سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - یدالله رحمتعلی: در پی رشد هزینه‌های تولید و کاهش قدرت خرید مردم، بسیاری از ناشران ناچار به کاهش چشمگیر شمارگان کتاب شده‌اند. به گفته دست‌اندرکاران این حوزه، تیراژ برخی عناوین به ۲۰۰ تا ۳۰۰ نسخه رسیده؛ رقمی که برای کشوری با جمعیت حدود ۹۰ میلیون نفر، زنگ خطری جدی در حوزه فرهنگ به شمار می‌آید.

مدیر یکی از انتشارات‌های باسابقه در توصیف شرایط فعلی به خبرنگار ایبنا گفت: اگر امروز سه وانت کتاب بفروشیم، با پول آن تنها می‌توانیم یک وانت کتاب چاپ کنیم. این مقایسه، به‌روشنی از کاهش توان تولید و افت بازگشت سرمایه در صنعت نشر حکایت دارد.

کاهش سرمایه در گردش و رکود بازار کتاب

برخی فعالان حوزه نشر بر این باورند که کاهش تیراژ و افزایش فاصله زمانی میان تولید و فروش، سرمایه در گردش ناشران را به شدت کاهش داده است. از سوی دیگر، کتاب به‌تدریج از سبد ضروری خرید خانوار خارج و به کالایی لوکس تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که بازار کتاب را با رکودی عمیق روبه‌رو کرده است.

برخی سیاست‌های اقتصادی از جمله تک‌نرخی شدن ارز اگرچه با هدف ایجاد ثبات اقتصادی اجرا شده، اما در شرایط تورمی کنونی، فشار مضاعفی بر صنعت نشر وارد کرده و این حوزه را در آستانه بحرانی جدی قرار داده است. افزایش قیمت کتاب، به کاهش قدرت خرید فرهنگی جامعه انجامیده و در نهایت، این چرخه می‌تواند به تضعیف بنیان‌های فرهنگی کشور منجر شود.

تاثیر سیاست‌های اقتصادی، تورم و گرانی موضوعی است که خبرنگار ایبنا در استان مرکزی آن را در گفت‌وگو با جمعی از ناشران و کتابفروشان استان مرکزی بررسی کرده است.

ضرورت حمایت از سبد فرهنگی مردم

مانی زیاری، مدیر کتاب‌فروشی طلوع اراک، درباره گرانی کاغذ و ملزومات چاپ و تأثیرات تک‌نرخی شدن ارز بر حوزه کتاب و نشر اظهار کرد: تک‌نرخی شدن ارز تصمیمی کلان و حاکمیتی است و تجربه‌های گذشته در حوزه‌های مختلف، از جمله بخش کاغذ و چاپ، نشان داده که چندنرخی بودن ارز می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد رانت شود. با این حال، آنچه در این میان اهمیت بیشتری دارد، حفظ ثبات در قیمت ارز یا دست‌کم ایجاد تغییرات متعادل و منطقی در آن است.

وی افزود: در شرایطی که قیمت ارز به‌طور مداوم دچار نوسان می‌شود و بازگشت‌ها و تغییرات آن پیش‌بینی‌ناپذیر است، حتی امکان قیمت‌گذاری و درج قیمت بر روی کتاب‌های تازه‌ منتشر شده نیز با دشواری مواجه می‌شود. در چنین وضعیتی، حتی ناشران بزرگ و توانمند نیز ریسک درج قیمت بر کتاب‌هایی با تیراژ ۲۰۰ تا ۳۰۰ نسخه را نمی‌پذیرند.

این فعال حوزه فرهنگی بیان کرد: از آنجا که کنترل این مسائل شاید خارج از توان مدیران فرهنگی باشد، لازم است تمهیداتی برای حمایت از سبد فرهنگی خانوارها از مسیرهای دیگر اندیشیده شود تا کتاب از زندگی طبقه متوسط حذف نشود.

زیاری تأکید کرد: به نظر من، اختصاص مبلغی مشخص به‌عنوان کمک‌هزینه خرید کتاب برای هر کد ملی ــ که در گذشته اجرا شد ــ روشی عادلانه بود و کارآمدی خود را نیز نشان داد. این شیوه در مقایسه با سایر روش‌های اعطای بن کتاب، فراگیرتر و سالم‌تر عمل کرد. می‌توان با بهره‌گیری از این تجربه موفق، بخشی از فشار وارد شده بر اهل کتاب و بازار نشر را کاهش داد.

گیر افتادن ناشران در برزخ قیمت‌گذاری

مدیر انتشارات و کتابفروشی سفیران طلائیه آفتاب نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا در اراک با انتقاد از برخی سیاست‌گذاری‌ها در حوزه ارز و صنعت نشر، این اقدام را نه یک شوک اقتصادی بلکه ضربه‌ای نابودکننده برای ناشران کوچک و متوسط توصیف کرد و گفت: ناشران کوچک امروز در تناقضی فلج‌کننده میان هزینه‌های ارزی و فروش ریالی گرفتار شده‌اند.

سعید جلائی با اشاره به تبعات حذف ارز ترجیحی برای فعالان واقعی صنعت نشر اظهار کرد: این سیاست برای ناشران کوچک و متوسط که بدون دسترسی به رانت‌های خاص فعالیت می‌کنند، یک ضربه نابودکننده بود. ما امروز دیگر جرأت چاپ یک کتاب جدید را نداریم، چون کل معادله نشر به هم ریخته است.

وی با تشریح معمای پیچیده پیش روی ناشران افزود: مواد اولیه، به‌ویژه کاغذ، بر اساس دلار آزاد محاسبه و خریداری می‌شود. هزینه‌ها را با نرخ لحظه‌ای ارز می‌زنیم، اما ناگهان در پایان مسیر، مجبوریم محصول نهایی را با ریالی بفروشیم که مدام در حال بی‌ارزش شدن است. این شکاف عمیق، ما را در یک برزخ وحشتناک گیر انداخته: نه می‌توانیم بدون درج قیمت کتاب چاپ کنیم، چون نظام توزیع نیازمند قیمت است، و اگر هم قیمتی روی جلد بزنیم، تا چند ماه بعد که کتاب به دست مخاطب می‌رسد، آن عدد به دلیل تورم ناشی از نرخ ارز، کاملاً بی‌معنا شده است.

مدیر انتشارات سفیران طلائیه برای روشن شدن ابعاد این بحران، به نمونه‌ای عینی اشاره کرد و گفت: سال گذشته حدود 10 میلیارد ریال برای چاپ چند عنوان کتاب هزینه کردیم. امروز اگر به انبار نگاه می‌کنیم، می‌بینیم آن سرمایه، نه تنها سودی نداشته، که به سرمایه‌ای راکد و بی‌خاصیت تبدیل شده است. به زبان ساده، اگر بخواهیم همین کتاب‌ها را امروز به قیمت تمام‌شده واقعی بفروشیم، حتی پول خرید کاغذشان هم درنمی‌آید، چه برسد به هزینه‌های چاپ، صحافی و حق‌ تألیف.

وی با تأکید بر آسیب‌های جبران‌ناپذیر این سیاست بر پیکره فرهنگی کشور خاطرنشان کرد: این شیوه اجرا، ما را از یک ناشر و تولیدکننده فرهنگ، به تماشاگرانی ناتوان تبدیل کرده که فقط سوخت شدن سرمایه و نابودی کسب‌وکارشان را تماشا می‌کنند. بی‌توجهی به زنجیره تأمین نشر و شیوه حذف ارز ترجیحی، ضربه‌ای مهلک وارد کرد که جبرانش برای ناشران کوچک تقریباً غیرممکن است.

ضرورت هدایت یارانه مستقیم به مصرف کننده نهایی

مدیر مسئول نشر مهر نیک نیز در این باره با اشاره به تاثیر مستقیم نوسانات ارزی بر قیمت و دسترسی به کاغذ گفت: در شرایط تورمی ناشران به عنوان بخش سخت افزاری تولید کتاب بیشترین آسیب را از کاهش تقاضای کالاهای فرهنگی متحمل می‌شوند و لازم است سیاست‌های حمایتی با محوریت یارانه مستقیم به خریدار اجرا شود.

مهسا حاج‌محمدولی با اشاره به اثرگذاری کوتاه مدت افزایش نرخ ارز بر بازار نشر اظهار کرد: افزایش نرخ ارز در بازه‌های زمانی کوتاه به طور مستقیم قیمت کاغذ را تحت تاثیر قرار می‌دهد و در برخی مقاطع حتی موجب کمیاب شدن این کالای راهبردی می‌شود.

وی افزود: در شرایط تورمی، تولیدکنندگان که ارزش افزوده واقعی ایجاد می کنند، معمولا از نرخ سود سرمایه های راکد همچون طلا و ارز عقب می‌مانند. صنعت نشر نیز از این قاعده مستثنی نیست و ناشران به عنوان بخش سخت افزاری تولید کتاب، فشار مضاعفی را متحمل می‌شود.

حاج‌محمدولی با تاکید بر کاهش تقاضا برای کالای فرهنگی در دوره‌های تورمی تصریح کرد: زمانی که قدرت خرید خانواده کاهش می‌یابد، نخستین سبدی که کوچک می‌شود، سبد فرهنگی است در چنین شرایطی ناشران بیشترین آسیب را تجربه می‌کنند زیرا هم هزینه تولید افزایش یافته و هم بازار فروش کوچکتر شده است.

مدیر مسئول نشر مهر نیک با اشاره به ضرورت بازنگری در سیاست‌های حمایتی گفت: به نظر می‌رسد اجرای سیاست‌های حمایتی با رویکرد پرداخت یارانه مستقیم به مصرف کننده نهایی، یعنی خریدار کتاب، می‌تواند در کوتاه مدت به پویایی بازار نشر کمک کند و بخشی از فشار وارد شده بر زنجیره تولید کتاب را کاهش دهد.

فشار مضاعف بر نویسندگان جوان و کتابفروشان

مدیر کتابفروشی نهال هم در این باره به خبرنگار ایبنا گفت: برخی سیاست‌های ارزی اگرچه گامی در جهت حذف رانت و ایجاد شرایط برابر برای ناشران است اما افزایش قیمت کتاب، کاهش قدرت خرید خانوار و محدود شدن تنوع عناوین در کتابفروشی‌ها نیز یک تهدید به شمار می‌رود.

محمد شاملو عنوان کرد: با افزایش قیمت کاغذ و به‌تبع آن رشد بهای کتاب، احتمال حذف کتاب از سبد مصرفی خانوارها بیشتر می‌شود. در حالی که برای برخی اقلام ضروری با پرداخت یارانه بخشی از افزایش قیمت جبران شد، تاکنون برنامه مشخصی برای حمایت از کتاب و مصرف فرهنگی اعلام نشده است.

وی ادامه داد: افزایش قیمت کتاب، تأمین عناوین برای کتابفروشی‌ها را نیز دشوارتر می‌کند و کتابفروشان ناچار خواهند شد به سمت کتاب‌های پرفروش حرکت کنند؛ در نتیجه تنوع عناوین کاهش یافته و پاسخ‌گویی به سلیقه‌های متنوع مخاطبان با محدودیت مواجه می‌شود.

شاملو پیشنهاد کرد: دولت می‌تواند منابع حاصل از صرفه‌جویی ناشی از تک‌نرخی شدن ارز در حوزه نشر را به تجهیز مدارس و کتابخانه‌ها اختصاص دهد و برای حمایت از کل زنجیره نشر، خرید کتاب‌ها از طریق کتابفروشی‌ها انجام شود تا هم ناشران، هم کتابفروشان و هم مخاطبان از این چرخه منتفع شوند.

مظلوم‌ترین قشر چرخه نشر، نویسندگان و کارگران هستند

مدیر انتشارات نویسنده نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا به تحلیل وضعیت بازار نشر و تأثیر سیاست‌های ارزی بر صنعت کتاب پرداخت و با بیان اینکه تخصیص ارز دولتی هرگز به نفع مصرف‌کننده نهایی تمام نشده است، گفت: در سال‌های اخیر هر کالایی که با ارز دولتی عرضه شد، عملاً این ارز در قیمت تمام‌شده آن لحاظ نشد به عنوان مثال، در شرایطی که دلار ترجیحی ۷۰ هزار تومان تخصیص می‌یافت، قیمت تمام‌شده کاغذ در ایران با احتساب هزینه‌های جهانی، حمل و بیمه، تفاوتی با قیمت کاغذ در ترکیه نداشت و چه بسا در برخی مقاطع، کاغذ در ایران گران‌تر از کشوری بود که هیچ یارانه‌ای به آن تعلق نمی‌گرفت.

علی فرهادی با تأکید بر نقش پررنگ عرضه و تقاضا در نوسانات قیمت کاغذ تصریح کرد: تجربه نشان داده حتی در زمان نبود ارز دولتی نیز اگر عرضه از تقاضا پیشی بگیرد، قیمت، متعادل و حتی کاهشی می‌شود. برای نمونه، در دوره‌ای که بخشی از مطالبات ایران از هند به صورت کاغذ وارد می‌شد، بازار اشباع و قیمت‌ها برای مدت طولانی ثابت ماند. بنابراین روابط بین‌المللی و ثبات در تأثیر کالا، بیش از نرخ ارز بر بازار اثر می‌گذارد.

مدیر انتشارات نویسنده با اشاره به سهم بالای کاغذ در هزینه‌های تولید کتاب گفت: حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد هزینه تولید یک کتاب به کاغذ اختصاص دارد؛ اما سایر بخش‌ها مانند زینک، چاپ و صحافی نیز به دلیل کاهش ارزش پول ملی، افزایش چشمگیری داشته‌اند؛ بخش‌هایی که عمدتاً مشمول ارز ترجیحی هم نبوده‌اند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به جایگاه نیروی انسانی در صنعت نشر اشاره کرد و گفت: در این چرخه، نویسندگان، مترجمان، پژوهشگران، کارگران چاپخانه‌ها، ویراستاران و سایر نیروهای انسانی مظلوم‌ترین قشر هستند. دستمزد آن‌ها نه تنها همگام با تورم افزایش نیافته، بلکه در بسیاری موارد ثابت مانده و این قشر در ابتدا و انتهای سال هیچ برخورداری از منافع افزایش قیمت‌ها ندارند.

فرصتی برای پالایش صنعت نشر و تقویت ناشران واقعی

مدیرعامل شرکت تعاونی ناشران استان مرکزی نیز با تأکید بر اینکه تک‌نرخی شدن ارز تهدیدی برای حوزه کتاب نیست، این سیاست را عاملی برای رونق ناشران حرفه‌ای و حذف ناشران کتاب‌ساز دانست و در عین حال ضعف مدیریت فرهنگی را چالش اصلی کتاب‌خوانی در استان مرکزی عنوان کرد.

ابوالفضل بیرقی درباره تأثیر تک‌نرخی شدن ارز بر حوزه کتاب اظهار کرد: تک‌نرخی شدن ارز نه‌تنها تهدیدی برای صنعت نشر محسوب نمی‌شود، بلکه در بلندمدت می‌تواند به فرصتی برای سامان‌دهی این حوزه تبدیل شود و به رشد و رونق ناشران واقعی بینجامد.

وی افزود: کتاب کالایی مصرفی در زمره نیازهای اولیه و فیزیولوژیک نیست، بلکه در سطوح بالاتر نیازهای انسانی قرار می‌گیرد. افرادی که به این مرحله از تأمین نیازها رسیده‌اند، به‌طور مستمر بخشی از درآمد ماهانه خود را به خرید کتاب اختصاص می‌دهند و وابستگی جدی به یارانه‌های دولتی ندارند.

بیرقی با اشاره به آثار سیاست‌های حمایتی گذشته تصریح کرد: پرداخت یارانه و کمک‌های دولتی در سال‌های اخیر، در مواردی موجب گسترش فعالیت‌های غیرحرفه‌ای و رونق دلالی در بازار نشر شد و زمینه رشد ناشران کتاب‌ساز را فراهم کرد؛ ناشرانی که بدون تولید محتوای کیفی و اثرگذار، صرفاً با بهره‌گیری از رانت‌های موجود فعالیت می‌کردند. به گفته وی، با تدبیر دولت و اجرای سیاست‌های اقتصادی جدید، روند حذف این جریان‌های غیرتخصصی آغاز شده است.

وی در ادامه با اشاره به وضعیت کتاب‌خوانی در استان مرکزی تأکید کرد: آنچه در سال‌های اخیر بیش از مسائل اقتصادی به تضعیف فضای کتاب‌خوانی در استان انجامیده، ضعف مدیریتی در حوزه فرهنگ بوده است. متأسفانه بخشی از مدیران فرهنگی نه سابقه جدی در مطالعه دارند و نه از تجربه و دانش مدیریتی کافی برخوردارند و همین مسئله بر کیفیت برنامه‌ریزی‌ها تأثیر منفی گذاشته است.

مدیرعامل شرکت تعاونی ناشران استان مرکزی عنوان کرد: محافظه‌کاری، بی‌توجهی به نظرات کارشناسان و تمرکز بر آمارسازی و ارائه ارقام غیرواقعی از عملکرد، سبب شده استان مرکزی در سال‌های اخیر به رتبه‌های پایین کشوری در حوزه فعالیت‌های کتاب و کتاب‌خوانی تنزل یابد.

دست‌اندرکاران چاپ و نشر و فعالان حوزه کتاب امید دارند که با اصلاح رویکردهای مدیریتی و تمرکز بر حمایت هدفمند از فعالان حرفه‌ای حوزه نشر و کتاب‌فروشی، زمینه بازگشت استان مرکزی به جایگاه شایسته خود در عرصه فرهنگ و کتاب فراهم شود.