سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: تکنرخی شدن ارز در شرایطی به اجرا درآمده که صنعت نشر پیش از این نیز زیر فشار تورم مزمن، افت تقاضا و کاهش مستمر تیراژ نفس میکشید؛ اکنون اما ناشران اصفهان از ورود به مرحلهای سخن میگویند که آن را «خطر انقباض ساختاری نشر» توصیف میکنند. جهش همزمان قیمت کاغذ، خدمات چاپ، صحافی و حملونقل، چرخه تولید کتاب را به نقطهای رسانده که در برخی موارد، هزینه چاپ یک عنوان در فاصله عقد قرارداد تا خروج از چاپخانه چندین بار تغییر میکند و پیشبینیپذیری اقتصادی را عملاً از بین میبرد.
کاهش تیراژ به حداقلهای کمسابقه، تعویق بازچاپ آثار پرفروش، توقف سرمایهگذاری روی نویسندگان جدید و احتیاط جدی در پذیرش عناوین تازه، تنها بخشی از نشانههای بحرانی است که در بدنه نشر اصفهان قابل رصد است؛ استانی که همواره یکی از قطبهای تاریخی و فعال صنعت نشر کشور به شمار میرفت. اکنون اما فعالان این حوزه هشدار میدهند ادامه این روند میتواند به تعطیلی خاموش ناشران کوچک و متوسط، تمرکز بیشتر بازار در پایتخت و حذف تدریجی نشر مستقل در استانها منجر شود.
در چنین فضایی، مسئله تنها افزایش قیمت پشت جلد کتاب نیست؛ بلکه کاهش دسترسی عمومی به کتاب، حذف آن از سبد فرهنگی خانوار و تضعیف سرمایه اجتماعی کشور بهعنوان پیامدهای بلندمدت این سیاست ارزی مطرح است. این گزارش با تمرکز بر تجربه و تحلیل ناشران اصفهان، به بررسی ابعاد اقتصادی تکنرخی شدن ارز، پیامدهای آن بر تولید و توزیع کتاب در استانها و سناریوهای پیشروی صنعت نشر کشور میپردازد.
جهش سه برابری کاغذ و سقوط تولید؛ وقتی چاپ کتاب صرفه اقتصادی ندارد
مهدی نقش، مدیر نشر نگین که بیش از ۲۵ سال سابقه فعالیت در حوزه نشر دارد، وضعیت فعلی را بیپرده یک وا مکافات توصیف میکند.
او با اشاره به اینکه در سالهایی که کاغذ ارزانتر بود امکان تولید مستمر و تیراژ مناسب وجود داشت، گفت: اکنون قیمت هر بند کاغذ که در گذشته حدود یک میلیون تومان بوده به بیش از سه میلیون تومان رسیده و همین جهش در مدت کوتاه عملاً ستون فقرات تولید کتاب را شکسته است.
مدیر نشر نگین افزود: سهم کاغذ در هزینه تمامشده کتاب به حدی بالاست که هر نوسان ارزی مستقیم به افزایش قیمت پشت جلد منجر میشود و در نهایت مصرفکنندهای که با مشکلات معیشتی روبهروست، نخستین کالایی که از سبد خرید خود حذف میکند، کتاب است.
او تأکید کرد: در گذشته نیز ناشران پیشنهادهایی برای اصلاح سیاست ارزی ارائه داده بودند و حتی خواستار تثبیت منطقی قیمت کاغذ شده بودند اما اکنون با آزادسازی کامل و نبود سازوکار حمایتی، هزینه تولید به سطحی رسیده که تیراژهای متعارف هزار نسخهای به ۱۰۰ تا ۲۰۰ نسخه کاهش یافته است.
نقش عنوان کرد: در چنین شرایطی سرمایهگذاری برای تولید عنوان جدید تقریباً غیرممکن شده زیرا بازگشت سرمایه با تأخیر طولانی و ریسک بالا همراه است و بازار کشش قیمتهای جدید را ندارد.
او ادامه داد: حاشیه سود ناشران که در بهترین حالت بین ۱۰ تا ۱۵ درصد بوده، با کاهش تیراژ و افزایش هزینههای جانبی مانند حملونقل، رفتوآمد، انبارداری و توزیع عملاً بیمعنا شده است.
او تصریح کرد: زمانی سود اندک با حجم تولید جبران میشد اما اکنون که تولید به حداقل رسیده، همان حاشیه سود نیز پاسخگوی هزینهها نیست و ادامه فعالیت برای ناشران متوسط و کوچک اصفهان صرفه اقتصادی ندارد.
مدیر نشر نگین با اشاره به شکاف جدی میان ناشران اصفهان و شبکه توزیع متمرکز در تهران گفت: تکنرخی شدن ارز نهتنها رقابت را عادلانه نکرده بلکه به دلیل نیاز به نقدینگی بالا، عملاً دست ناشران شهرستانی را کوتاهتر کرده است.
او تأکید کرد: بسیاری از همکارانم در اصفهان ترمز و تولید را متوقف کردهاند و این توقف به معنای خاموش شدن تدریجی چراغ فرهنگ در شهری است که زمانی یکی از هفت قطب بزرگ نشر کشور بود.
نقش، از کاهش شدید انگیزه در میان فعالان این حوزه سخن گفت و تصریح کرد: حتی یافتن مؤلفان جدید و بستن قراردادهای تازه نیز در چنین فضایی دشوار شده زیرا چشمانداز اقتصادی نامطمئن است. وقتی کتابی با قیمت بالای یک میلیون تومان برای مخاطب تمام میشود، طبیعی است که فروش کاهش یابد و ناشر برای چاپ بعدی مردد بماند.
نقش هشدار داد: اگر این روند ادامه یابد، صنعت چاپ و نشر کتاب در اصفهان به سمت تعطیلی کامل پیش خواهد رفت و فرهنگی که بر دوش ناشران مستقل شکل گرفته بود، قربانی تصمیماتی میشود که بدون توجه به ظرفیت واقعی بازار نشر اتخاذ شده است.
از هر سه کتاب فروختهشده، فقط یک کتاب قابل جایگزینی است؛ بحران سرمایه در گردش
فرهاد فروزنده، مدیر مسئول نشر یار مانا با سابقه فعالیت از سال ۱۳۸۴ در حوزه مدیریت و بازار و مدیر داخلی نشر آموخته که از سال ۱۳۹۳ در حوزه کودک و نوجوان فعالیت میکند، نیز نگاه خود را با تفکیک کوتاهمدت و بلندمدت بیان کرد. او گفت: هرچند حذف رانت در تئوری اقدامی مثبت تلقی میشود، اما وقتی بدون طراحی سیاست مکمل اجرا شود، نتیجه آن با اهداف اعلامی فاصله میگیرد.
فروزنده تأکید کرد: حتی ناشرانی که پیش از این نیز از ارز ترجیحی استفاده نمیکردند، اکنون با افزایش ۸۰ تا ۱۰۰ درصدی هزینههای تولید نسبت به سال گذشته روبهرو شدهاند.
او با اشاره به تغییر جایگاه کالای فرهنگی در سبد خانوار توضیح داد: کتاب از اولویتهای نخست خارج شده و در شرایط تورمی شدید، خانوارها ابتدا هزینههای ضروری را تأمین میکنند و سپس اگر پولی باقی ماند به سمت کالاهای فرهنگی میروند.
مدیر مسئول نشر یار مانا تصریح کرد: افزایش قیمت کتاب از حدود ۱۰۰ هزار تومان در ابتدای سال به حدود ۲۰۰ هزار تومان در حال حاضر، نشان میدهد کتاب کالایی تورمپذیر نیست و بازار توان پذیرش جهشهای ناگهانی را ندارد.
او با ارائه مثالی تلخ گفت: امروز وضعیت به گونهای است که از هر سه کتاب فروختهشده، تنها امکان تولید و جایگزینی یک کتاب وجود دارد و این یعنی فرسایش تدریجی سرمایه ناشر. افزایش قیمت کاغذ و مقوا در میانه یک پروژه حتی میتواند سود پیشبینیشده را از بین ببرد و ناشر را در وضعیتی قرار دهد که اگر اصلاً تولید نمیکرد، زیان کمتری متحمل میشد.
به گفته فروزنده، بسیاری از عناوینی که اکنون منتشر میشوند، حاصل برنامهریزی و سرمایهگذاری یکی دو سال گذشته هستند و هنوز اثر کامل سیاست ارزی جدید بر برنامهریزی سالهای آینده آشکار نشده است.
او تصریح کرد: تعریف پروژههای جدید با توجه به خواب سرمایه دو تا سه ساله و نبود چشمانداز روشن، به شدت دشوار شده و این امر میتواند به کاهش جدی تولید در سالهای آتی منجر شود.
مدیر داخلی نشر آموخته با اشاره به تمرکز تصمیمگیری در تهران هشدار داد: وابستگی کامل شبکه توزیع و بازار به پایتخت، در شرایط بحران به زیان ناشران اصفهانی تمام میشود و اگر حمایتهای استانی تقویت نشود، فرهنگ مکتوب اصفهان ناچار به کوچ به تهران یا حذف از چرخه دیدهشدن خواهد بود.
او تأکید کرد: بسیاری از حامیان فرهنگی اعم از شرکتها و نهادهای خصوصی نیز به دلیل شرایط اقتصادی عقبنشینی کردهاند و همین امر فشار مضاعفی بر ناشران وارد کرده است. اگر نگاه سیاستگذار به فرهنگ به عنوان یک حوزه راهبردی تغییر نکند، نشر استانهای غیرپایتخت در رقابت نابرابر با مرکز، زمین خواهد خورد.
شوک به اقتصاد فرهنگ؛ سهم ۳۰ تا ۵۰ درصدی کاغذ و قفل شدن سرمایه در انبارها
مهرانگیز بیدمشکی مدیرعامل تعاونی ناشران اصفهان و عضو هیئتمدیره انجمن صنعت نشر، نیز تکنرخی شدن ارز را در صورت نبود بستههای مکمل حمایتی، یک اصلاح اقتصادی طنز بحران در صنعت نشر توصیف کرد.
او با اشاره به اینکه سهم کاغذ در بهای تمامشده کتاب بین ۳۰ تا ۵۰ درصد است، گفت: کوچکترین افزایش قیمت در این مؤلفه، زنجیرهای از افزایش قیمت پشت جلد، کاهش فروش، برگشت کتاب از کتابفروشیها و قفل شدن سرمایه در انبارها را به دنبال دارد.
بیدمشکی بحران سرمایه در گردش را گره اصلی ناشران دانست و توضیح داد: در گذشته نیز دسترسی به کاغذ عادلانه نبود اما حداقل بخشی از هزینه اولیه تولید پایینتر بود. اکنون کاغذ باید غالباً به صورت نقدی تهیه شود و چاپخانهها و سایر حلقههای زنجیره نیز به دلیل مشکلات اقتصادی، شرایط مشابهی دارند. در مقابل، بازگشت سرمایه از شبکه توزیع چندین ماه زمان میبرد و نرخ بهره بانکی و دشواری دریافت تسهیلات، وضعیت را پیچیدهتر کرده است.
او کاهش تیراژ از هزار یا دوهزار نسخه به ۳۰۰ تا ۷۰۰ نسخه را نشانه افزایش ریسک هر عنوان کرد و افزود: این روند ناشران را به سمت عناوین کمریسکتر سوق میدهد و آثار پژوهشی، ادبیات جدی و ترجمههای تخصصی که نیازمند سرمایهگذاری بلندمدت هستند، قربانی میشوند ضمن اینکه این روند به تمرکزگرایی در صنعت نشر و کاهش تنوع فرهنگی میانجامد.
مدیرعامل تعاونی ناشران اصفهان با اشاره به تجارب کشورهایی مانند آلمان و فرانسه توضیح داد: حذف یارانه مواد اولیه بدون جایگزینی سیاستهای حمایتی مانند خرید تضمینی کتاب برای کتابخانههای عمومی، معافیتهای مالیاتی واقعی و تسهیلات سرمایه در گردش، به رکود صنایع فرهنگی منجر میشود. در شرایطی که قیمت کتاب برای بسیاری از خانوادهها به بیش از یک میلیون تومان میرسد، چرا سیاست خرید گسترده برای کتابخانهها بهعنوان یک راهکار مؤثر اجرا نمیشود.
بیدمشکی همچنین از گسترش عرضه کتابهای غیرقانونی با تخفیفهای ۵۰ تا ۷۰ درصدی در برخی نقاط شهر خبر داد و گفت: این پدیده که حاصل ضعف نظارت است، ضربه مضاعفی به ناشران رسمی وارد میکند.
او تأکید کرد: وقتی کتابی با تخفیفهای غیرمتعارف عرضه میشود، باید نسبت به سلامت آن تردید کرد و نبود اراده جدی برای مقابله با این پدیده، بازار رسمی را تضعیف میکند.
مدیرعامل تعاونی ناشران اصفهان اظهار کرد: آمار دقیق تعطیلی ناشران در دست نیست اما شواهد میدانی نشان میدهد بسیاری از ناشران اصفهانی فعالیت خود را متوقف یا به شدت کاهش دادهاند و حتی ناشرانی که پیشتر سالانه ۴۰ تا ۵۰ عنوان منتشر میکردند، اکنون به حداقل تولید رسیدهاند.
بیدمشکی هشدار داد: اگر روند کنونی ادامه یابد، اقتصاد خلاق و سرمایه اجتماعی استان با آسیب بلندمدت مواجه خواهد شد.
مدیریت متمرکز در پایتخت و کاهش قدرت چانهزنی استانها
سید مهدی سیدیننیا مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان در این باره با تأیید دغدغههای ناشران در اثر تک نرخی شدن ارز گفت: مدیریت تخصیص و تقسیم کاغذ و بسیاری از تصمیمات مرتبط با صنعت چاپ و نشر به طور کامل در اختیار وزارتخانه و متمرکز در تهران است و استانها نقشی در این فرآیند ندارند.
او تصریح کرد: اداره کل استان نه در کمیسیونهای مربوط به تخصیص ارز حضور دارد و نه اختیار مستقیمی برای تصمیمگیری در این زمینه دارد.
سیدیننیا عنوان کرد: خبرهایی درباره تخصیص ارز برای واردات کاغذ در رسانهها منتشر میشود اما سهم استانها و ناشران مشخص نیست و از مرحلهای به بعد، اطلاعات در اختیار استان قرار نمیگیرد.
او این تمرکزگرایی را یکی از چالشهای اصلی دانست و گفت: باید از ظرفیتهای اقتصادی استان برای حمایت از نشر استفاده شود و همه نگاهها به پایتخت دوخته نشود.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان تاکید کرد: تکنرخی شدن در شرایط تورم افسارگسیخته، اگر با سیاستهای مکمل همراه نباشد، در کوتاهمدت اثرات منفی خود را نشان میدهد و به سرعت به نقطه قبلی بازمیگردد.
او پیشنهاد کرد: با استفاده از تسهیلات بانکی ارزانقیمت برای نوسازی تجهیزات چاپخانهها، تقویت فروش و توسعه بنهای خرید کتاب، بخشی از فشار بر ناشران و مصرفکنندگان کاهش یابد.
سیدیننیا بر ضرورت تبدیل این موضوع به یک گفتمان عمومی تأکید کرد و معتقد است: هم مطالبهگری ناشران و هم همراهی مسئولان استانی میتواند زمینهساز طراحی راهکارهای بومی شود.
او با اشاره به تجربه حوزه سینما در استان اصفهان عنوان کرد: میتوان با اقناع مدیران استانی و بهرهگیری از ظرفیت شرکتها و صنایع، حمایتهایی برای نشر تعریف کرد.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان تأکید کرد: قدرت چانهزنی استان در حوزه تخصیص ارز محدود است و بسیاری از تصمیمات در سطح ملی اتخاذ میشود. پیگیریهای متعددی انجام شده اما ساختار تصمیمگیری به گونهای است که استانها در این حوزه نقش تعیینکننده ندارند.
او در عین حال بر لزوم نوآوری، توسعه فروش اینترنتی و تغییر مدلهای سنتی تأکید کرد و گفت: بقا در اقتصاد امروز مستلزم رشد مستمر و ایدهپردازی است. با این حال، فعالان نشر معتقدند نوآوری بدون پشتوانه اقتصادی و سیاست حمایتی پایدار، به تنهایی نمیتواند بار بحران ارزی را از دوش صنعت کتاب بردارد.
تمرکزگرایی، کاهش تنوع فرهنگی و خطر کوچ اجباری نشر اصفهان
برآیند سخنان ناشران اصفهانی نشان میدهد که ادامه روند فعلی میتواند به تمرکز هرچه بیشتر بازار نشر در تهران و کاهش نقش استانها بینجامد. ناشرانی که توان مالی بیشتری دارند، تابآوری بالاتری خواهند داشت و ناشران مستقل و تخصصی شهرستانی با خطر حذف یا کوچ مواجه میشوند. این روند به گفته فعالان این حوزه، نهتنها مسئلهای اقتصادی بلکه تهدیدی برای تنوع فرهنگی و عدالت در دسترسی به تولید اندیشه است.
کاهش تیراژ، افزایش قیمت، افت فروش، قفل شدن سرمایه، رشد کتابهای غیرقانونی و ضعف نظارت، مجموعهای از عوامل را شکل داده که اگر در سطح سیاستگذاری کلان مورد بازنگری قرار نگیرد، میتواند به رکود عمیق صنعت نشر در خارج از پایتخت منجر شود. اصفهان که زمانی صادرکننده مؤلف، مترجم و اثر به تهران بود، اکنون در معرض آن است که یا به حاشیه رانده شود یا ناچار به وابستگی کامل به مرکز شود.
هشدار به سیاستگذاران؛ بدون بسته حمایتی، جراحی اقتصادی به قطع عضو فرهنگ میانجامد
آنچه از گفتوگو با فعالان نشر اصفهان برمیآید، این است که مسئله اصلی صرفاً تکنرخی شدن ارز نیست، بلکه نحوه اجرا و فقدان سیاستهای مکمل است. حذف رانت اگر با خرید تضمینی کتاب، تسهیلات سرمایه در گردش، معافیتهای مالیاتی واقعی، حمایت از کتابخانههای عمومی و مقابله با قاچاق کتاب همراه نشود، به جای اصلاح ساختار، به تضعیف اقتصاد فرهنگ میانجامد.
اکنون صنعت نشر اصفهان در نقطهای ایستاده که بسیاری از ناشران آن یا فعالیت را متوقف کردهاند یا به حداقل رساندهاند. اگر این هشدارها در سطح ملی شنیده نشود، ممکن است در آینده نزدیک با خلأیی مواجه شویم که پر کردن آن سالها زمان و هزینه خواهد برد. تکنرخی شدن ارز در غیاب سیاست حمایتی پایدار، میتواند از یک اصلاح اقتصادی به یک بحران فرهنگی تمامعیار تبدیل شود؛ بحرانی که آثار آن نهفقط در بازار کتاب بلکه در سرمایه انسانی، تولید اندیشه و آینده فرهنگی کشور نمایان خواهد شد.
نظر شما