سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، کتاب «مرگ بود بازگشت هم بود» با عنوان فرعی تاریخچه فرقه دموکرات آذربایجان و حزب کومله کردستان تالیف نجفقلی پسیان از سوی انتشارات نگارستان اندیشه به بازار کتاب آمد.
روز سوم شهریورماه ۱۳۲۰ نیروهای مسلح انگلستان و شوروی علیرغم تمایلات ملت ایران، وارد این کشور شدند. دولتین انگلستان و شوروی با اعزام نیروهای نظامی مسلح خود به ایران، خطوط ارتباطی نیرومند و قابل اعتمادی به دست آوردند و اختیار راه مطمئن و امنی را جهت ارسال مهمات از خلیجفارس به جنوب روسیه و جبهه مشرق در دست گرفتند. این دو دولت گذشته از آنکه با اشغال نظامی ایران موقعیت خود را در خاورمیانه تقویت و تحکیم نمودند، از فعالیت افراد ستون پنجم و طرفداران محور در خاورمیانه نیز جلوگیری کردند. آنها برای رعایت اصول بینالمللی و قوانین متداول، در ۲۹ ژانویه ۱۹۴۲ با رعایت منشور آتلانتیک، قراردادی با دولت ایران منعقد کردند و در آن، رعایت استقلال و حاکمیت ملت و دولت ایران را سرفصل تعهدات خود قرار دادند.
نیرومندی انگلستان و شوروی و ضعف دولت ایران، نیازمندیهای جنگ و علاقه به ایجاد منطقه نفوذ، فقر و جهل اهالی این کشور، موثر نبودن افکار مردان میهنپرست و شرافتمند همگی دست به دست هم داده، اوضاعی در این کشور به وجود آورد که به هر تقدیر در موارد گوناگون و جهات مختلف، لطماتی به استقلال و حاکمیت دولت و ملت ایران وارد گردید و چه بسا حیثیت این ملت نیز لکهدار شد. در میان وقایع گوناگون و حوادث مختلفی که طی پنج سال اقامت نیروهای مسلح انگلیس و شوروی در ایران روی داد، پیش آمد آذربایجان از لحاظ اهمیتی که برای کشور ما و جهان داشت، در مقدمه سایر حوادث قرار گرفت.
نجفقلی پسیان (۱۲۹۸-۱۳۷۹) نویسنده و سیاستمدار ایرانی بود، که در دوره بیست و سوم بهعنوان نماینده مغان و گرمی در مجلس شورای ملی حضور داشت.
پسیان در مقدمه چاپ دوم این کتاب (۱۳۲۸) نوشت: «کتاب مرگ بود بازگشت هم بود، در آذرماه ۱۳۲۷ با عجله زیادی در دوازده روز چاپ و در دسترس هممیهنان عزیز گذاشته شد. فروش بیسابقه ۶۲۰۰ جلد این کتاب بدون کمک مقامات موثر و ذینفوذ، بدون توسل و توسط، بهترین گواه بر جالب بودن مطالب این کتاب و تازگی قسمتهای آن بود. استقبال بیسابقهای که از این کتاب شده، نشان داد که در این محیط با همه انتشاراتی که در اطراف فساد و آلودگیاش میدهند، هنوز نیکمردان، میهنپرستان و جوانان پرشوری هستند که به سرنوشت زادبوم خود علاقه دارند و این علاقهمندی را با خرید این قبیل کتب سودمند نشان میدهند.
با اینکه آذربایجان با گذشته پرحادثه و آینده نامعلومی که در پیش دارد، از بسیاری از جهات شبیه «آلزاس-لورن» فرانسه است و جای آن داشت که وزارت خارجه با وزارت فرهنگ یا دولت شاهنشاهی، چنین کتابی درباره حوادث این استان چاپ کرده انتشار میداد تا نونهالان ایران از موقعیت کشور خود اطلاع حاصل نمایند، معهذا کوچکترین اقدامی صورت نگرفت و این عمل را نگارنده به تصمیم و سرمایه خود انجام دادم و برای اینکه خرید این کتاب عموم را میسر باشد، بهای آن را به طور بیسابقهای ۲۰ ریال گذاشتم. درنتیجه خسارت قابل توجهی به نویسنده وارد آمد.»
کتاب «مرگ بود بازگشت هم بود» بعد از مقدمه و مقدمه چاپ دوم در نه بخش به اوضاع طبیعی آذربایجان، حوادث آذربایجان، حزب دموکرات چگونه تاسیس شد؟ علل خارجی قیام مسلحانه دموکراتها، علل داخلی تشکیل فرقه دموکرات، وضع نیروهای نظامی در آذربایجان، بیانیه فرقه دموکرات آذربایجان، دولت، آذربایجان، افکار عمومی، قرارداد درخشانی-پیشهوری، سازمان جمهوری آذربایجان، سازمان حزب دموکرات آذربایجان، سازمان کلی ارتش متجاسرین، جریان مالی و اداری، امور فنی و باربری، اوضاع طبیعی کردستان، وضعیت کردستان و طرز اداره آن، حوادث نظامی آخر سال ۱۳۲۴، مقاومت اهالی خمسه در برابر نیروی مسلح فرقه دموکرات، اوضاع کردستان در سه ماه اول سال ۱۳۲۵، تعیین فرماندهی منطقه کردستان، مذاکرات تهران-تبریز، نقشه و طرح حمله به آذربایجان و مقدمات نجات آذربایجان پرداخته است.
مولف در شرح حزب دموکرات چگونه تاسیس شد؟، آورده است: «حزب دموکرات حزبی جدیدالتاسیس بود که وظیفه داشت مقاصد زعمای سابق خود را در پشت پرده جدیدی انجام دهد. این حزب ظاهرا نماینده طبقه مخصوصی بود که سعی مینمودند خود را طرفدار اصول دموکراسی و آزادی معرفی نمایند و برای این منظور نیز عدهای از محترمین و معدودی از منفذین و محرومالوکالههای دوره چهاردهم مجلس را گرد هم جمع کرده بودند. این طبقه یعنی آقایانی که خود را به دموکراتها چسبانده بودند به خیال خود زرنگی نموده و با یک تیر دو نشان زده بودند. از یک طرف دارایی و ثروت خود را حفظ نموده و با یک تیر دو نشان زده بودند. از یک طرف دارایی و ثروت خود را حفظ نموده و از سمت دیگر امیدوار بودند که اگر حوادثی روی دهد که منجر به شروع انتخابات در وضع آن روزی، با بودن نیروهای خارجی در ایران شود، به کمک آنها به وکالت مجلس انتخاب شوند.
این تصوری بود که این زرنگها یعنی در حقیقت این اغفالشدگان پیش خود مینمودند، در صورتی که جریان واقعی این بود که سلسلهجنبانان حزب دموکرات نیز برای آنکه اعتماد عمومی را به سمت خود جلب نموده و حقیقت را از عموم مکتوم دارند، عدهای از همین گمراهان را به سمت خود جلب کردند تا از نام و موقعیتی که اینها داشتن ولو بسیار ناچیز هم بود استفاده برند.
روز سوم شهریور ۱۳۲۴ پیشهوری مایوس از تهران و مجلس چهاردهم که اعتبارنامهاش لغو و روزنامهاش توقیف شده بود وارد تبریز شد و در دنبال مکاتبات خصوصی که با آقای میرزا علی شبستری داشت و سفری که بعد از شهریور متفقا به خارج ایران نموده بودند، با همکاری صادق پادگان اساس سازمان فرقه را ضمن یک بیانیه چاپی که در روز دوازدهم شهریور منتشر شد به اطلاع عموم اهالی تبریز و تهران و آذربایجان و ایران رساند. پیشهوری در یادداشتهای خود راجع به تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان اینطور مینویسد:
در آن موقع در آذربایجان جز حزب توده تشکیلات سیاسی دیگری وجود نداشت. این سازمان در نتیجه مبارزه چند ساله خود فرسوده و بدنام شده بود. جبهه آزادی که بر اثر زحمات من و شبستری به وجود آمده بود و عدهای از آزادیخواهان قدیمی و مشروطهچیها عضویت آن را داشتند، با آنکه آلودگی نداشت معهذا فاقد قدرت مبارزه بود. پس از مذاکرات مفصلی که سه روز تمام بین من و شبستری به وجود آمده بود و عدهای از آزادیخواهان قدیمی و مشروطهچیها عضویت آن را داشتند، با آنکه آلودگی نداشت معهذا فاقد قدرت مبارزه بود. پس از مذاکرات مفصلی که سه روز تمام بین منو شبستری و صادق پادگان ادامه یافت، بالاخره تصمیم گرفتیم فرقه دموکرات آذربایجان را ایجاد کنیم و قبل از همه صادق پادگان را مامور کردم با روسای حزب توده و اتحادیه کارگران آذربایجان وارد مذاکره شود و مقدمات الحاق آنها را به این فرقه فراهم آورد.
روز دوازدهم شهریور، بیانیه معروف فرقه را صادر کردیم. در این بیانیه دو ماده که یکی مربوط به زبان ترکی و دیگری مربوط به خودمختاری آذربایجان بود، در بین فارسها و طرفداران آنها اثر سوئی کرد. (ناگفته نماند که بیانیه فرقه دموکرات آذربایجان دارای دو ماده زننده و ۱۰ ماده خوشظاهر و خوب بود).»
مولف در شرح متن یادداشتهای دولتین آمریکا و انگلیس درباره حوادث آذربایجان به دولت شوروی آورده است: «متن یادداشتی که دولت کشورهای متحده آمریکا به وزارت خارجه شوروی تسلیم نموده و توسط وزارت امور خارجه آمریکا در ۲۶ نوامبر منتشر گردیده است:
«دولت ایران به دولت کشورهای متحده آمریکا اطلاع داده است در نواحی شمالی ایران که نیروی شوروی قرار گرفته مقاومتهای مسلحانهای به وقوع پیوسته است و دولت ایران دستور داده است قسمتی از نیروهای مسلح خود به منظور تجدید استقرار امنیت داخلی و قدرت دولت وارد آن نواحی شود و فرماندهان نظامی اجازه ندادهاند قوای مزبور به حرکت خود ادامه دهد و در نتیجه دولت ایران قادر نبوده است مسئولیتی را که برای نگهداری صلح و آرامش در خاک ایران برعهده دارد انجام دهد. بایستی به خاطر آورد که در اول ماه دسامبر ۱۹۴۳ مارشال استالین، نخستوزیر چرچیل و پرزیدنت روزولت اعلامیهای در تهران امضاء نموده و در آن اظهار داشتند که دولتهای آنها با دولت ایران در تمایل حفظ استقلال و حاکمیت و تمامیت ارضی ایران اتفاقنظر دارند. این دولت کاملا اطمینان دارد که دولتهای شوروی و بریتانیای کبیر به اندازه دولت کشورهای متحده آمریکا شوق و علاقه دارند که با کمال دقت طبق مواثیق مندرج در این اعلامیه رفتار نمایند.
به عقیده دولت آمریکا انجام این قول و تعهد مستلزم این است که دولت ایران بتواند برای حفظ اقتدار خود و برای استقرار امنیت داخلی با کمال آزادی بدون مداخله مقامات نظامی کشورهای شوروی و انگلستان و یا آمریکا نیروهای مسلح خود را به طوری که لازم میداند در ایران به حرکت آورد. دولت ایالات متحده آمریکا چنین استنباط میکند که هر یک از فرماندهان شوروی که از حرکت آزادانه نیروهای ایران جلوگیری نموده باشند، ممکن است بدون تصویب دولت شوروی اقدام کرده باشند. چنانچه فرماندهان شوروی در این خصوص بدون دستور عمل نمودهاند! چنین تصور میشود که دولت شوروی تعلیماتی بر وفق اعلامیه مذکور برای آنها صادر نماید. به هر صورت وضعیتی که فعلا ایجاد شده است دولت آمریکا را متقاعد ساخته است که منافع مشترک همه در این است که نیروهای شوروی و انگلیسی و آمریکایی بیدرنگ ایران را تخلیه نمایند. تا وقتی که یکی از این نیروها در خاک دولت دوست باقی باشد حوادث و سوءتفاهمات ممکن است واقع شود.
دولت کشورهای متحده آمریکا تاکنون نیروهای خود را در ایران در طی سال جاری از حداکثر ۲۸ هزار تن به کمتر از ۶ هزار نفر تقلیل داده و فعلا در ایران نیروی جنگی آمریکایی موجود نیست. آنهایی که در ایران ماندهاند به کارهای تصفیه و فروش لوازم جنگی و بعضی نقل و انتقالات مهم مربوط به انحلال تجهیزات قشونی اشتغال دارند. با اینکه تخلیه فوری این نیروها باعث ناراحتی قابل ملاحظهای برای این دولت خواهد بود؛ معهذا تعلیماتی به مقامات نظامی آمریکایی مقیم ایران صادر میگردد که اقدامات فوری به عمل آورند که کلیه نیروهای آمریکایی تا اول ژانویه ۱۹۴۶ کاملا ایران را تخلیه نمایند.
دولت آمریکا پیشنهاد مینماید که دولتین انگلیس و شوروی تعلیمات خواهان است متشابهی برای فرماندهان خود صادر و ترتیب فوری برای تخلیه کامل ایران از کلیه نیروهای خارجی تا اول ژانویه ۱۹۴۶ داده شود. اقدامات فوری برای تخلیه ایران هرگونه تردیدی را راجع به مقاصد سه دولت درباره انجام تعهدات خود برطرف خواهد نمود. با دادن این پیشنهاد دولت آمریکا آگاه است که هیچگونه علتی که نیروهای مزبور را مجبور کند که تا تاریخ مذکور در ایران بماند نمیبیند.
دولت آمریکا معتقد است که اقدامات فوری برای تخلیه ایران از این نیروها تا تاریخ اول ژانویه نه تنها سوءتفاهمات احتمالی را مرتفع خواهد ساخت، بلکه این حقشناسی به پاس خدمات و کمکهای قابل ملاحظهای خواهد بود که ایران حسن شهرت و مقامی که به سمت یکی از اعضای ملل متفق دارا میباشد، در راه جنگ مشترک به عمل آورده است. ملتهایی مانند ایران در کنفرانس ملل متفق سان فرانسیسکو تشویق شدند که نسبت به مقاصد دوستانه و حسننیت اعضای دائمی شورای امنیت اعتماد کامل داشته باشند.
دولت آمریکا اطمینان دارد که اتحاد جماهیر شوروی و بریتانیای کبیر نیز کمتر از کشورهای متحده آمریکا ذیعلاقه نیستند که در رفتارشان با مللی مانند ایران رویهای پیش گیرند و ثابت نمایند که اعتماد این ملل درباره اعضاء دائمی شورای امنیت بیجانب نبوده است.»»
در پایان کتاب مولف در شرح «مرگ بود بازگشت هم بود» آورده است: «هنگام قیام فرقه دموکرات آذربایجان، طرفداران فرقه برای تبلیغ و نشان دادن ایمان خود، آگهیهای گوناگونی توزیع کرده و نوشته بودند: «اولمکوار، دنمک یخودور» یعنی مرگ هست، بازگشت نیست، ولی چون حوادث آذرماه ۱۳۲۵ و فرار سران فرقه خلاف این ادعا را ثابت کرد، لذا این کتاب«مرگ بود بازگشت هم بود» نامگذاری شد.»
برکشیدن فرقه دموکرات آذربایجان و کردستان و تلاش برای جداسازی بخشهایی از خاک ایران، از مهمترین رویدادهایی است که نجفقلی پسیان در کتاب «مرگ بود بازگشت هم بود» به آن پرداخته است.
نمایه پایان کتاب نیز راهنمای خوبی برای خوانندگان علاقهمند به منظور دستیابی به اطلاعات ریز به شمار میرود.
کتاب «مرگ بود بازگشت هم بود» با عنوان فرعی تاریخچه فرقه دموکرات آذربایجان و حزب کومله کردستان تالیف نجفقلی پسیان با ۲۷۴ صفحه و شمارگان ۳۰۰ نسخه از سوی انتشارات نگارستان اندیشه به بازار کتاب آمد.
نظر شما