سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- سیده معصومه محمدی؛ روز گذشته پروفسور «سید محمد نقیب العطاس» فیلسوف و اندیشمند شهیر مالزی و از نسل امام صادق (ع) در ۹۴ سالگی دارفانی را وداع کرد.
نام او در سال ۲۰۲۴ در فهرست «مرد تاثیرگذار جهان اسلام» قرار گرفته بود. العطاس بنیانگذار مؤسسه بینالمللی اندیشه و تمدن اسلامی (ISTAC) در کوالالامپور بود و بیشتر به خاطر نظریههای عمیق در زمینههای زیر شناخته میشود؛
اسلامیسازی معرفت؛ اسلمهالمعرفه یا اسلامیسازی علوم انسانی (Islamization of Knowledge)؛ باز تعریف اخلاق و ادب در منظومه اجتماعی اسلام
العطاس نگاه متفاوتی به جایگاه اخلاق و ادب در منظومه فکری خود داشت. از منظر او ادب در اسلام نه صرفاً زیباییشناسی زبان و سخن، بلکه بخشی از مسیر تربیت روح و تقویت اخلاق است. نگاه جدید به ادب اسلامی، آن را نه تنها به عنوان اثرات شعر و نثر سنتی، بلکه به عنوان یک قدرت تأثیرگذار در ساختن هویت، انتقاد اجتماعی، و تبیین مسائل معاصر میبیند. این نگاه، ادب را در چارچوب مسئولیت اخلاقی، عدالت و انسانگرایی میبیند و از آن به عنوان ابزاری برای بیداری فکری، تجدید نظر در مسائل جامعه و تقویت روابط انسانی استفاده میکند. بنابراین، ادب در اسلام، هم میراثی مقدس و هم ابزاری پویا برای تطبیق ارزشهای اسلامی با شرایط زمانه است.
فلسفه تمدن اسلامی: از منظر العطاس «فلسفه تمدن اسلامی» مجموعهای از اصول فکری و اخلاقی است که بر توحید، انسانگرایی، عدالت، جستجوی دانش و هماهنگی عقل با وحی استوار است. این فلسفه انسان را به عنوان موجودی مسئول و مسئولیتپذیر در رابطه با خدا، جامعه و طبیعت میبیند و دانش را در خدمت عدالت، اصلاح فرد و جامعه و نزدیکی به خدا میداند. هدف نهایی آن، ساختن جامعهای متعادل و پرورشدهندهٔ فرد کامل است.
از نظر جریانشناسی بستر فکری منسجم و منظومهوار او نشان می دهد که ریشه اندیشههای وی به اسلام سنتی تعلق داشت و او از این بستر به شیوهای روشمند به نقد مدرنیته میپرداخت. این ویژگی او را در زمره طیف مترقیانهای از اسلام سنتی قرار میداد که مشابهانی چون شهیدین صدر و مطهری در جهان تشیع دارند.
العطاس تسلط دقیقی بر مبانی و مبادی مدرنیته و تجدد داشت. نقدهای او درباره ماهیت مدرنیته و تفکیک نرمافزار و سختافزار آن، نشان از شناخت عمیقش از لایههای پیدا و پنهان جوهره تمدن غرب داشت. از جمله ترجیعبندهای مشهور او این بود که: «مدرنیته و تمدن غرب شتابان به سوی “شدن” حرکت میکند؛ حال آنکه اول تمدن غرب باید “بودن” خود را ثابت کند!»
پانوشت:
۱. خارج از ایران پرفسور نقیب العطاس (شرق جهان اسلام)، طه جابر العلوانی (عراقی الاصل و مهاجر به امریکا) و دکتر سید حسین نصر دیدگاه های متمایزی در مورد اسلامی سازی علوم انسانی دارند که مطالعه تطبیقی آنها موضوعی مناسب برای رساله های دانشجویی است. بجاست پژوهشگران معاصر در قالب چند رساله دکتری، اندیشههای او را به دقت موشکافی کنند و گنجینه فکری این چهره ماندگار را بیشتر به جامعه علمی ایران معرفی نمایند.
نظر شما