سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): «کشفالاسرار و عدهالابرار» مشهور به تفسیر خواجه عبدالله انصاری بهقلم ابوالفضل رشیدالدیدن میبدی، اثری است در تفسیر قرآن که بزرگترین و کهنترین تفسیر عرفانی فارسی محسوب میشود.
حیات ابوالفضل رشیدالدین میبدی، عالم و عارف نامدار قرن ششم هجری در دورانی سپری شد که عرفان اسلامی در اوج شکوفایی خود بود. میبدی، شاگرد و پیرو خواجه عبدالله انصاری، شیخالاسلام هرات بود و از تعالیم او الهام گرفت. انصاری، با تفسیر معروف خود که امروزه بخشهایی از آن باقی مانده، پایهگذار رویکرد عرفانی به قرآن بود. میبدی، با دیدن ایجاز و اختصار در تفسیر استادش، تصمیم گرفت آن را گسترش دهد و کتابی جامعتر بنگارد. او در مقدمه کتاب خود مینویسد: «کتاب شیخالاسلام … را در تفسیر قرآن و کشف معانی آن خواندم که در لفظ و معنی و تحقیق و زیبایی به حد اعجاز رسیده بود، ولی چون در نهایت ایجاز و کوتاهی بود، مقصود آموزندگان و رهروان از آن برآورده نمیشد، پس به شرح و تفصیل آن پرداختم.» این انگیزه، زمینهساز تألیف «کشف الاسرار و عدهالابرار» در سال ۵۲۰ قمری شد که نهتنها تفسیر قرآن است، بلکه گنجینهای از ادبیات، لغات، تاریخ و معارف اسلامی بهشمار میرود.
میبدی قرآن را در ده جلد عظیم تفسیر کرده و هر بخش از آیات را در سه نوبت بررسی میکند. نوبت اول، ترجمهای روان و ساده از آیات بهزبان فارسی است تا خواننده مستقیماً با کلام الهی ارتباط برقرار کند. این ترجمه، که از قدیمیترین ترجمههای فارسی قرآن محسوب میشود، زبانی شیرین و نزدیک به گویش روزمره مردم آن عصر دارد و از ارزش ادبی بالایی برخوردار است. نوبت دوم، به تفسیر عقلی و فقهی اختصاص دارد که میبدی در آن، نظرات مفسران بزرگ مانند طبری، زمخشری و دیگران را نقل میکند، احادیث مرتبط را آورده و جنبههای لغوی، نحوی و تاریخی آیات را کاوش میکند.
اما جوهره کتاب در نوبت سوم نهفته است: تفسیر عرفانی و اشاری میبدی، با الهام از خواجه عبدالله انصاری، لایههای باطنی آیات را آشکار میسازد. وی از تعبیرات عارفانه مانند «کشف اسرار»، «معرفت الهی» و «سیر و سلوک» استفاده میکند و داستانهای عرفانی، اشعار فارسی و عربی، و نقلقولهایی از بزرگان تصوف مانند بایزید بسطامی، جنید بغدادی و خود انصاری میآورد. برای مثال، در تفسیر سوره فاتحه، نوبت سوم به توصیف حمد الهی بهعنوان دریایی از عشق و معرفت میپردازد و خواننده را به تأمل در باطن کلمات دعوت میکند. این رویکرد، کتاب را به یکی از بزرگترین تفاسیر عرفانی فارسی تبدیل کرده که در این قالب، قرآن نهتنها کتاب قانون، بلکه راهنمایی برای رسیدن به وحدت الهی است.
از جمله بهرهگیریهای شایان توجه میبدی از خواجه عبدالله انصاری در این اثر، مناجات در قالب نثر مسجع است. مقایسه مناجاتهای مشترک میان «طبقات الصوفیة» اثر خواجه عبدالله انصاری و «کشفالأسرار» از نظر موضع و مقام و ارتباط آنها با مطالب پیش از مناجاتها، غیر از وحدت گوینده، وحدت حال و مقام او را نیز نشان میدهد، با این تفاوت که در «طبقات الصوفیة» بیشتر مناجاتها به دنبال یکدیگر آمده است و بسیار طولانیتر از مناجاتهای «کشفالأسرار» است و بخش کمتر مناجاتها بهصورت قطعات کوتاه وجود دارد.
در این اثر، مناجاتهای طولانی که سجع و قرینه آنها تا آخر یکی باشد، تقریباً وجود ندارد و مناجاتها در قالب قطعات کوتاه و چندبندی ایراد شده است و حتی مناجاتهای طولانی و دراز «طبقات الصوفیه»، در بخشهای مختلف و بهصورت پراکنده و کوتاه آمده است.
محتوای کتاب فراتر از تفسیر صرف قرآن است. میبدی در لابهلای صفحات، صدها لغت و اصطلاح فارسی قرن پنجم و ششم را حفظ کرده و از اشعار شاعرانی چون فردوسی، سنایی و عطار بهره میبرد تا مفاهیم عرفانی را شیرینتر کند. همچنین، اشارههایی به تاریخ اسلام، مانند زندگی پیامبر (ص) و صحابه، و حتی جغرافیای مکانهایی همچون خلیج فارس دارد. از منظر عرفانی، کتاب بر مفاهیمی چون توحید، عشق الهی، فناء فیالله و بقاءبالله تأکید دارد. میبدی بر آن بود که قرآن «عدة الابرار» یعنی ابزار و ذخیره نیکان است، و کشف اسرار آن تنها با دل پاک و سیر روحانی ممکن میشود.
اهمیت «کشفالاسرار و عدهالابرار» در تاریخ ادبیات و عرفان فارسی غیرقابل انکار است. این کتاب که بزرگترین تفسیر عرفانی فارسی به شمار میرود، تأثیر عمیقی بر آثار بعدی مانند تفسیر مثنوی مولانا یا کشکول شیخبهایی گذاشته است. از نظر ادبی، زبان میبدی ترکیبی از نثر مسجع و ساده است که خواننده را مجذوب میکند.
ترجمه و تفسیر «کشفالاسرار وعدهالابرار» در ده جلد بهکوشش علیاصغر حکمت از سوی ناشرانی چند منتشر شده است.
نظر شما