سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، طاهره مهری- کتاب «سرگذشت اسکناس در ایران» تالیف محمدامین پیوندی از سوی نشر پازینه به بازار کتاب آمد.
پول همواره یکی از رایجترین کلمات در محاورات روزمره میان انسانها بوده و به جرات از کاربردیترین اختراعات دست بشر است. از روزگارانی که استخوان و سنگ و چارپایان به عنوان پول به کار میرفتند قرنها سپری شده و امروزه تنها دو شکل قابل لمس از پول، یعنی اسکناس و سکه به جا مانده است؛ هر چند شاید این دو نیز تا قرن آینده به کلی با اشکال مدرنتر پول جایگزین شوند، هر چند که اکنون نیز این اتفاق در حال وقوع است.
اسکناس به عنوان یکی از انواع معاصر پول در جهان در دو سه قرن اخیر بین افراد دست به دست میشود و توانسته با آسانتر کردن مبادلات، سکهها را به شکل محسوسی از میدان رقابت بیرون کند. تا اینجا همه چیز روشن است و تقریباً همگان با اسکناس آشنا هستند.
مولف در کتاب «سرگذشت اسکناس در ایران» به این نکته اشاره میکند: «بد نیست بدانیم که اسکناس بسیار بیشتر از آن چیزی است که تصور میکنیم. این کاغذها فقط پول نیستند و پشت صحنهای دیدنی دارند. آنها مسیر سختی را تا رسیدن به امروز پشت سر گذاشتهاند. قدمت آنها به حدود دو هزار سال قبل باز میگردد. زمانی که در قالب چاوهایی ساده و بدون طرح و رنگ و رورفته در کوچه و بازارهای خان بالیغ (پکن کنونی) مبادله میشدند تا امروز که با بالاترین ویژگیهای امنیتی و با بهترین رنگها و طراحیها در کارخانههای پیشرفتهای همچون توماس دلاروی انگلستان تولید میشوند.
با در نظر گرفتن تاریخی که پشت سر اسکناسها دیده میشود میتوان برای آنها ارزشی فراتر از ارزش اسمی روی آنها در نظر گرفت. اسکناسها به مانند آئینهای، تاریخ و فرهنگ یک کشور را منعکس کرده و با طرحهای متنوع خود، راویان هنر و ادبیات و سیاست و باورهای یک ملت هستند. کتاب حاضر قصد دارد روایتی از سرگذشت اسکناسهای ایران زمین به علاقهمندان عرضه کند.»
این کتاب به سه بخش اصلی و یازده فصل تقسیم شده است. بخش نخست به عنوان زیربنای مطالب بعدی، به ارائه تاریخ پول میپردازد. در فصل اول به اختصار بیان شده است که بشریت چگونه توانست از زمانی که هیچ پولی وجود نداشت به ضرب سکههای طلا و نقره برسد. فصل دوم کتاب هم روایتی از پیدایش پول کاغذی در شرق دور است. ورود چاو به ایران و جنجالهای آن و در ادامه، تولید نخستین اسکناسها در اروپا از دیگر موضوعات این فصل هستند. فصل سوم به دوره زمانی سلسله قاجار میپردازد، از ماجرای تجارتخانهها و رواج رسیدها در بین بازرگانان شروع شده و با جریان ورود بانک به ایران و چاپ اولین اسکناسهای ایرانی پایان مییابد. فصل چهارم هم به دوره پهلوی میپردازد. در این فصل به چگونگی تشکیل بانک ملی، سیر تحولی اسکناسهای ایران در نیمه نخست قرن پیشین و تشکیل بانک مرکزی میپردازد و به انقلاب اسلامی منتهی میشود. در فصل پنجم کتاب، وضعیت اسکناسهای کشور در سالهای پرالتهاب ابتدای انقلاب بررسی شده و جزئیات و ناگفتههایی در ارتباط با جمعآوری و امحای اسکناسهای قبلی و شکلگیری طرحهای جدید بیان میشود. فصل ششم روایتی از اسکناسهای مشهور به تظاهراتی در دهه شصت است که بررسی آنها دوران جنگ تحمیلی هشت ساله را یادآور میشود و در فصل هفتم به چگونگی تغییر طرح بر روی اسکناسها پرداخته میشود. فصل هشتم با عنوان تنوع ناموزون توضیحاتی در ارتباط با تغییر طرحهای پشت برخی اسکناسهای کشور در حوالی سالهای میانی دهه هشتاد تا اواسط دهه نود است. فصل نهم با عنوان صفرهای کمرنگ به برنامه دولت برای حذف چهار صفر از پول ملی اشاره دارد. فصل دهم به عنوان فصل پایانی بخش دوم به ایرانچکهای رایج میپردازد.
کتاب «سرگذشت اسکناس در ایران» در شرح پول کاغذی آورده است: «ریشه به وجود آمدن پول کاغذی را باید در چند موضوع جستجو کرد. نخست پیدایش خط و نگارش و گسترش مکاتبات بر روی پوست و امثال آن، دوم اختراع کاغذ و سوم راحتطلبی بازرگانان و حاکمان. مجموعه این عوامل سبب شدند تا ایده پول به شکل کاغذی و به عنوان رقیب پول فلزی مطرح شود. البته حالت اولیه و البته کلیتر این نوع پول، پول چاپی نام میگیرد، چرا که نه فقط بر روی کاغذ بلکه بر روی سفال، پوست، چرم و یا ورقهای نازک چوپ نیز به صورت ابتدایی چاپ میشده است.
سابقه نخستین پولهای کاغذی واقعی را باید در سرزمین چین جستجو کرد، زیرا مردمان آنجا به سبب آشنایی با دانش تولید کاغذ اولین کسانی بودند که پول کاغذی تولید کردند.
از آنجا که حمل حجم انبوه سکه در فواصل زیاد بین شهرها مقرون به صرفه نبود و از آنجا که کاغذ در دسترس داشتند، توانستند در کنار سکهها، پول کاغذی را ابداع کرده و رواج دهند. البته این پول ابتدا حالت برات داشت.
گفته میشود این «پولهای کاغذی که چائو یا تسان نام داشتند در روزگار سلسله تانگ ابداع شدند. این دودمان از قرن هفتم تا قرن دهم میلادی بر چین حکمروایی کرد.
روایتی دیگر سابقه پول کاغذی چینی را از اواخر قرن دهم میلادی میداند: نخستین اسکناس در دوره امپراتوری سونگ انتشار یافته است.» سلسله سونگ آخرین دودمانی بود که پیش از استیلای مغولها بر چین در آنجا حکومت کرد.
رواج این پولهای کاغذی تا دو قرن بعد و تا نزدیک به زمان ظهور چنگیزخان ادامه یافت اما چون در شهرهای مختلف در چاپ و نشر آنها زیادهروی صورت گرفته بود، ارزش سابق خود را از دست دادند و به شدت بیاعتبار شدند. البته در چین شمالی هم، کمی پیش از چنگیزخان، پول کاغذیهایی انتشار یافتند که تا هفت سال اعتبار داشتند و بعد از این مدت مامورین دولتی پولهای کاغذی کهنه را میگرفتند و با کسر پانزده درصد به ایشان پولهای کاغذی نو تحویل میدادند.
پس از فتح چین به دست مغولان، ایشان با پول کاغذی آشنا شدند و گفته میشود مشاور چینی اوگتای خان (پسر و جانشین چنگیزخان) او را واداشت تا در سال ۱۲۳۶ میلادی مقدار محدودی از این اسکناس صادر کند.
اما با این حال تا زمان حکومت قوبلای خان اثری جدی از وجود پول کاغذی دیده نمیشود. قوبلای خان پسر تولوی خان و نوه چنگیزخان مغول بود که از سال ۶۵۸ الی ۶۹۳ هجری قمری (۱۲۶۰ تا ۱۲۹۴ میلادی) بر مناطق وسیعی از چین فرمان راند. او که خود را ادامهدهنده تمدن چینی میدانست، فرمانروایی مقتدر بود و برخلاف سیره سایر خوانین مغول مثلاً پدربزرگش چنگیز، بر توسعه صنعت و تجارت و عمران و آبادانی همت گماشت. در زمان او بود که برای نخستین بار، پول کاغذی به صورت جدی چاپ شد و به طور گسترده منتشر شد.
مارکوپولو تاجر و جهانگرد مشهور ایتالیایی که در قرن سیزدهم میلادی به همراه پدر و عمویش به چین سفر کرد و توانست سالها در آنجا زندگی کند و البته به دربار چین و شخص قوبلای خان هم نزدیک بود، روایت مفصل و دقیقی از پولهای کاغذی چین را به خوبی در خاطراتش ثبت کرده است: «بدانید که ضرابخانه خان بزرگ در شهر خان بالیغ است… من در اینجا شرح میدهم [که] خان بزرگ چگونه پول درست میکند. در اینجا تراشههای درخت یا بهتر بگوییم پوست درخت توت را که بین پوست درخت و چوب آن به رنگ سیاه میباشد را جدا میکنند، سپس این پوسته را میکوبند و آن را با چسب خمیر می کنند و از آن کاغذ پشمی نازک، مانند پاپیروس درست میکنند. وقتی این کاغذ آماده شد آن را به برگههای کوچک و بزرگ به شکل چهارگوش میبرند…»
او در ادامه از ارزش هر کدام از ورقهای پول کاغذی صحبت میکند و اینکه هر برگه چقدر میارزد که نشان میدهد بسته به بزرگی اندازه برگه، ارزش آن پول هم بیشتر بوده و اینکه ارزش برگهها دقیقاً مثل اسکناسهای امروزی مضاربی از اعداد دو و پنج بوده است.
در ادامه میگوید: «هر برگه ممهور به مُهر خان بزرگ است. این پول دارای رسمیت و مشروعیت تمام است و درست ارزشی معادل ارزش طلا و نقره دارد. در روی هر کدام از پولها، نام و امضای کارکنان مامور ساخت آنها نوشته شده است. رییس این کارکنان از طرف خان بزرگ تعیین میشود. او دارای مُهری به رنگ قرمز است که آن را در روی پول میغلطاند به طوری که شکل مُهر در روی پول چاپ میشود. اگر کسی این پول را جعل کند به مرگ محکوم میشود. او همچنین درباره رواج این پولها اینطور روایت میکند که: خان بزرگ هر پرداختی را با این پولها انجام میدهد و اجازه داده است آن را در تمام ایالات خرج کنند. هیچکس از ترس جان خود جرات اینکه این پولهای کاغذی را نپذیرد، ندارد. اما این حقیقت نیز هست که همه مردم و گروههای تحت حکومت خان بزرگ این کاغذها را با میل و رغبت تمام به جای پول قبول میکنند زیرا آنان هم به جای خود آن را به جای بهای کالاهایی نظیر مروارید، سنگهای قیمتی، طلا و نقره میپردازند. به این ترتیب میتوان تمام چیزهای لازم را با پولهای کاغذی خرید.»
مارکوپولو سپس در ارتباط با این صحبت میکند که بازرگانان خارجی در ازای فروش اجناس و کالاهای خود در خان بالیغ، با رضایت کامل پولهای کاغذی دریافت میکنند ولی فقط میتوانند آن را در سرزمینهای تحت حکومت خان خرج کنند.»
مولف کتاب «سرگذشت اسکناس در ایران» با اشاره به ورود چاو (پول کاغذی) به ایران نوشت: «با فاصلهای اندک از چاپ پول کاغذی چاو در چین تحت فرمان قوبلای خان، پای چاو به ایران هم باز شد. با این حساب میشود اینطور ادعا کرد که ایران در ابتدای فهرست کشورهایی قرار دارد که پول کاغذی واقعی در آنها چاپ شده و به گردش درآمده است. البته این رواج دوام نیافت، با واکنش تند و منفی جامعه رو به رو شد و خیلی سریع به تاریخ پیوست.
ایران در آن دوران یعنی اواخر قرن هفتم هجری، توسط ایلخانان مغول اداره میشد که نوادگان چنگیزخان بودند و شعبهای از حکومتهای مغولی آسیای آن روز و از خویشاوندان قوبلای خان محسوب میشدند. در ایام حکومت یکی از همین ایلخانان مغول به نام گیخاتوخان بود که چاو در ایران رواج یافت و ماجرای آن از کسری بودجه شدید خزانه ایلخانی آغاز شد.
صدراعظم گیخاتوخان یعنی صدرجهان به دنبال چاره و راهکاری برای خلاصی از بحران بیپولی میگشت که اطلاع یافتن از اوضاع چین سبب شد تا راه نجات را پیدا کند.»
مولف در ادامه به این نکته اشاره میکند که کمپانیها و تجارتخانهها در نهایت در ایران به بانک تبدیل شدند و در پی آن اسکناس به ایران وارد شد.
در بخش دیگری از کتاب، مولف به بانک شاهنشاهی و امتیاز بارون دو رویتر در ازای پرداخت ۴۰ هزار لیره و دریافت امتیاز بسیار عظیم و بیسابقهای برای مدت هفتاد سال شامل ساخت راهآهن در ایران، حق انحصاری همه معادن کشور (البته به استثنای طلا و نقره و سنگهای قیمتی) تاسیس بانک و موارد مهم دیگری اشاره میکند. «در فصل سوم امتیازنامه رویتر که در سال ۱۲۶۷ امضا شد، حق انحصاری نشر اسکناس با شرایطی به بانک شاهنشاهی ایران واگذار شد.
پیش از انتشار اسکناسهای بانک شاهنشاهی، مردم ایران با چند نوع پول کاغذی آشنا بودند و حتی تعدادی از آنها در معاملات رایج بود. جدای از چاو ایلخانی که نامش فقط در لابهلای کتب تاریخی یافت میشد و به استثنای رسید صرافخانهها، اسکناسهای بانک جدید شرقی، پوند (لیره) استرلینگ انگلستان، روپیه هندوستان و روبل (منات) روسیه نیز در گردش بودند. این دو مورد اخیر یعنی روبل و روپیه به ترتیب در مناطق شمالی و جنوبی کشور دست به دست میشدند و نزد تجار و مردم دارای اعتبار بودند.
روایتی وجود دارد که نشان میدهد گردش روبل در شمال ایران تا حدی بود که هیئت حاکمه کشور را به وحشت انداخته بود که مبادا پول فلزی کشور که آن زمان طلا و نقره بود به مخاطره بیفتد.
لرد کرزن اینگونه نوشته است که بدگمانی به پول کاغذی روسیه به حدی قوت گرفت که شاه [منظور ناصرالدین شاه] در سال ۱۸۸۳ (۱۲۶۲ خورشیدی) دستخطی صادر و اعلام کرد که: مردم باید خیلی نادان باشند که کاغذپاره چرندی را به جای نقره و طلا قبول کنند و در آینده تمام اسکناسهای روسی مصادره خواهند شد.
جالب توجه این است؛ هنگامی که شاه قاجار این عقیده را ابراز کرد قریب به یک قرن از انتشار اسکناس در اروپا گذشته بود و عجیبتر اینکه با فاصله فقط چند سال، همین شاه مجوز صدور اسکناس را به بانک جدیدالتاسیس شاهنشاهی اعطا کرد و تمامی اسکناسهای منتشره آن بانک با تصویر ناصرالدینشاه منتشر شدند.»
این کتاب بنا دارد با نمایش تاریخچهای از اسکناسهای ایرانی از ابتدا تا امروز، نکات جدید و کمتر شناختهشدهای را به علاقهمندان این حوزه و مشتاقان مجموعهدار اسکناس و دوستداران تاریخ و فرهنگ کشور عرضه کند.
فهرست منابع پایان کتاب نیز راهنمای خوبی برای خوانندگان علاقهمند به منظور دستیابی به اطلاعات بیشتر در مورد اسکناس به شمار میرود.
کتاب «سرگذشت اسکناس در ایران» تالیف محمدامین پیوندی با ۲۲۵ صفحه، شمارگان ۳۰۰ نسخه و بهای ۶۹۵ هزار تومان از سوی نشر پازینه به بازار کتاب آمد.
نظر شما