محمدرضا سالکی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، فاطمهالسادات عبادی: درباره چالشها و فرصتهای صنعت نشر در سال جدید، بیان کرد: وضعیتی که امروز با آن مواجه هستیم، از گرانی کاغذ آغاز شد، به کاهش قدرت خرید مردم و خروج کتاب از سبد مصرف خانوار رسید و در ادامه به قاچاق کتاب و کاهش تولید آثار جدید منتهی شد. این یعنی اقتصاد نشر، چه در کوتاهمدت و چه در بلندمدت، با شیبی نزولی در حرکت است. این شرایط از چند سال گذشته آغاز شده و ادامه دارد؛ علاوه براین حمایت مؤثر و درخورتوجهی از صنعت نشر محقق نشده است.
بحران تأمین مواد اولیه و حذف سازوکارهای حمایتی
وی مهمترین چالش صنعت نشر را تأمین مواد اولیه، بهویژه کاغذ و مقوا دانست و افزود: قیمت مواد اولیه سال گذشته به شکل مستمر و تصاعدی افزایش پیدا کرد و در مقابل، هیچ حمایت مشخص و پایداری از ناشران انجام نشد. درگذشته امکاناتی وجود داشت که بهعنوان ناشر میتوانستیم مواد اولیه، زینک، کاغذ و مقوا را از مسیرهایی مناسبتر و خارج از نرخ ارز آزاد، تهیه کنم، میدانیم کاغذی که براساس عملکرد ناشر تخصیص داده میشد، امروز بهطور کامل حذف شده است.
به گفته سالکی، نتیجه مستقیم این وضعیت، افزایش مداوم قیمت کتاب است؛ مسئلهای که به تدریج کتاب را از سبد روزانه خانوادهها خارج کرده است. وقتی هزینههای ضروری زندگی مانند مسکن، خوراک و درمان در اولویت قرار میگیرند، فرهنگ و آموزش به حاشیه میروند و کتاب در نگاه بسیاری از خانوادهها به کالایی غیرضروری و حتی لوکس تبدیل میشود.
چرخه معیوب گرانی، کاهش تقاضا و قاچاق
مدیر انتشارات کاگو، ادامه داد: چند سال تلاش کردیم قیمت کتاب را تا حد امکان کنترل کنیم و افزایش ندهیم، اما با رشد افسارگسیخته قیمت کاغذ دیگر این مسئله امکانپذیر نیست. این شرایط یک چرخه معیوب ایجاد میکند؛ مخاطب به دلیل قیمت، به سراغ فروشگاههای برخط کتاب، میرود که کتاب را رایگان یا با قیمتهای غیرواقعی عرضه میکنند، یا محتوای غیراستاندارد در اختیار قرار میدهند. همین روند، به قاچاق کتاب و گسترش سایتهای غیرمجاز دامن میزند.
وی افزود: کتابهایی که مشمول کپیرایت نیستند یا غیرقانونی منتشر میشوند؛ بنابراین ضربه سنگینی به بدنه رسمی نشر وارد میکنند. این مسئله امروزه به یکی از معضلات جدی صنعت تبدیل شده است.
بحران نقدینگی کتابفروشان و محدود شدن عرضه
سالکی، یکی از شاخصهای مهم وضعیت بازار نشر را میزان خرید کتابفروشان دانست و بیان کرد: متأسفانه امروزه شاهد برگشت چکهای ۵ تا ۱۰ میلیون تومانی کتابفروشان هستیم؛ ارقامی که در سالهای گذشته سابقه نداشت. این نشان میدهد کتابفروشان توان مالی گذشته را ندارند. بسیاری از آنها دیگر قادر به حفظ و اداره کتابفروشی خود نیستند و به همین دلیل، عرضه کتاب نیز بهتدریج محدودتر میشود.
وی معتقد است، کاهش توان مالی شبکه خردهفروشی مستقیم بر شمارگان و تولید، اثر میگذارد و زنجیره نشر را دچار اختلال میکند.
کاهش شمارگان و تضعیف انگیزه مؤلفان و مترجمان
سالکی، با اشاره به کاهش شدید شمارگان کتابها، ادامه داد: امروزه تولید کتاب هم از نظر کمّی و هم از نظر کیفی تضعیف شده است. وقتی شمارگان به حدود ۱۰۰ نسخه میرسد، طبیعی است که حقالتألیف قابلتوجهی به مؤلف یا مترجم تعلق نگیرد. در چنین شرایطی، تولیدکننده محتوا با چه انگیزهای باید کار کند؟
وی افزود: اگر ناشر بخواهد برای حفظ انگیزه مترجم یا مؤلف، حقالزحمه بیشتری پرداخت کند، ناچار است قیمت پشت جلد را افزایش دهد؛ اما بازار، کشش این افزایش قیمت را ندارد. بنابراین ناشر میان دو فشار متضاد قرار میگیرد و در نهایت تولید محتوا آسیب میبیند. این آسیب در کوتاهمدت اقتصادی، و در بلندمدت ساختاری و فرهنگی خواهد بود.
خروج تدریجی ناشران از چرخه فعالیت
مدیر انتشارات کاگو، بیان کرد: ناشران یکییکی در حال حذف شدن هستند؛ چه در ظاهر و چه در عمل. بسیاری از آنها صرفاً از موجودی انبارهای خود استفاده میکنند و پس از اتمام این موجودی، عملاً کار جدیدی آغاز نخواهند کرد.
وی افزود: کار نشر به نیروی انسانی متعددی نیاز دارد، اما درآمد فعلی پاسخگوی هزینههای این حجم از نیروی انسانی نیست. در نتیجه، بسیاری از مجموعهها ناچار به کوچکسازی یا توقف فعالیت میشوند.
تغییر کاربری کتابفروشیها و افول چهره فرهنگی شهر
سالکی، با اشاره به وضعیت کتابفروشیها، ادامه داد: امروزه بساطیها در مقابل کتابفروشیها فروش بیشتری دارند. در خیابان انقلاب، بهندرت میتوان کتابفروشی یافت که تغییر کاربری نداده باشد. بسیاری از آنها به کافه یا غذاخوری دیگر تبدیل شدهاند. این سؤال جدی مطرح است که چگونه فروش قهوه یا اغذیه سودآورتر از فروش کتاب شده است؟
به گفته وی، این تغییر چهره شهری نشاندهنده پسرفت جدی جایگاه کتاب در اقتصاد و فرهنگ جامعه است.
استراتژی بقا و ضرورت محافظهکاری
سالکی، در پاسخ به این پرسش که در چنین شرایطی چه باید کرد، گفت: باید به بقا فکر کنیم؛ بنابراین استراتژی باید محافظهکارانه باشد؛ کاهش هزینهها، پرهیز از پروژههای پُرریسک و مدیریت منابع محدود، رویکردی است که بسیاری از ناشران در پیش گرفتهاند. این رویکرد گرچه مانع سقوط فوری میشود، اما موجب از دست رفتن برخی فرصتهای توسعهای نیز خواهد شد.
حرکت به سمت دیجیتال و قالبهای نوین محتوا
سالکی، یکی از مهمترین فرصتهای پیشرو را حرکت به سمت دیجیتالی شدن دانست و بیان کرد: نسل جدید مخاطبان به قالبهای کوتاهتر، جذابتر و در دسترستر علاقه دارند. گوشیهای هوشمند بخش زیادی از زمان مخاطب را به خود اختصاص دادهاند؛ بنابراین باید محتوا را به خردهمحتواها و قالبهای متناسب با این زیستبوم جدید تبدیل کنیم.
وی افزود: کتاب صوتی، محتوای اینترنتی، کتابهای تعاملی کودک، انیمیشن، خلاصهکتابها و قالبهای چندرسانهای، مسیر آینده نشر هستند. همچنین استفاده از هوش مصنوعی در تولید و عرضه محتوا، امری اجتنابناپذیر است.
به گفته وی، مفهومی با عنوان تحول دیجیتال، در دنیا مطرح است؛ یعنی حرکت کسبوکارهای فیزیکی به سمت مدلهای دیجیتال. صنعت نشر ایران نیز ناگزیر است این مسیر را طی کند، البته متناسب با توانمندیها و زیرساختهای هر ناشر.
ضعف دانش مدیریتی در بدنه صنعت نشر
سالکی، همچنین به موضوع دانش مدیریتی اشاره کرد و ادامه داد: یکی از مشکلات اساسی صنعت نشر، کمبود دانش تخصصی مدیریت نشر است. افراد تحصیلکرده فراواناند، اما در حوزه مدیریت حرفهای نشر، ضعف جدی وجود دارد. آموزش آکادمیک منسجم در این حوزه نداریم و تجربههای پراکنده نیز پاسخگوی شرایط متغیر امروزه نیست.
وی افزود: وقتی دانش بهروز مدیریتی وجود نداشته باشد، امکان تطبیق با تغییرات سریع فناوری و بازار نیز فراهم نمیشود. در چنین شرایطی، فرسایش و فروپاشی صنعت دور از انتظار نخواهد بود.
سالکی، گفت: شرایط اقتصادی عمومی کشور، کاهش قدرت خرید، نبود حمایتهای مؤثر، ضعف دانش مدیریتی و ناتوانی در تطبیق سریع با تحولات دیجیتال، صنعت نشر را در موقعیتی بحرانی قرار داده است. اگر تغییر جدی در رویکردها و سیاستها ایجاد نشود، افراد کمی در این صنعت باقی خواهند ماند و تداوم فعالیت برای بسیاری از ناشران بسیار دشوار خواهد بود.
نظر شما