سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران» تالیف مریم امینی، کتابدار همین دانشکده، از سوی انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است. اما چرا باید این کتاب را خواند؟ اهمیت کتاب به پیشینه کتابخانه ادبیات و علوم انسانی مرتبط است؛ مکانی که پیش از دانشگاه تهران متولد شد.
مولف، در توضیح چیستی و اهمیت کتاب، ابتدا به قدمت کتابخانه اشاره کرده و آورده است: «کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، با قدمتی حدود ۱۵ سال بیش از دانشکده، از ۱۲۹۷ هجری شمسی در حال فعالیت است و بهعنوان کهنترین کتابخانه دانشکدهای کشور، گنجینهای از صد سال تلاش فرهیختگان برای گردآوری، سازماندهی و ارائه منابع دانش و فرهنگ به دنیا را در اختیار دارد.»
در چند خط ابتدایی پیشگفتار، معلوم شد کتابخانه مامن بسیاری از پژوهشگران، استادان و دانشجویان ایرانی و خارجی در طول سالیان بوده که از منابع نفیس و کمیاب این کتابخانه برای شکوفایی خِرد و آفرینش و گسترش دانایی بهرهها بردهاند و در گستره استعداد، همت و تخصص خویش بر غنای آن افزودهاند.
مولف در ادامه تاکید میکند: «نگهداری اطلاعرسانی و ارائه علمی منابع این کتابخانه که اکنون یک ثروت ملی و شاید جهانی محسوب میشود، وظیفهای خطیر برای همه فرهنگدوستان و دانشپروران است و همتی عالی میطلبد تا این میراث بزرگ به صورت مفید و همهجانبه مورد بهرهبرداری قرار گیرد و به آیندگان انتقال یابد.»
گنجینهای در دل قدیمیترین کتابخانه دانشگاهی ایران
در ادامه پیشگفتار، پدیدآور از وجود انواع منابع کتابخانهای خبر میدهد که کمیّت آنها نیز تاکیدی بر وجود گنجینهای غنی در این مرکز علمی قدیمی است:
«بیش از۵۰۰ هزار منبع کتابخانه شامل کتابهای خطی، چاپ سنگی، چاپ سربی و چاپی قدیمی و جدید، نشریات ادواری پایاننامهها منابع غیرکتابی (عکس، اسلاید، پوستر، کارت، نقشه، سند، سند تاریخی، مقاله، جزوه) منابع دیجیتال (کتابهای الکترونیکی فایلهای متنی و صوتی کتابها، نشریات ادواری، پایاننامهها، بسیاری از منابع اسکن شده مجموعه و CDها) به زبانهای مختلف است که براساس ویژگیها و نوع اطلاعات در بخشهای مختلف کتابخانه نگهداری و به کاربران عرضه میشود.»
همانطور که مولف اشاره کرد، ۵۰۰ هزار منبع فقط به منابع کتابی اختصاص ندارد اما به دلایلی که در ادامه میآورد، حفاظت آنها چندان در نظر نبوده است:
«منابع کتابی مجموعه از دیرباز مورد توجه و سازماندهی قرار گرفته است اما به دلیل شرایط خاص کتابخانه، انواع دیگر منابع نیز در طول زمان به مجموعه افزوده شده که سازماندهی و ارائه آنها در قدیم، زیاد معمول نبوده است و گاهی به همین دلیل، علیرغم اهمیت فراوان و خاص و منحصر به فرد بودن، منابع غیرکتابی از آگاهی و دسترس کاربران و حتی کارکنان دور مانده است.»
اکتشاف
مریم امینی، در ادامه به جریان کشف و سازماندهی منابع غیرکتابی کهنترین کتابخانه دانشگاهی کشور تا انتشار کتاب میپردازد که با آغاز عملیات عمرانی کتابخانه شکل گرفت:
«سال ۱۳۹۸ با آغاز عملیات عمرانی کتابخانه و جابهجایی، مجموعه منابع غیرکتابی بسیاری یافت شد. با توصیه و تأکید معاون پژوهشی وقت دانشکده، آقای دکتر حسن حضرتی، منابع به دقت بررسی و تفکیک شد و در فرآیند سازماندهی قرار گرفت. ایده پیشنهادی ایشان نیز برای تدوین فهرست منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی به منظور معرفی تخصصی منابع جهت بهرهگیری بهتر پژوهشگران با کامل شدن تدریجی سازماندهی این منابع در سال ۱۴۰۱ جامه عمل پوشید.»
امینی به وجود دو مسئله بر سر راه تالیف کتاب اشاره میکند؛ نبود دستنامه مصوب برای سازماندهی ـ البته بهدلیل بینیازی کتابخانه تا پیش از شناسایی منابع ـ و دیگری کامل نبودن کاربرگههای نرمافزار برای ثبت اطلاعات.
بنابراین با وجود همهگیری کرونا با همکاری خانم مینا لشگری و فهرستنویسی و ورود اطلاعات منابع در دسترس، بهصورت عکسبرداری از منابع و دورکاری، آغاز و همزمان، تعیین قوانین تهیه دستنامهها اصلاح کاربرگهها و سپس ویرایش چندباره اطلاعات رکوردها با همکاری و مشورت کارشناسان کتابخانه مرکزی به تدریج انجام شد.
نتیجه این تلاشها به ثمر نشست بهطوری که «اکنون کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی ۱۶۲۷ عنوان (بیش از ۴۰۰۰ مورد) منبع غیرکتابی سازماندهی شده دارد که در ۷ دستهبندی: سند تاریخی (۹۲ عنوان) تصویر (۱۰۳ عنوان)، سند (۱۹۴ عنوان) جزوه (۳۴۵عنوان) نقشه (۳۷۳ عنوان) اسلاید (۳۲۹ عنوان) و پیایندهای قدیمی تکنسخهای (۱۹۱ عنوان) تفکیک شده است و در مخزن منابع نفیس نگهداری میشود.»
اثر حاضر با عنوان فهرست منابع غیر کتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در ۸ بخش به معرفی کامل این منابع میپردازد و به منظور سهولت استفاده و جلوگیری از سردرگمی کاربران، سعی شده است در تنظیم آن کارآیی و عدم پیچیدگی جستجو، مستند بودن اطلاعات اسامی اشخاص، مکانها و تنالگان بیش از هرچیز مورد توجه قرار گیرد.
یک نمایه تحلیلی درهمکرد با ارائه شماره ردیف برای مداخل (شخص، عنوان، موضوع، تنالگان، کلیدواژه و ...) به عنوان کلید اصلی برای جستجو و بازیابی اطلاعات متن، برای کتاب در نظر گرفته شده است. دستیابی به اطلاعات و بهرهگیری از متن، با مطالعه راهنمای استفاده کتاب، بسیار آسانتر و مفیدتر خواهد شد.
در مقدمه
در مقدمه بعد از ارائه چند تعریف درباره «منابع غیرکتابی»، «انواع منابع غیرکتابی» آمده است؛ برخی از کتابخانهها و مراکز، انواع مختلف فهرستهای منابع را تهیه و منتشر کردهاند که تنظیم و گستره هرکدام با توجه به اولویتهای جامعه هدف و مجموعه کتابخانه متفاوت است. بررسیها نشان میدهد، تاکنون هیچ فهرستی درباره منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکدهها منتشر نشده و فهرست منابع غیرکتابی دانشکده ادبیات و علومانسانی دانشگاه تهران در نوع خود، اولین است.
منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علومانسانی بیشتر همراه با مجموعههای خریداری یا اهدایی به کتابخانه در مجموعه منابع وارد شده است. اسناد و مدارک، مکاتبات اداری موجود در بایگانی واحد و جزوهها، سخنرانیها، مقالات پیایندها و دستنامهها و... را در میگیرد.
اسلایدها به دلیل نامعلومی درسالهای گذشته از داخل برخی کتابهای معماری و هنری قدیمی جدا شده است و یک دستگاه نمایش فرسوده و نیازمند تعمیر مربوط به آن در کتابخانه وجود دارد!
براساس مدارک موجود، نقشهها با درخواست استادان خریداری یا ناشران معتبر منابع جغرافیایی دریافت یا از طرف افراد و سازمانها اهدا شده است. مجموعههای صحافی شده نقشه نیز در زمان ریاست نوشآفرین انصاری، از سوی کتابداری شکل گرفته است.
روزنامههای تکنسخهای، عکسها، پوسترها و تابلوها بیشتر اهدایی اشخاص و سازمانها و اسناد تاریخی اغلب دستنویس یادداشتهای علامه محمد قزوینی و دانشمندان دیگر درباره نسخههای خطی یا منابع تالیفی آنها یا مکاتبات قدیمی است.
فهرست منابع غیرکتابی قدیمیترین کتابخانه دانشکدهای کشور ایران چیست؟
کتاب، فهرست هزار و ۶۲۷ عنوان از منابع غیرکتابی قدیمیترین کتابخانه دانشکدهای کشور است. این منابع کمیاب، در مدت بیش از ۱۰۰ سال (از۱۲۹۷) از طریق واسپاری، خرید، مبادله، اهدا و سایر موارد به مجموعه کتابخانه وارد، یا در جریان اداره کتابخانه و امور اداری دانشگاه و تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشور ایجاد شده است و اکنون میتواند بهعنوان میراثی ارزشمند برای آفرینش دانش جدید و نمایاندن گوشههای تاریک و فراموش شده فرهنگ و تاریخ کشور به کار رود.
متن فهرست در هفت بخش اسناد تاریخی، تصاویر اسناد، جزوهها، نقشهها، اسلایدها و پیایندهای قدیمی تکنسخهای و یک نمایه تحلیلی در همکرد به ارائه اطلاعات کامل درباره این منابع میپردازد.
کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران» از سوی انتشارات دانشگاه تهران، در ۱۰۰۰ نسخه، به قلم مریم امینی، کتابدار کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و بهبهای ۴۹۰ هزار تومان منتشر شده است.
این کتاب، جزو نامزدهای مرحله دوم گروه «کلیات» چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شناخته قرار دارد.
نظر شما