مهرداد محرم‌زاده در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اردبیل، با معرفی کتاب روش پژوهش کیفی در ورزش که به مرحله دوم داوری چهل و سومین جایزه کتاب سال ایران راه یافته است، اظهار کرد: این کتاب حاصل یک فرایند فکری، علمی و تجربی ممتد است که از دل یک نیاز دیرپا و بنیادین و چند دهه آموزش، پژوهش، مدیریت دانشگاهی و سیاست‌گذاری علمی در حوزه تربیت بدنی و علوم ورزشی شکل گرفته است.

محرم‌زاده ادامه داد: این اثر با همکاری علمی دکتر رسول نظری و دکتر زهرا سهرابی تألیف شده و در سال ۱۴۰۳ توسط انتشارات دانشگاه محقق اردبیلی منتشر شد و در همان سال نخست، به‌واسطه جایگاه منحصربه‌فرد خود در نظام آموزش عالی کشور، مورد توجه گسترده دانشجویان تحصیلات تکمیلی، اعضای هیئت علمی و پژوهشگران حوزه مدیریت ورزشی قرار گرفت.

کتاب به خلأ ساختاری در ادبیات علمی فارسی پاسخ می‌دهد

وی اضافه کرد: در سال ۱۴۰۴ این کتاب به چاپ دوم رسید و برنامه‌ریزی برای چاپ سوم در سال ۱۴۰۵ نشان‌دهنده آن است که این اثر نه یک محصول مقطعی، بلکه پاسخی پایدار به یک خلأ ساختاری در ادبیات علمی فارسی محسوب می‌شود.

این نویسنده و استاد دانشگاه در پاسخ به این سوال که چه چیزی این کتاب را از سایر آثار روش‌شناسی متمایز می‌سازد، گفت: این اثر صرفاً به پژوهش کیفی نمی‌پردازد، بلکه نحوه صورت‌بندی دانش روش‌شناختی در پیوند مستقیم با مسائل واقعی مدیریت ورزشی است. پیش از انتشار این کتاب، منابع موجود یا ترجمه‌هایی پراکنده از متون کلی روش تحقیق بودند که نسبت مستقیمی با زمینه‌های مدیریتی ورزش در ایران نداشتند، یا آثاری بودند که به‌صورت محدود و جزئی به برخی روش‌های کیفی می‌پرداختند، بدون آن‌که چارچوبی منسجم، بومی‌شده و قابل تدریس ارائه دهند.

محرم‌زاده اضافه کرد: این کتاب دقیقاً در نقطه‌ای ایستاده است که نظریه، روش و میدان عمل مدیریتی به هم می‌رسند و همین ویژگی، آن را به اثری ماندگار در آموزش و پژوهش مدیریت ورزشی تبدیل کرده است.

به گفته این پژوهشگر، ساختار کتاب بر پایه ۳۱ فصل طراحی شده، اما این فصول نه به‌صورت جزیره‌های مستقل، بلکه به‌عنوان اجزای یک منظومه فکری منسجم سامان یافته‌اند. در بخش‌های آغازین کتاب، مبانی فلسفی و معرفت‌شناختی پژوهش کیفی در علوم انسانی و مدیریت ورزشی تبیین می‌شود. این بخش‌ها خواننده را با پارادایم‌های فکری حاکم بر پژوهش کیفی آشنا می‌سازد و نشان می‌دهد که انتخاب روش، پیش از آن‌که تصمیمی فنی باشد، انتخابی نظری و رویکردی است.

استاد دانشگاه‌های اردبیل در رشته تربیت بدنی بیان کرد: در اینجا پژوهش کیفی نه به‌عنوان جایگزین پژوهش کمی، بلکه به‌عنوان رویکردی مستقل با منطق درونی مشخص معرفی می‌شود که برای فهم پدیده‌های پیچیده مدیریتی در ورزش، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر دارد.

نویسنده کتاب روش پژوهش کیفی در ورزش ادامه داد: خوشه‌ای از فصول کتاب به طراحی پژوهش کیفی اختصاص یافته است؛ جایی که مسئله‌یابی، صورت‌بندی سؤال پژوهش، انتخاب میدان مطالعه و نقش پژوهشگر به‌صورت دقیق و کاربردی بررسی می‌شود. این بخش‌ها نشان می‌دهند که پژوهش کیفی در مدیریت ورزشی، فرایندی مکانیکی نیست، بلکه کنشی اندیشمندانه است که پژوهشگر در آن به‌عنوان ابزار اصلی شناخت عمل می‌کند. تأکید بر جایگاه پژوهشگر، تعامل او با میدان و ضرورت فهم زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و سازمانی ورزش، از ویژگی‌های برجسته این بخش است.

محرم‌زاده اضافه کرد: کتاب در ادامه به موضوعاتی می‌پردازد که در بسیاری از منابع فارسی یا نادیده گرفته شده‌اند یا به‌صورت بسیار سطحی مطرح شده‌اند؛ موضوعاتی مانند اعتباربخشی در پژوهش کیفی، اخلاق پژوهش، نقش داوران علمی در ارزیابی مطالعات کیفی و چالش‌های انتشار مقالات کیفی در مجلات علمی. پرداختن مستقل و عمیق به این مسائل نشان می‌دهد که کتاب صرفاً به آموزش تکنیک‌ها بسنده نکرده، بلکه به تربیت پژوهشگر کیفی در معنای واقعی کلمه می‌اندیشد.

وی پیوند مستمر روش پژوهش کیفی با کاربردهای مدیریتی در ورزش را از ویژگی‌های اساسی این اثر عنوان و بیان کرد: در بخش‌های پایانی کتاب، خواننده با نمونه‌هایی از کاربرد پژوهش کیفی در سیاست‌گذاری ورزشی، مدیریت سازمان‌های ورزشی، برنامه‌ریزی راهبردی، ارزیابی عملکرد و تحلیل مسائل اجتماعی ورزش آشنا می‌شود. این بخش‌ها نشان می‌دهند که پژوهش کیفی نه یک فعالیت انتزاعی دانشگاهی، بلکه ابزاری مؤثر برای فهم، تصمیم‌سازی و اصلاح نظام مدیریت ورزش است.

این نویسنده و استاد دانشگاه با بیان اینکه این یک کتاب تألیفی است و تالیف، اهمیت آن را دوچندان می‌کند، اظهار کرد: این کار نشان‌دهنده تولید دانش روش‌شناختی در بستر دانشگاه‌های ایران است. نقش مولف در تألیف این کتاب، نقشی محوری، تعیین‌کننده و ساختاردهنده است؛ نقشی که به‌روشنی در سراسر اثر قابل ردیابی است و کتاب را به بازتابی از یک عمر فعالیت علمی و دانشگاهی تبدیل کرده است.

محرم‌زاده اضافه کرد: آنچه در نهایت این کتاب را شایسته توجه ویژه می‌سازد، این است که «روش پژوهش کیفی در ورزش» صرفاً مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها نیست، بلکه تلاشی آگاهانه برای نهادینه‌سازی تفکر کیفی در مدیریت ورزش ایران است. این کتاب به خواننده می‌آموزد که چگونه پدیده‌های پیچیده انسانی، سازمانی و اجتماعی ورزش را بفهمد، تحلیل کند و بر اساس آن تصمیم بگیرد. چنین نگاهی، در شرایطی که مدیریت ورزش با مسائل چندبعدی و درهم‌تنیده روبه‌روست، ضرورتی علمی و عملی محسوب می‌شود.

کتابی که مرجع علمی برای آیندگان است

مولف کتاب روش پژوهش کیفی در ورزش این کتاب را پاسخ‌گوی نیاز آموزش عالی دانست و بیان کرد: این اثر در سال‌های آینده نیز به‌عنوان مرجع باقی خواهد ماند. ماندگاری این اثر در آن است که از دل تجربه برآمده، با زبان علم سخن گفته و به مسائل واقعی پرداخته است. همین ویژگی‌هاست که «روش پژوهش کیفی در ورزشی» را به کتابی تبدیل کرده که بودنش در ادبیات علمی کشور ضرورتی انکارناپذیر دارد و غیبتش، خلأیی جدی ایجاد می‌کند.

محرم‌زاده با بیان اینکه نگارش این اثر حدود دو سال طول کشید، اظهار کرد: زمانی که صرف طراحی ساختار، تدوین محتوا، بازنگری‌های مکرر و تطبیق مطالب با نیازهای واقعی آموزش عالی شده است. این زمان‌بری نه از سر پیچیدگی غیرضروری، بلکه نتیجه حساسیت علمی نویسندگان نسبت به کیفیت نهایی اثر بوده است. کتاب از ابتدا با این هدف نوشته شده که به‌عنوان منبع درسی و مرجع پژوهشی مورد استفاده قرار گیرد و همین هدف، در طراحی محتوای آن به‌روشنی دیده می‌شود.

وی ادامه داد: این اثر تاکنون در جشنواره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شرکت داده نشده بود و حضور آن در این دوره، نخستین تجربه رسمی کتاب در این رویداد علمی ملی به شمار می‌رود. با این حال، استقبال جامعه دانشگاهی از کتاب، پیش از هرگونه داوری رسمی، جایگاه آن را تثبیت کرده و تدریس کتاب در دانشگاه‌ها، استفاده از آن به‌عنوان منبع اصلی یا مکمل در دروس روش تحقیق پیشرفته و پژوهش کیفی، و ارجاع مکرر به آن در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دکتری مدیریت ورزشی، نشان‌دهنده کارکرد واقعی و ماندگار آن است.

در بخشی از این کتاب با عنوان مقدمه آمده است: پژوهش در ورزش، به‌ویژه در حوزه مدیریت ورزشی، طی دهه‌های اخیر با تحولات عمیق مفهومی و روش‌شناختی همراه بوده است. پیچیده‌تر شدن ساختارهای سازمانی ورزش، تنوع ذی‌نفعان، درهم‌تنیدگی ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، و نقش روزافزون تصمیم‌گیری‌های انسانی در سطوح مختلف مدیریت، سبب شده است که رویکردهای سنتی پژوهش، به‌تنهایی قادر به تبیین و فهم کامل پدیده‌های ورزشی نباشند.

در چنین فضایی، پژوهش کیفی نه به‌عنوان یک انتخاب جانبی، بلکه به‌عنوان ضرورتی علمی برای فهم عمیق واقعیت‌های ورزش مطرح می‌شود. کتاب «روش پژوهش کیفی در ورزش» با چنین نگاهی شکل گرفته و تلاش دارد پاسخی روشمند، منسجم و علمی به این ضرورت ارائه دهد.

بخش قابل توجهی از کتاب به روش‌های گردآوری داده‌های کیفی در ورزش اختصاص دارد. در این بخش‌ها، مصاحبه، مشاهده، تحلیل اسناد، روایت‌پژوهی و سایر روش‌های متداول با زبانی روشن و کاربردی توضیح داده می‌شوند. آنچه این توضیحات را متمایز می‌سازد، پیوند مستقیم آن‌ها با مسائل واقعی ورزش است. مثال‌ها و توضیحات ارائه‌شده، نشان می‌دهند که چگونه می‌توان از طریق گفت‌وگو با مدیران، مربیان، ورزشکاران و سیاست‌گذاران، به فهم عمیق‌تری از فرایندهای تصمیم‌گیری و عملکرد سازمانی دست یافت. کتاب به‌روشنی تبیین می‌کند که داده‌های کیفی در ورزش، حاصل تعامل آگاهانه پژوهشگر با میدان مطالعه هستند و کیفیت این داده‌ها، به میزان حساسیت، دقت و مهارت پژوهشگر وابسته است.

در بخش‌های پایانی، کتاب به کاربردهای پژوهش کیفی در حوزه‌های مختلف ورزش می‌پردازد. از مدیریت سازمان‌های ورزشی و سیاست‌گذاری عمومی گرفته تا برنامه‌ریزی راهبردی و ارزیابی عملکرد، پژوهش کیفی به‌عنوان ابزاری مؤثر برای فهم مسائل پیچیده معرفی می‌شود.

این بخش‌ها نشان می‌دهند که پژوهش کیفی نه فقط برای تولید دانش نظری، بلکه برای بهبود عمل مدیریتی در ورزش نیز کارآمد است. خواننده درمی‌یابد که چگونه یافته‌های کیفی می‌توانند مبنای تصمیم‌گیری‌های آگاهانه و اصلاح ساختارهای مدیریتی قرار گیرند.

در مجموع، کتاب «روش پژوهش کیفی در ورزش» تلاشی است برای ارائه تصویری جامع، منسجم و کاربردی از پژوهش کیفی در بستر ورزش. این کتاب با تلفیق مبانی نظری، روش‌های عملی و تجربه‌های میدانی، مسیر روشنی پیش‌روی پژوهشگران، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و استادان قرار می‌دهد.

متن کتاب به‌گونه‌ای تنظیم شده است که هم برای آموزش دانشگاهی مناسب باشد و هم برای استفاده پژوهشگران در میدان عمل. این ویژگی، کتاب را به منبعی قابل اتکا در نظام آموزش عالی تبدیل کرده است.

این اثر با این هدف نوشته شده است که پژوهش کیفی در ورزش را از حاشیه به متن آموزش و پژوهش بیاورد و آن را به‌عنوان رویکردی ضروری برای فهم واقعیت‌های پیچیده ورزشی معرفی کند. کتاب تلاش می‌کند نشان دهد که بدون توجه به معنا، تجربه و تفسیر کنشگران ورزشی، شناخت مدیریت ورزش ناقص خواهد ماند. از این منظر، «روش پژوهش کیفی در ورزش» نه فقط یک کتاب آموزشی، بلکه دعوتی به بازاندیشی در شیوه نگاه به پژوهش در ورزش است؛ دعوتی که می‌تواند افق‌های تازه‌ای پیش‌روی پژوهشگران این حوزه بگشاید.

کتاب «روش پژوهش کیفی در ورزش» در چهل و سومین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به مرحله داوری راه یافته است.