سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتاب «ظهور هوش مصنوعی؛ پیامدها و کاربردهای آن در کتابخانه‌های دانشگاهی» به قلم علی نجفی، فاطمه شیخ‌شعاعی و محمدرضا نجفی، ترجمه شده و انتشارات چاپار منتشر کرده است.

با توجه به مقدمه، مخاطبان اصلی این کتاب ۱۴ فصلی، کتابداران و دانشجویان رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی هستند. تدوین‌گران این منبع تخصصی تاکید دارند که کتابداران باید نه‌تنها با رفتار اطلاعاتی انسان، بلکه با رفتارها و اصول عملیاتی سیستم‌های هوشمند و آنچه که ما می‌توانیم آن را رفتار اطلاعاتی ماشین بنامیم، نیز هماهنگ شوند.

بنابراین این کتاب با مجموعه‌ای از مطالعات موردی آغاز می‌شود که ابتکارات نهادی را نشان می‌دهد که چگونه کتابخانه‌های دانشگاهی شروع به تعامل معنادار با هوش مصنوعی کرده‌اند.

کاربرد هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی چه پیامدهایی دارد؟

پدیدآوران کتاب تاکید دارند، بررسی نقش کتابخانه دانشگاهی در حوزه رو به گسترش هوش مصنوعی، هم به‌موقع و هم ضروری است. چرا؟ آن‌ها معتقدند، با توجه به اینکه هوش مصنوعی دهه‌هاست توجه محققان و متخصصان فناوری را به خود جلب کرده، مدت‌ها است که با گمانه‌زنی‌های تخیلی و جستجوی نوآوری همراه بوده است. درحالی که هوش مصنوعی زمانی به قلمرو داستان‌های علمی تخیلی محدود بود، اکنون محور مهمی از پیشرفت فناوری را نشان می‌دهد.

ضرورت بررسی نقش کتابخانه‌ها، درحالی تاکید می‌شود که مفهوم هوش مصنوعی برای کتابخانه‌ها پدیده جدیدی نبوده و از اوایل دهه ۱۹۸۰، کتابداران شروع به پیش‌بینی تغییر از اتوماسیون سنتی به سیستم‌هایی با هوش ماشینی کردند. در طول ۴۰ سال گذشته، این حرفه با پیامدهای این تحول که اغلب به‌عنوان تهدیدی بالقوه برای نقش کتابدار به‌عنوان متولی اطلاعات درگیر بوده و البته این نگرانی قابل درک است.

پدیدآوران در بخش دیگری از مقدمه به نقش تاریخی کتابداران به‌عنوان واسطه دسترسی به دانش اشاره می‌کنند و ادامه می‌دهند: «بسیاری از مهم‌ترین پیشرفت‌های فناوری قرن گذشته با هدف دموکراتیزه کردن و تمرکززدایی از دسترسی به اطلاعات انجام شده‌اند.» و در نهایت نتیجه می‌گیرند که «ادغام هوش مصنوعی در این پیشرفت‌ها، فرآیندهای کشف، سازماندهی و انتشار اطلاعات را به طرز چشمگیری تغییر داده است.»

پدیدآوران در ادامه و بخش دیگری از مقدمه، تاثیرگذاری هوش مصنوعی بر جریان نشر اطلاعات را با اثرگذاری تاریخی اختراع دستگاه چاپ مقایسه می‌کنند؛ «همان‌طور که اختراع دستگاه چاپ توسط یوهانس گوتنبرگ، دسترسی عمومی به دانش را متحول کرد، هوش مصنوعی اکنون درحال تغییر شکل چشم‌انداز اطلاعات معاصر است. در این الگوی جدید، موتورهای جستجو و الگوریتم‌های اساسی آن‌ها به معادل مدرن دستگاه چاپ تبدیل شده‌اند.

انحصار تقریباً کامل گوگل به‌عنوان پورتال غالب برای بازیابی اطلاعات، دسترسی بی‌سابقه‌ای به اطلاعات را برای میلیون‌ها کاربر سراسر جهان فراهم کرده است. این قدرت با ادغام هوش مصنوعی در عملکرد موتور جست‌وجو به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. بدون هوش مصنوعی، یک موتور جستجو صرفاً از طریق منطق ابتدایی بازیابی نتایج ثابت براساس تطابق مستقیم کلمات کلیدی عمل می‌کند.»

چالش کتابدار و هوش مصنوعی چقدر واقعی است؟

تا اینجا به ضرورت بهره‌گیری از هوش مصنوعی در شاخه‌ها مختلف به‌ویژه علم اطلاعات و دانش‌ش‌شناسی یا همان علم کتابداری پاسخ داده شد؛ با این وجود، یک پرسش همچنان وجود دارد، آیا کتابدار باید مهندس و متخصص علوم کامپیوتری باشد یا آشنایی با نحوه خدمات‌دهی در کتابخانه کافی است؟

پدیدآورندگان کتاب «ظهور هوش مصنوعی؛ پیامدها و کاربردهای آن در کتابخانه‌های دانشگاهی» در پاسخ به این پرسش به تحولات تاثیرگذار بر علم کتابداری و جریان خدمات‌دهی کتابداران اشاره می‌کنند.

«کتابداران در موقعیت ویژه‌ای برای مقابله با چالش‌هایی هستند که هوش مصنوعی(AI) برای حرفه‌شان به ارمغان می‌آورد. کتابخانه‌ها هزاران سال است که وجود دارند و دائماً در حال تکامل برای برآوردن نیازهای درحال تغییر جوامع خود هستند.»

در ادامه همین پاسخ کوتاه، به یک پیشینه طولانی از همزیستی کتابداران با تحولات فناوری اشاره شده و کتابخانه‌های دانشگاهی مهم‌ترین مصداق در پاسخ به نگرانی کتابداران درباره تاثیرگذاری هوش مصنوعی بر تداوم ارائه خدمات کتابخانه‌ای است؛ «امروزه، کتابخانه‌های دانشگاهی خدمات دیجیتالی خود را نه‌تنها با ارائه کتاب‌های الکترونیکی و مقالات، مجلات، بلکه با کمک به کاربران دریافتند و استفاده از ابزارهای نرم‌افزاری مختلف را گسترش داده‌اند.

درحالی که برخی از کتابداران ممکن است، به‌دلیل عدم تخصص فنی، احساس کنند که برای تعامل با هوش مصنوعی آمادگی کافی ندارند، مهم است که بدانیم بسیاری از آن‌ها قبلاً در کارهای روزمره حرفه‌ای خود با سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی تعامل داشته‌اند. حتی کسانی که با مکانیک اساسی هوش مصنوعی ناآشنا هستند، احتمالاً تجربه گسترده‌ای در پیمایش و آموزش الگوریتم‌های جستجوی پیشرفته دارند.

همان‌طور که کتابداران برای کمک به کاربران در پیمایش علائم کتابخانه و طرح‌بندی‌های فضایی نیازی به تخصص در نقشه‌کشی ندارند، برای مشارکت معنادار در بحث‌های مربوط به هوش مصنوعی نیز نیازی به تخصص در علوم کامپیوتر ندارند؛ بلکه آنچه ضروری است، کنجکاوری و تمایل به کاوش است.»

بازگشت به پرسش نخست

کتاب «ظهور هوش مصنوعی؛ پیامدها و کاربردهای آن در کتابخانه‌های دانشگاهی» تصویری اجمالی از چگونگی شروع استفاده برخی کتابداران از هوش مصنوعی، در کار خود ارائه می‌دهد. مباحث این منبع تخصصی به سه بخش تقسیم و در ۱۴ فصل تشریح شده است:

بخش دوم عنوان کتاب، یعنی پیامدها و کاربردهای هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی، نگاه جزئی‌تر و البته تخصصی پدیدآورندگان را نشان می‌دهد. آن‌ها درباره چرایی انتخاب «کتابخانه‌های دانشگاهی» آورده‌اند: «درحالی که ممکن است استدلال شود که کتابخانه‌های عمومی برای معرفی هوش مصنوعی به عموم مردم مناسب‌تر هستند، کتابخانه‌های دانشگاهی جایگاه متمایزی دارند.

آن‌ها می‌توانند سواد هوش مصنوعی را با برنامه‌های سواد اطلاعاتی موجود همسو کنند، با ذی‌نغعان درون دانشگاهی مشارکت‌های استراتژیک ایجاد کنند و از اساتید و دانشجویان حمایت‌های حیاتی ارائه دهند. با انجام این کار، آن‌ها نقش خود را به‌عنوان تسهیل‌کنندگان تعامل آگاهانه با فناوری‌های نوظهور تایید می‌کنند.

کتابداری در پیوند با هوش مصنوعی

پرسش دیگر درباره چگونگی ارتباط کتابداران دانشگاهی با هوش مصنوعی است؟ نتیجه این همزیستی چیست؟

پدیدآوران کتاب «ظهور هوش مصنوعی؛ پیامدها و کاربردهای آن در کتابخانه‌های دانشگاهی» معتقدند: «در پشت صحنه، کتابداران دانشگاهی به‌طور پیوسته هوش مصنوعی را در مجموعه‌ها و گردش‌های کاری خود ادغام کرده‌اند و از این فناوری‌ها برای افزایش قابلیت کشف و دسترسی به اطلاعات استفاده می‌کنند.

یکی از پیشرفت‌های قابل‌توجه، کاربرد هوش مصنوعی برای غنی‌سازی قراردادهای مرتبط با تصاویر، مقالات علمی و پایان‌نامه‌ها بوده است، نوعی نوآوری‌ای که قابلیت‌های سازماندهی و بازیابی مجموعه‌های دانشگاهی و واسپاری سازمانی را تا حد زیادی بهبود بخشیده است.»

با این وجود پدیدآورندگان به آسیب‌شناسی این تعامل نیز نیم‌نگاهی داشته‌اند و آورده‌اند: «علی‌رغم علاقه روزافزون به کاربرد عملی هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی، بخش زیادی از پتانسیل آن در مرحله مفهومی یا تجربی باقی مانده است.»

آینده‌پژوهی درباره کاربردهای نوظهور و آینده‌نگر هوش مصنوعی، مبحث پایانی کتاب «ظهور هوش مصنوعی؛ پیامدها و کاربردهای آن در کتابخانه‌های دانشگاهی» است. کاربردهای نوظهور و آینده‌نگر هوش مصنوعی و اهمیت پرداختن به پرسش‌های اخلاقی، مرتبط با حریم خصوصی و معرفت‌شناختی که با فناوری‌های هوش مصنوعی همراه هستند، ازجمله مباحث پایانی کتاب است.

به‌نظرمی‌رسد، توجه پدیدآورندگان به پیش‌بُرد مباحث براساس مطالعات موردی، از نقاط قوت کتاب است.

کتاب «ظهور هوش مصنوعی؛ پیامدها و کاربردهای آن در کتابخانه‌های دانشگاهی» را انتشارات چاپار در ۳۰۴ صفحه و ۵۰۰ نسخه منتشر کرده که از سری انتشارات انجمن کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی در موضوع کتابداری است.