سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کتاب «تفتیش عقاید از آغاز تا پایان» تالیف موسسه هارلی هیستوری و ترجمه سعیده سیدعباسی از سوی انتشارات سبزان به بازار کتاب آمده است.
تاریخ، آکنده از لحظههایی است که در آن انسان، به نام ایمان، از انسانیت فاصله گرفته است. تفتیش عقاید، یکی از تاریکترین این فصلهاست؛ نهادی مذهبی که با هدف حفظ «حقیقت مطلق» شکل گرفت، اما به یکی از ابزارهای ترس، شکنجه و کنترل اندیشه بدل شد.
این کتاب، روایتی مستند و فشرده از مسیر چند قرنی تفتیش عقاید است- از نخستین فرمانهای پاپی در قرون وسطی تا دادگاههای اسپانیا و رم، از شعلههای بزیه تا محاکمه گالیله را دربردارد. نویسنده با نگاهی بیطرفانه، نشان میدهد چگونه ایمان مطلق، وقتی با قدرت درآمیزد، میتواند به قضاوتی بیرحمانه تبدیل شود.
کتاب «تفتیش عقاید از آغاز تا پایان» با یک مقدمه و ده فصل و یک نتیجهگیری به موضوعاتی همچون «مخالفت با کلیسا»، «پیدایش تفتیش عقاید»، «دادگاههای تفتیش عقاید اسقفی و پاپی»، «چکش جادوگران»، «تفتیش عقاید اسپانیا»، «تفتیش عقاید پرتغال»، «تفتیش عقاید رم»، «پایان تفتیش عقاید»، «سایههای تفتیش عقاید در جامعه مدرن» و «حقیقت پنهان در دل اعداد» میپردازد.
مقدمه کتاب به تفتیش عقاید در قرون وسطی میپردازد. «در قرون وسطی، کلیسای کاتولیک رومی نهادی قضایی ایجاد کرد که «تفتیش عقاید» نام گرفت؛ نهادی برای شناسایی و مجازات کسانی که باورهایشان با آموزههای رسمی کلیسا تفاوت داشت. هر چند نمونه مشهور آن در اسپانیا دیده شد، اما تفتیش عقاید تنها به آن کشور محدود نبود. این دادگاهها در بخشهای زیادی از اروپا و حتی در قاره آمریکا برپا شدند و بیش از هفت قرن ادامه یافتند.
مانند جنگهای صلیبی، تفتیش عقاید میتوانست با فرمان مستقیم پاپ یا با دستور حاکمان محلی همچون پادشاهان، شاهزادگان یا روحانیون آغاز شود. وظیفه اصلی این دادگاهها مقابله با فرقهها و جریانهایی بود که کلیسا آنها را بدعتگذار میدانست؛ از جمله «کاتارها» در جنوب فرانسه که آموزههایی متفاوت از کلیسا داشتند و «والدنسیها» در شمال ایتالیا که پیروان والدو بودند و به سادهزیستی و مخالفت با تجملات کلیسا شهرت داشتند. این جنبشها نخستین چالشهای جدی در برابر قدرت «کرسی مقدس» در رم به شمار میرفتند؛ همان مرجعیت رسمی و نهاد مرکزی کلیسای کاتولیک که پاپ در راس آن قرار داشت.
تفتیش عقاید به طور رسمی از سال ۱۱۸۴ میلادی آغاز شد و در طول قرنها قدرت و نفوذ یافت، تا اینکه در سال ۱۸۲۶ با آخرین اعدام به پایان رسید. نقش پاپ در شکلگیری این محاکم بسیار مهم بود؛ محاکمی که ماموریتشان از بین بردن اندیشههایی بود که با باورهای رسمی ارتدکسی واتیکان سازگار نبود. پس از نخستین دوره «تفتیشهای اسقفی» (دادگاههایی که به دست اسقفهای محلی اداره میشدند و از ۱۱۸۴ تا ۱۲۳۰ میلادی ادامه داشتند)، «تفتیشهای پاپی» پدید آمدند؛ محاکمی که زیر نظر مستقیم پاپ بودند و قدرت و دامنه بیشتری یافتند.
در آغاز، این دادگاهها برای شکار بدعتگذاران ایجاد نشده بودند، بلکه بیشتر به شکایتها و جرائم کوچک علیه کلیسا رسیدگی میکردند. اما با گسترش آموزههای غیرارتدکس، ماموریت آنها نیز وسیعتر شد. در آن زمان، متهمان ابتدا بر اساس روشی ژرمنی به نام «اکوزاتیو» محاکمه میشدند؛ روشی که در آن اگر فرد بیگناه شناخته میشد، میتوانست علیه شاکیان خود شکایت کند. این موضوع باعث میشد کمتر کسی جرات کند اتهام دروغین بزند. با این حال، بعدها این شیوه کنار گذاشته شد و جای خود را به روش رومی «اینکویزیتیو» داد؛ روشی که در آن دادگاه خود، بدون نیاز به شاکی خصوصی، وظیفه تحقیق و پیگرد را به عهده داشت.
این تغییر باعث شد تا شمار پروندهها به طور چشمگیری افزایش یابد، به ویژه در اواخر قرون وسطی و همزمان با آغاز «جنبش اصلاحات» در قرن شانزدهم. این جنبش که به رهبری مارتینلوتر آغاز شد، به پیدایش پروتستانیسم انجامید و شکاف بزرگی در جهان مسیحیت ایجاد کرد.
ترکیب این اصلاحات با نظام سختگیرانه تفتیش عقاید، جرقهای شد که آتشی بزرگ برافروخت و برای قرنها سراسر دنیای مسیحیت را درگیر کشمکش ساخت.
از آن پس، تفتیش عقاید کلیسای روم توانست دامنه خود را در سراسر اروپا گسترش دهد و علیه فرقهها و جریانهای گوناگون دست به کار شود. نخستین کارزار بزرگ آن همراه با یک جنگ صلیبی علیه کاتارها بود؛ جنگی که درون اروپا و با هدف نابودی این فرقه شکل گرفت و جان تازهای به دستگاه ارتدکس کلیسا بخشید. همین تجربه بعدها زمینهساز معروفترین شکل تفتیش عقاید در اسپانیا شد. این روند تا قرن هجدهم ادامه یافت و سرانجام در همان دوره رو به افول گذاشت.»
در فصل نهم؛ سایههای تفتیش عقاید در جامعه مدرن سخنی از کالن مورفی آورده شده است: «وقتی به تفتیش عقاید نگاه کنیم، میبینیم در عمق ماجرا نیروی اصلی آن صرفاً حرص و طمع یا میل به قدرت نبود- هر چند این انگیزهها همیشه وجود داشتند. آنچه واقعاً آن را پیش میبرد، یک باور سوزان و ریشهدار بود: اینکه همه باید به حقیقتی مطلق و نهایی گردن بگذارند و از آن پیروی کنند.»
نویسنده در پایان با نتیجهگیری از آنچه بیان کرد؛ این پرسش را مطرح میکند که «از تفتیش عقاید چه میتوان آموخت تا مانع تکرار دوباره چنین رویدادی شد؟ در جامعه امروز، بیتردید جایی برای چنین نهادی وجود ندارد. با این حال، ضربالمثل قدیمی که میگوید «تاریخ تکرار میشود» بارها درست از آب درآمده است. در بنیاد خود، تفتیش عقاید و دورانی که در آن شکل گرفت، بر ترس بنا شده بود؛ ترس از ناشناختهها و ترس از هر آنچه متفاوت بود.»
اما این اثر، تنها بازگویی گذشته نیست؛ هشداری است برای اکنون. زیرا هر جامعهای که اندیشه را محدود کند و پرسش را گناه بداند، دیر یا زود در مسیر تفتیشی تازه گام خواهد نهاد.
کتاب تفتیش عقاید: از آغاز تا پایان تلاشی است برای فهم ریشههای ترس از اندیشه و یادآوری این حقیقت ساده که هیچ قدرتی، حتی به نام ایمان، نباید آزادی وجدان را قربانی کند.
نمایه در پایان کتاب نیز راهنمای خوبی برای خوانندگان علاقهمند به منظور دستیابی به اطلاعات ریز به شمار میرود.
کتاب «تفتیش عقاید از آغاز تا پایان» گردآوری و تالیف موسسه هارلی هیستوری و ترجمه سعیده سیدعباسی با ۷۲ صفحه، شمارگان ۳۰۰ نسخه و بهای ۱۲۸ هزار تومان از سوی انتشارات سبزان به بازار کتاب آمده است.
نظر شما