علی جمیل کرمانی به مناسبت روز کرمان در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در کرمان اظهار داشت: وقتی آثاری که تا به امروز درباره تاریخ کرمان به نشر رسیدهاند را بررسی کنیم، به جرأت میتوانیم بگوییم که از تمام ادوار تاریخی، آثار چاپشده درباره تاریخ کرمان وجود دارد.
وی افزود: از زمانی که صنعت چاپ شکل گرفته، این آثار به چاپ رسیدهاند و پیش از آن نیز در قالب نسخههای خطی، موجود بودهاند که بعدها توسط پژوهشگران و اندیشمندان تصحیح و پس از اصلاح منتشر شدهاند.
این مورخ با اشاره به گستردگی منابع تاریخی کرمان بیان کرد: منابع تاریخ کرمان بسیار زیاد هستند و با تأمل میتوان تعدادی از مهمترین آنها را نام برد.
وی ادامه داد: من به طور مختصر به برخی از مهمترین تاریخهایی که درباره کرمان نوشته و چاپ شدهاند اشاره میکنم و علاقهمندان برای آشنایی دقیقتر میتوانند به فصل اول کتاب تاریخ کرمان نوشته مرحوم باستانی پاریزی مراجعه کنند.
جمیل کرمانی گفت: از جمله آثار مهم تاریخ کرمان در دورههای اسلامی، تاریخهایی است که افضل کرمانی نوشته است؛ از جمله «بداالزمان فی تاریخ کرمان من البدایه الی هذا الزمان» که از تاریخهای مهم کرمان به شمار میرود همچنین «تاریخ سلجوقیان و غز در کرمان» نوشته محمدابراهیم خبیصی، یکی دیگر از منابع مهم تاریخ کرمان است.
وی ادامه داد: «سِمطالعُلی» ناصرالدین منشی کرمانی، «تذکرهالاولیا» نوشته محرابی کرمانی که با عنوان «مزارات کرمان» چاپ شده، «محققالتواریخ» که به تازگی انتشار یافته در سال ۱۲۶۹ هجری مکتوب شده و «تاریخ رهنی» که متأسفانه امروز در دسترس نیست، «تاریخ شاهی» که توسط باستانی پاریزی چاپ شده، «تاریخ شیخ یحیی»، «رسالات بمنامه» و آثار متعدد دیگر نیز از منابع تاریخی کرمان به شمار میآیند که پرداختن به همه آنها از حوصله این گفتوگو خارج است.
جمیل کرمانی افزود: در تاریخ عمومی ایران نیز نام کرمان بارها آمده است و میتوان به آنها هم اشاره کرد؛ از مهمترین آثاری که به طور خاص درباره تاریخ کرمان چاپ شده، تاریخهای احمدعلیخان وزیری است که اثری بسیار ارزشمند محسوب میشود و باستانی پاریزی این اثر را بازخوانی کرده و امروز در اختیار عموم قرار دارد.
این پژوهشگر تاریخ در پاسخ به این پرسش که این نوشتهها تا چه اندازه به حقیقت و واقعیت نزدیک هستند، گفت: مورخان در گذشته عموماً تاریخ را برای حکام یا شخصیتهای مهم مینوشتند و کمتر پیش میآمد فردی صرفاً برای طرح یک بحث تاریخی دست به نگارش بزند؛ به همین دلیل، بیشتر این آثار شرح حال حاکمان یا شخصیتهایی است که تاریخ درباره آنها نوشته شده است.
وی افزود: با این حال، در برخی موارد مورخان به مسائل اجتماعی و سیاسی روز نیز اشاره کردهاند، این تاریخها عموماً به واقعیت زمان خود نزدیک هستند، هرچند گاهی مورخ ناچار بوده پادشاهان را عادل بخواند و از سلطنت آنها خوب سخن بگوید اما در مجموع، مورخان وقایع را با دقت ثبت کرده و از دخل و تصرف در آنها پرهیز داشتهاند.
جمیل کرمانی با اشاره به تحول تاریخنگاری در دوره مدرن گفت: با آشنایی با تاریخنگاری جدید، شیوه نگارش تاریخ تغییر میکند و مورخان شروع به تحلیل وقایع بر اساس قواعد تاریخی میکنند.
وی افزود: به جرأت میتوان گفت میرزا آقاخان کرمانی از نخستین کسانی بود که این شیوه تاریخنگاری مدرن را مطرح و با آثار خود ایرانیان را با تاریخ مدرن آشنا کرد.
این پژوهشگر کرمانی در ادامه به نقاط قوت و ضعف آثار تاریخی اشاره کرد و افزود: برخی از این آثار بر اساس منابع و مآخذ دقیق تاریخی نوشته شدهاند و از نقاط قوت بالایی برخوردارند، اما در مقابل، آثاری هم وجود دارد که مورخ به منابع دست اول دسترسی نداشته و صرفاً وقایع را ثبت کرده است.
جمیل کرمانی با اشاره به تاریخ محمود همت کرمانی گفت: محمود همت کرمانی که از دوستان پدربزرگ من بود و من ایشان را از نزدیک دیده بودم، علاقه زیادی به تاریخ کرمان داشت و تصمیم گرفت تاریخی درباره کرمان بنویسد، این اثر نقاط ضعفی دارد، از جمله اینکه منابع بهدرستی بررسی نشده و در بخشهایی اظهار نظرهایی مطرح شده که در تاریخ وجود ندارد.
وی افزود: با این حال، این اثر قابل رد شدن نیست؛ چرا که به گفته باستانی پاریزی، تاریخ محمود همت از نظر فولکلور، تاریخ شفاهی بسیار ارزشمندی است، زیرا نویسنده هر آنچه شنیده را ثبت کرده و وارد بررسی صحت و سقم آن نشده است.
جمیل کرمانی ادامه داد: تاریخهایی که در دورههای مدرن، پهلوی و جمهوری اسلامی نوشته شدهاند، همگی مورد نقد، پژوهش و بررسی قرار گرفتهاند و منابع و مآخذ آنها در کتابها، روزنامهها و مجلات بررسی شده است.
وی در پاسخ به سؤال پایانی درباره پیشنهاد موضوعات تاریخی گفت: تاریخنگاری شبیه انتخاب موضوع پایاننامه است؛ مورخ بر اساس علاقه و دغدغه شخصی خود دست به انتخاب موضوع میزند و معمولاً پیشنهادی برای اینکه چه بنویسد، وجود ندارد.
این پژوهشگر تاریخ افزود: برای مثال، ناظمالاسلام کرمانی به دلیل علاقه شدید به تاریخ مشروطه، وقایع مشروطه کرمان کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» را گردآوری کرد یا مجدالاسلام کرمانی به علت علاقه به وقایع دوره مشروطه، تاریخ «انحلال مجلس» را نوشت همچنین بسیاری از مورخان نیز در حوزههایی مانند تاریخ زنان، تاریخ شعرا و زندگی شاعران کرمانی در دورههای مختلف تاریخی فعالیت کردهاند.
آنچه در این گفتوگو مطرح شد نشان میدهد تاریخنگاری کرمان صرفاً روایت یک جغرافیای محلی نیست، بلکه بخشی اثرگذار از تاریخنگاری ایران را شکل میدهد.
تنوع منابع، تداوم روایت تاریخی از دورههای کهن تا معاصر و حضور مورخان برجسته، کرمان را به یکی از غنیترین حوزههای تاریخ محلی کشور تبدیل کرده است؛ حوزهای که در کنار محدودیتهای تاریخنگاری سنتی، با بهرهگیری از پژوهشهای مدرن، امکان بازخوانی دقیقتر گذشته و درک عمیقتر تحولات اجتماعی و فرهنگی را فراهم میکند.
نظر شما