سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتابخانه ادبیات یکی از مجموعه شش کتابخانه تخصصی است که در قم فعالیت دارد. این کتابخانه از سال ۱۳۷۴ فعالیت خود را شروع کرده و با محوریت ادبیات پاسخگوی علاقهمندان و پژوهشگران تخصصی است.
اسماعیل مهدویراد مدیر کتابخانه تخصصی ادبیات متولد سال ۱۳۶۴ در قم است. در سال ۱۳۸۲ در رشته حقوق دانشگاه تهران مشغول به تحصیل شد، اما خیلی زود (از ماه دوم ترم اول) به حوزه کاری مورد علاقهاش یعنی کتاب، بازگشت. درباره کتابخانه تخصصی ادبیات قم که از جمله کتابخانههای معتبر با منابع غنی این استان است، با او به گفتوگو نشستیم.
چه شد که کتابخانه ادبیات تشکیل شد و توضیح دهید که تشکیل کتابخانه با چه هدفی بود ه است و در چه سالی جمعآوری کتاب، تهیه مکان برای استقرار کتابخانه و سایر اقدامات انجام شد؟
کتابخانه تخصصی ادبیات دو سال دیرتر از کتابخانه تاریخ (که اولین کتابخانه تخصصی بود) در سال ۱۳۷۴ افتتاح شد. بقیه کتابخانهها از جمله کتابخانه ادبیات در سال ۱۳۷۶ افتتاح شدند. تمام این کتابخانهها در پاسخ به احساس نیازی بود که آیتالله شهرستانی نسبت به کتابخانههای تخصصی در شهر قم داشت. این مجموعه شامل شش کتابخانه تخصصی در حوزههای تاریخ، ادبیات، قرآن، حدیث، فقه و فلسفه و کلام است.
کتابخانه ادبیات نیز بر همین مبنا تأسیس شد. تا جایی که میدانم، در اوایل کار تمرکز بیشتر بر ادبیات عرب بوده، اما بعداً با توجه به استقبال صورت گرفته، فعالیتها گسترش پیدا کرده است. این کتابخانه از ابتدا در همین ساختمان فعلی مستقر بوده و کار خود را از سال ۱۳۷۶ آغاز کرده است. ورود من به کتابخانه تخصصی ادبیات سال ۱۳۹۱ بوده است. اجمالاً میتوانم بگویم که از سال ۷۶ تا ۹۱، فرایند فراهمآوری کتابها در چند سال اول از طریق نمایشگاههای کتاب و با تمرکز بیشتر بر ادبیات عرب بوده است و سپس ادبیات فارسی نیز به
آن اضافه شده است. همچنین مجموعهای از نشستهای ادبی با محوریت ادبیات آیینی و چند مورد نشریه نیز دنبال شده است که البته چون خیلی رسمی نبوده، الان در دسترس نیست.
معمولاً قبل از تأسیس مراکز، اهداف و کارویژههایی که آن مرکز خواهد داشت، لیست میشوند. در مورد کتابخانه ادبیات که میفرمایید در ابتدا تمرکز بر ادبیات عرب بوده، آیا این تصور وجود داشته که مجموعهای صرفاً در خدمت طلاب برای تحصیل علوم حوزوی (بخش ادبیات عرب) باشد؟ یعنی آیا ابتدا کارویژه و چشمانداز آن به این شکل بوده و سپس تغییر کرده یا اصلاً جزئیات تا این حد وجود نداشته است؟
یکی از مشکلاتی که وقتی من سال ۹۱ اینجا را تحویل گرفتم وجود داشت، همین نبود مستندنگاری بود؛ یعنی ما نمیدانستیم که چه اتفاقاتی افتاده است و مکتوب نشده بود. من بعید میدانم که بنا بر این بوده باشد که صرفاً بر ادبیات عرب تمرکز شود. به احتمال زیاد، با توجه به مدل کتابخانهداری که وجود داشته، علاقه شخصی افراد، کتابخانه را به این سمت برده است. البته ادبیات فارسی هم زیاد بوده، اما تأکید میکنم که تمرکز در چند سال اولیه به این شکل بوده است.
از سال ۱۳۸۷ یا ۱۳۸۸ که حجتالاسلام محمدعلی مهدویراد مسئولیت اینجا را قبول کردند، این دو حوزه (ادبیات فارسی و عربی) همزمان با هم پیشرفت کرده و جدیتر گرفته شدند. سال ۹۱، کتابخانه تخصصی ادبیات را (به دلیل جابهجایی آقای کمالی به کتابخانه قرآن) با حدود ۲۶ هزار جلد کتاب تحویل گرفتم. آن زمان، فضای کتابهای فارسی و عربی تقریباً برابر بود و دلیل آن این بود که بخش عمده کتابهای ادبیات عرب از اینجا به نجف منتقل شده بود.
کاری که ما از سال ۸۸ به این سو انجام داده بودیم و از سال ۹۱ هم تا سه سال خیلی جدی پیگیری کردیم، این بود که تا توانستیم آن کتابهای ادبیات عرب را جبران کنیم. البته سخت بود، چون ما نسبت به کتابهای ادبیات عرب و کلاً کتابهای عربی بهاندازه کتابهای فارسی دسترسی نداریم.
مسیر ادامه یافت و ما فراهمآوری هر دو حوزه (فارسی و عربی) را همزمان پیش میبردیم. الان حدود چهار-پنج سالی است که نه فقط ما، بلکه همه کتابخانههای تخصصی در بحث تهیه کتابهای غیرفارسی (چه عربی و چه لاتین) یک مقدار ضعیفتر شدهاند. این مسئله به دلیل تغییرات قیمتها در مورد کتابهای عربی است که البته ناشی از کاهش ارزش پول ملی ماست. من میتوانم ادعا کنم که در حال حاضر، ما پاسخگوی بخش عمدهای از کسانی هستیم که میخواهند صرفاً در ادبیات عرب مطالعه کنند. در ادبیات فارسی نیز در سطح بسیار بالایی پاسخگو هستیم.
یک نکتهای هم که هست و کمی از بحث دور میشویم، این است که به دلیل اشاعه منابع مکتوب در حوزه کشورهای عربی، مراجعه به کتاب فیزیکی هم کاهش پیدا کرده است. برای مثال، سایت کتاب پدیا آخرین بار بالای ۲۰۰ هزار کتاب ادبیات عرب داشت که قابل دانلود بود.
ما در مورد کتابهای فارسی آنقدر اجازه (برای انتشار رایگان فایل) نداریم و هنوز حساسیت وجود دارد. برای همین، برای سایت کتابخانه مجازی ادبیات ما هر ماه یک شکایت میآید (البته نه رسمی، اما پیگیری میکنند).
به همین دلیل، در مورد گرایش به ادبیات عرب من برای آن دیتای مکتوب یا سند رسمی ندارم، اما فکر میکنم بیشتر علاقه شخصی بوده است. البته، هر دو حوزه همواره با هم پیش رفته و اینگونه نبوده که یکی به نفع دیگری مغفول بماند، به جز همان سه-چهار سال اول.
آیا برای منابع کتابخانه اقدام به خرید کتابخانههای شخصی کردید؟
یک کار خوبی که در فراهمآوری اینجا انجام شده (و حتماً با پشتیبانی آیتالله شهرستانی بوده است)، خریداری کتابخانههای شخصی و کتابخانههای در حال واگذاری بوده است. به عنوان مثال، بخش عمدهای از کتابهای فارسی بسیار باکیفیت ما از کتابخانه دانشگاه مفید خریداری شده است. من خودم هم در دورهای که شرایط مالی بهتر بود، یکی از کارهای مهمم خرید کتابخانهها بود. چرا که کتابخانه در سال ۷۶ افتتاح شده و ما باید منابع مربوط به بیست سال قبل از ۷۶ را (از طریق کهنهفروشیها و خرید کتابخانههای شخصی) تأمین میکردیم. به دلیل اهمیتی که تأمین منبع دارد، من بخش خرید کتابهای فارسی داخلی را اصلاً واگذار نمیکنم و خودم انجام میدهم. ما خرید روزانه و مداوم داریم و کتابهای به روز را نمیگذاریم به نمایشگاه برسد.
کتابهای عربی را به چه صورت تهیه میکنید؟
کتابهای عربی را به دو شکل تهیه میکنیم، یکی از بخش عربی نمایشگاه کتاب تهران و دیگری از کتابفروشیها.
آیا درصدد فراهم کردن کتابهای غیرفارسی و عربی هم بودید؟
اجازه بدهید ابتدا دو اصل را بیان کنم. من همیشه به بچهها در کتابخانه میگفتم، ما دو تا اصل مهم داریم، اول اشاعهگری که هر طور شده، باید کتاب به دست پژوهشگر برسد و دوم اگر کسی کتابی را پشت ویترین کتابفروشیهای خیابان انقلاب دید، ۱۰ روز بعد باید اینجا به دستش برسانیم. به همین دلیل، ما کتابهای بهروز داخلی را موکول به نمایشگاه نمیکنیم، بلکه به صورت روزانه خرید میکنیم. تنها برخی انتشاراتهای شهرستانی که توزیع ندارند را در نمایشگاه تهیه میکنیم.
در سال ۱۳۹۴، من ۴۸ کارتن کتاب فقط برای بخش ادبیات عرب خریدم، اما الان فکر نمیکنم به چهار-پنج کارتن برسد. این هم به لحاظ مالی و هم به لحاظ حضور کمرنگتر خود ناشران عربی است. قبلاً بیشتر در نمایشگاههای بینالمللی خارجی (مصر، قطر، لبنان و عراق) نیز حضور داشتیم و منابعی را از آنجا تهیه میکردیم.
ما در یک دورهای روی ادبیات ترکی و تا حدی ادبیات لاتین هم ورود کردیم، اما میزان هزینهای که میکردیم با مراجعین همخوانی نداشت، بنابراین اولویتبندی کردیم. در حال حاضر، مراجعین ادبیات فارسی به عربی ما تقریباً ۷۰ به ۳۰ هستند.
با توجه به کتابخانههای دیگر این مجموعه واقعاً کتابخانه ادبیات نسبت به بقیه کتابخانههای تخصصی قدرتمند است؟
خدمتی که آیتالله شهرستانی به این حوزه کرده، بسیار ارزشمند است. ما در قم کتابخانههای تخصصی دیگری برای تاریخ، فقه و فلسفه و کلام داریم، اما کتابخانه تخصصی ادبیات را به قوت اینجا نداریم. این اهمیت دارد که مرجعیت بدون سوگیری، مجموعهای را تأسیس کرده که در آن همه چیز وجود دارد. کتابخانه ما کاملاً یک ساحت علمی دارد و موارد دیگر در مدیریت کتابخانه تاثیرگذار نیست و من همواره با این ایده، کتابخانه را گسترش دادم تا جایی که اکنون در آستانه برخورداری از ۱۱۰ هزار جلد کتاب قرار داریم. ما پس از کتابخانه تاریخ، دومین کتابخانه تخصصی بزرگ کشور و اولین کتابخانه تخصصی بزرگ ادبیات کشور هستیم.
از یک جایی به بعد، ما احساس کردیم بد نیست چند درصدی از ظرفیت کتابخانه را به مطالعات میانرشتهای اختصاص دهیم. ایجاد بخشهایی مثل مطالعات عمومی هنر، ایرانشناسی، و فلسفه علم با اینکه در سطح امهات (کلیات) بود، اما بسیار مورد استقبال قرار گرفت.
همچنین، یکی از بخشهایی که خیلی جدی پیگیری کردم و اکنون قدرتمند است، نشریات ادبی است. ما دورههای کامل و درخشانی از نشریات را تهیه کردهایم. برای مثال، دوره کامل مجله توفیق را در اینجا داریم.
حالا که به آمار اشاره کردید، امکان دارد جزییتر به آن بپردازید؟
ما تقریباً ۳۱ هزار جلد کتاب عربی و حدود ۷۴-۷۵ هزار جلد کتاب فارسی داریم (این آمار با در نظر گرفتن کتابهایی است که هنوز فهرستنویسی نشدهاند). در هر دو بخش فارسی و عربی، تقریباً نزدیک به نیمی از کتابها متون هستند (اعم از منثور و منظوم / نثر و شعر). بقیه را پژوهشها تشکیل میدهند که خودشان به حوزههایی مانند پژوهشهای ادبیات داستانی، شعر، و عمومی ادبیات تقسیم میشوند.
به طور کلی، تفکیک کتابهای ما ۳۰ به ۷۰ (ادبیات عرب به فارسی) است. در هر کدام از این حوزهها، حدود نیمی از منابع متون منظوم و منثور هستند. اگر تفکیک دقیقتر نیاز باشد، میتوانم آن را آماده و ارائه کنم.
چینش و فهرستنویسی کتابها چگونه انجام میشود؟
چینش کتابها و فهرستنویسی در اینجا بر اساس سرعنوانهای موضوعی فارسی است که در سال ۱۳۸۲ تدوین کردیم. این شیوه بر اساس هشت موضوع اصلی (نظم، نثر، پژوهشهای ادبی، زبانشناسی، هنر و…) و موضوعات فرعی ذیل آنها چینش شده است و راهگشا هم بوده است.
اطلاعات کامل کتابشناختی (که در کنگره است) در نرمافزار وجود دارد، بنابراین اگر بخواهیم به فضای استانداردتری برویم، قابل استخراج است. یکی از دلایلی که نمیتوانیم به شیوه استاندارد چینش کنیم، مسئله کمبود جا است.
برای اطلاع مخاطب بفرمایید که فعالیت کتابخانه چکونه است؟
ما در حال حاضر دو سالن مطالعه مجزا برای آقایان و خانمها داریم که از ۸ صبح تا ۲۰ دائر هستند. به لحاظ تعداد مراجعهکننده نیز حدود ۲۰ تا ۳۰ نفر مراجعه ثابت داریم (کسانی که برای یک دوره چندماهه هر روز میآیند و میروند). مراجعهکنندگان گذری نیز که برای موضوعات خاص میآیند، شاید روزانه به ۱۰ تا ۲۰ نفر برسند. این آمار با توجه به تخصصی بودن حوزه ادبیات، خوب است.
در حوزه دیجیتالسازی کتابخانه و فعالیت مجازی چه اقدامی انجام دادهاید؟
من معتقدم که کتابخانهها باید به سمت دیجیتالسازی خیلی جدی بروند. بر همین اساس، ما دو فعالیت مجازی جدی راهاندازی کردیم. ابتدا سایت کتابخانه تخصصی ادبیات (راهاندازی ۱۳۹۴) بود که روزانه سه عنوان کتاب تازه در حوزه ادبیات را معرفی میکنیم. این معرفی شامل ۳۰ صفحه فایل PDF، ۷۰۰ کلمه معرفی و فهرست متنی است که در جستجوی گوگل بالا میآید. این سایت امکان تورق مجازی میدهد و در آن بیش از هفت هزار کتاب مهم از سال ۹۴ به این سو معرفی شده است. نکته دوم سایت کتابخانه مجازی ادبیات که در سال ۱۳۹۶ راهاندازی شد. در این سایت، فایلهای کامل کتابهایی که احساس میکردیم از لحاظ حقوقی مسئلهای ندارند، قرار داده شده است. هدف اصلی این سایت شکستن انحصار دسترسی به منابع برای پژوهشگرانی است که در مناطق دورافتاده هستند. هر دو سایت همچنان به صورت روزانه بهروزرسانی میشوند و بسیار مورد استقبال قرار گرفتهاند.
آیا برای پژوهشگرانی که از کتابخانه استفاده میکنند، تدارک خاصی در نظر گرفته شده است؟ آیا امکانات سختافزاری ویژهای برای پژوهشگران جدی، در قیاس با مراجعین عادی، وجود دارد؟
مراجعین این کتابخانه عموماً در دسته پژوهشگران جدی قرار میگیرند و مراجعات عادی بسیار کم است. ازاینرو، خدمات ما برای همه یکسان است. در شرایط خاص، امکان بازدید از مخزن برای اساتید فراهم میشود. در دورهای که فضای بیشتری در اختیار داشتیم، دو میز مطالعه در داخل مخزن نیز وجود داشت که بهدلیل کمبود جا حذف شدند.
در حال حاضر، مخزن کتابخانه بهطور کامل از سالن مطالعه جدا شده است. در گذشته که مخزن و سالن مطالعه در زیرزمین قرار داشتند، با مشکلاتی از جمله سرقت زیاد کتاب مواجه بودیم و بهدلیل کمبود فضا، ناچار به فشردهسازی و تفکیک مخزن شدیم.
آیا کتابخانه، کار پژوهشی خاصی انجام داده است که بتوان بهعنوان خروجی پژوهشی از آن نام برد؟
خیر، ما اینجا کار پژوهشی نداشتهایم. این کار نه با وظیفه اصلی کتابخانه (که خدمت به پژوهشگر است) همسو بوده و نه ابزار مالی و اجرایی آن در اختیار بوده است. در دوره مناسب بودن شرایط مالی، اصلیترین ایده ذهنی من بر جبران عقبماندگی در فراهمآوری منابع متمرکز بود و به نظر من، اتفاق بسیار خوبی در این حوزه افتاد. بهطور مشخص طی ۱۶ سال (۱۳۷۶ تا ۱۳۹۲)، کتابخانه تخصصی ادبیات ۲۶ هزار جلد کتاب داشت و طی ۱۲ سال (۱۳۹۲ تا ۱۴۰۴)، ۷۸ هزار جلد کتاب به مجموعه اضافه شده است.
بخش عمده این افزایش طی چهار-پنج سال ابتدایی حضور من صورت گرفت و کتابهای بسیار باکیفیتی تهیه شد. در آن دوره، بسیار مشتاق به انتشار یک گاهنامه یا مجموعه مقالات بودم، اما چون توان مالی وجود نداشت، ترجیح دادم تمرکز را بر تأمین منابع پایه بگذارم؛ چراکه وظیفه اصلی کتابخانه، فراهم کردن بستری برای دسترسی به منابع است.
رؤیای من این است که ما در اینجا صرفاً پذیرای کسانی باشیم که نمیتوانند با سیستمهای رایانهای کار کنند؛ اگر کسی میتواند، باید خدمات را بهصورت دیجیتال دریافت کند و در خانه خود پژوهش کند. مهمترین دستاورد من گسترش و اشاعه خدمات در فضای مجازی و کتاب دیجیتال است. ما هنوز هم برای پژوهشگران بهراحتی فایل کتابها را در اختیار میگذاریم. این گسترش و اشاعه، مهمترین خدمت ماست.
نظر شما