سرویس علم خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): تاریخ پزشکی و علوم اسلامی همواره جایگاهی ویژه در پژوهشهای علمی و دانشگاهی دارد و بازخوانی نسخههای خطی، فرصت تازهای برای آشنایی با میراث علمی ایران و جهان اسلام فراهم میکند. ایران با داشتن نسخههای خطی معتبر، ظرفیت غنی برای معرفی این آثار به پژوهشگران و علاقهمندان دارد. در همین راستا، احسان مقدس، مدیر انتشارات نیلوبرگ، کتاب «المقالات العشر» یا «الکناش الفاخر» منسوب به ابنسینا را منتشر کرده است؛ اثری که در قالب ده مقاله، اصول طب اسلامی را بهصورت منسجم و کاربردی بررسی میکند و با وجود کوتاهی، ساختار علمی و نظم منطقی شگفتانگیزی دارد. این انتشار فرصتی ارزشمند برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان به تاریخ علم و طب اسلامی فراهم میآورد.
شرح کامل گفتوگوی ایبنا با مصحح این اثر را در ادامه میخوانید.
لطفاً کمی درباره اهمیت این کتاب و دلیل توجه شما به آن توضیح دهید.
کتاب «المقالات العشر» یا «الکناش الفاخر» از آثار مهم و کمتر شناختهشده طب اسلامی است که در طول تاریخ به ابنسینا نسبت داده شده و هرچند شهرت آن به اندازه قانون نیست، اما ساختار علمی و نگاه کاربردی آن باعث میشود یکی از منابع ارزشمند پزشکی دوره اسلامی به شمار بیاید. این کتاب هم تصویری روشن از شیوه طبابت آن دوران ارائه میدهد و هم نشان میدهد طب اسلامی چگونه با تجربه و دانش نظری پیوند خورده است. بر همین اساس تصمیم گرفتیم این متن که تا امروز تنها در نسخههای خطی موجود بود، برای نخستینبار به صورت تصحیحشده منتشر کنیم.
این کتاب در منابع مختلف با نامهای متفاوتی آمده است. بالاخره نام اصلی کتاب چیست؟
در نسخههای خطی، سه نام برای این اثر ثبت شده است: «المقالات العشر»، «الکناش الفاخر» و «رساله مختصر در طب»، اما بررسی نسخهها نشان میدهد هیچکدام نام قطعی مؤلف نیستند. عنوان «المقالات العشر» صرفاً بازتاب ساختار دهمقالهای کتاب است، «رساله مختصر» عنوانی فارسی برای متنی عربی است و احتمالاً از سوی کاتب گذاشته شده، و «الکناش الفاخر» بیشتر به عنوان توصیف ارزش کتاب آمده است نه نام اصلی آن. بنابراین مشهورترین و پذیرفتنیترین عنوان همان «المقالات العشر» است، اما همچنان نمیتوان آن را نام نهایی و تعیینشده مؤلف دانست.
انتساب این اثر به ابنسینا تا چه اندازه معتبر است؟
انتساب این کتاب به ابنسینا محل تردید جدی است، زیرا در منابع معتبر قدیم مانند عیونالأنباء ابن ابیاصیبعه و اخبار العلماء قفطی هیچ اشارهای به آن نشده و حتی پژوهشگران معاصر همچون جورج قنواتی و دکتر یحیی مهدوی نیز این متن را در فهرست آثار ابنسینا نیاوردهاند. با وجود این سکوت، پنج نسخه خطی معتبر وجود دارد که کتاب را به ابنسینا نسبت دادهاند و از سوی دیگر سبک نگارش و تقسیمبندی کتاب شباهتهایی با آثار او دارد. بنابراین میتوان گفت کتاب از نظر علمی مهم و ارزشمند است، اما انتساب آن به ابنسینا قطعیت تاریخی ندارد و احتمال دارد در قرون هشتم یا نهم به او نسبت داده شده باشد.
ساختار و محتوای کتاب چگونه است؟
ساختار کتاب بر پایه ده مقاله تنظیم شده و هر مقاله شامل بابهای گوناگونی درباره مباحث مختلف طب است. موضوعات کتاب از شناخت ساختار بدن، نبض، ادرار و فضولات آغاز میشود و سپس به نیرو و خواص غذاها، نوشیدنیها، میوهها، گوشتها و ادویهجات میپردازد. در ادامه درباره حفظ سلامت بدن، تدبیر کودکان و زنان باردار، و نیز بیماریهای سر، چشم، گوش، دندان، سینه و شکم بحث میکند. همچنین بیماریهای دستگاه گوارش و ادراری، بیماریهای اندام تناسلی، نقرس و مشکلات مفاصل، بیماریهای پوستی، اصول فصد و حجامت و در پایان انواع تبها و روشهای تشخیص و درمان آنها بررسی شده است. این گستردگی نشان میدهد که کتاب برای کاربست عملی طب در زمان خود نوشته شده و نوعی راهنمای جامع پزشکی بوده است.
شباهت این کتاب با «قانون» ابنسینا چیست؟
مهمترین شباهت میان این کتاب و «قانون» در روش تقسیمبندی دقیق و نظم منطقی مباحث است. ابنسینا در قانون، موضوعات را با ساختاری نظاممند از کلیات به جزئیات دستهبندی میکند و همین شیوه در «المقالات العشر» نیز دیده میشود. هرچند این کتاب بسیار مختصرتر از قانون است، اما نظم و شیوه طبقهبندی آن تا حد زیادی یادآور روش ابنسینا است و همین موضوع یکی از دلایل تاریخی انتساب کتاب به او بوده است.
درباره نسخههای خطی مورد استفاده در تصحیح کتاب توضیح میدهید؟
برای تصحیح نهایی از سه نسخه خطی معتبر استفاده شده است؛ نسخه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران که کهنترین نسخه موجود است و تاریخ آن پیش از سال ۹۶۲ قمری است و متن نسبتاً سالم و کامل دارد؛ نسخه کتابخانه مجلس شورای اسلامی که به قرن دهم یا یازدهم قمری تعلق دارد و با خط نسخ خوانا نوشته شده و از لحاظ کیفیت نگارش بهترین نسخه است؛ و نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی که متعلق به قرن یازدهم است و به دلیل شباهت زیاد به نسخه دانشگاه تهران احتمال دارد رونویسی از آن یا برگرفته از یک منبع مشترک باشد. مقایسه این سه نسخه امکان تصحیح دقیق و کمخطا را فراهم کرده است.
مؤلف کتاب در مقدمه اشاره کرده که این اثر را به درخواست یکی از آشنایان نوشته. این نکته چه اهمیتی دارد؟
در مقدمه آمده که نویسنده کتاب را بنا به درخواست یکی از دوستان خود تألیف کرده تا مجموعهای مختصر اما دقیق از علم طب در اختیار او قرار دهد. اینکه نویسنده به سفارش یک فرد چنین متنی را نوشته نشان میدهد کتاب ماهیتی آموزشی و خلاصهشده دارد و قرار بوده برای استفاده عملی یک فرد یا گروه کوچک نوشته شود. این نکته همچنین توضیح میدهد که چرا متن با وجود اختصار، نظم و دقت بالایی دارد و مباحث اصلی طب را به شکلی فشرده پوشش میدهد.
این کتاب برای چه مخاطبانی مناسب است؟
اگرچه «المقالات العشر» یک متن تخصصی طب قدیم است، اما نسخه تصحیحشده آن برای مخاطبان مختلف قابلاستفاده و جذاب خواهد بود. پژوهشگران تاریخ پزشکی، دانشجویان فلسفه و تاریخ علم، علاقهمندان به میراث علمی اسلام، نسخهشناسان، کتابپژوهان و حتی پژوهشگران و درمانگران طب سنتی میتوانند از این کتاب بهره ببرند. این اثر درواقع پلی میان دانش پزشکی دوران اسلامی و مطالعات علمی امروز است.
به عنوان سخن پایانی، اهمیت انتشار این کتاب در دوران معاصر چیست؟
انتشار این کتاب بخشی از میراث علمی ایران و جهان اسلام را دوباره در دسترس پژوهشگران قرار میدهد. «المقالات العشر» نمایان میکند که دانش پزشکی گذشته فقط ارزش تاریخی ندارد، بلکه نشاندهنده نگرش علمی، تجربی و فلسفی پزشکان آن دوران است. تصحیح و انتشار این اثر فرصت تازهای برای پژوهشهایی فراهم میکند که به دنبال فهم عمیقتر پزشکی سنتی و تاریخ علم هستند. این کتاب یکی از حلقههای کمتر دیدهشده آثار منسوب به ابنسینا بود که امروز دوباره زنده شده است.
نظر شما