به گزارش خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)، موحد در اولين روز از همايش غزالي كه در مؤسسه پژوهشي حكمت و فلسفه برگزار شد، در بيان رابطه علت و معلول از مثال آتش و پنبه استفاده كرد و گفت: سوزاندن در طبیعت آتش و در طبیعت پنبه، سوختن است، اما این‌که ضروري است هر جا آتش و پنبه هست، آتش پنبه را بسوزاند، یا خیر، جاي بحث دارد. اگر ضروری است، نبايد گذر ابراهیم از آتش و اژدها شدن عصای موسی شکل بگيرد و بايد موضوع سوختن رد ‌شود و اگر غيرضروري است كه علت و معلول بي‌معني مي‌شود.

وي گفت: غزالي هر دو اين راه را امتحان كرده و به اين نتيجه رسيده است كه در علت و معلول، مشاهده هم نقش دارد ،يعني احتراق در حضور آتش و به دليل وجود آتش اتفاق مي‌افتد.

موحد در ادامه گفت: در واقع غزالي درباره رابطه علت و معلول مي‌گويد یا علت و معلول امری ضروری است یا این‌که باید در عوالم خداوند علت و معلول‌ها از نوع دیگری باشند، البته غزالي به اين معتقد است كه عرفان و فلسفه در نهایت به یک سو می‌روند و هر دو به یک هدف می‌رسند. 

فتح‌الله مجتبايي، ديگر سخنران اين مراسم، سخنان خود را با موضوع مقايسه مراتب معرفت در كتاب «مشكاه‌الانوار» غزالي و مكتب ودانته هند آغاز كرد و گفت: مشكاه‌الانوار، آخرين و مهم‌ترين اثر غزالي است و ساير آثار او را هم تحت‌الشعاع قرار داده و تفاوت زيادي هم با آثار پيشين او مثل «احياء العلوم» دارد.

وي گفت: غزالي در مشكاه‌الانوار براي اولين بار مسئله متافيزيك به طور مستقل و مسئله توحيد وجودي را مطرح كرد و در آن از پنج نوع روح سخن به میان آورد و به تشریح آن پرداخت که عبارتند از: روح حساس (آغاز روح حیوانی که در مرحله بعد تبدیل به روح خیالی می‌شود. در این مرحله کودک به مانند حیوان است و و روح او عاری از هر چیز است)، روح خیالی (آنچه روح حساس درک، ذخیره و حفظ می‌کند تا آن را به روح عقلی برساند)، روح عقلی (كه خاص انسان است و نسبت آن با روح‌های ما مانند نسبیت نور چشم به نور عقل است)، روح فکری (دریافت‌های عقلی محض که به نتیجه‌گیری و سنجش منتج می‌شود)، روح قدسی (که خاص انبیاء و اولیاست که امکان نزول وحی را به فرد می‌دهد و دارای کیفیتی بالاتر و مستقل است).

مجتبايي در پايان ارواح پنجگانه غزالي را با ارواح پنج‌گانه مكتب ودانته هندي كه از روح حيات آغاز مي‌شود و به روح فردي يا اعظم هستي مي‌رسد، مقايسه كرد.