به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)،‌ در اين نوشتار سلسله قراخانيان از آغاز پيدايش در نيمه نخست سده چهارم تا نيمه دوم قرن ششم هجري مورد بررسي قرار گرفته است. شناخت جغرافياي تاريخي فرارود، كه در دوران معاصر با نام «آسياي ميانه» شناخته مي‌شود، براي دريافت هرچه بهتر مطالبي كه درباره قراخانيان در اين كتاب ارايه شده است، اهميت فراوان دارد.

در اين تأليف، پس از توضيحاتي كه درباره قراخانيان و چگونگي تشكيل حكومت آنان به دست داده مي‌شود، به ويژه از نقش آن سلسله در ايجاد تغيير و تحولات سياسي، اجتماعي، و فرهنگي در سرزمين فرارود سخن به ميان آمده است.

اين كتاب مشتمل بر نه فصل است، چگونگي شكل‌گيري حكومت قراخانيان، شهاب‌الدوله بغراخان هارون نخستين فاتح فرارود، ايلك‌نصر بن علي قراخاني و براندازي سلسله ساماني، قراخانيان و گسترش كشمكش‌هاي دروني، دوران فرمانروايي قدرخان يوسف قراخاني و پسران او، بوري تگين (طمغاج خان ابراهيم) قراخاني، پسران طمغاج خان و فرمانروايي بر فرارود، قراخانيان در تابعيت سلجوقيان، اوضاع سياسي، اداري، مذهبي و هنري و... فرارود از جمله بخش‌هاي مختلف اين كتاب است.

نويسنده در اين كتاب بررسي مي‌كند كه شيرازه امور حكومت ايراني‌نژاد ساماني در زمان فرمانروايي اميرنوح بن منصور ساماني (365-387 هجري قمري)، به ويژه نابساماني‌هاي داخلي و سركشي‌هاي برخي از دولتمردان و سران نظامي، از هم گسسته بود. اين اوضاع آشفته براي حكومت ترك‌تبار قراخاني، فرصتي مناسب فراهم آورد تا به مرور، بر بخش‌هايي از سرزمين آريايي‌نشين فرارود (ماوراء النهر) دست يابد.

در سال 382 هجري قمري بغراخان هارون قراخاني به فرارود لشكر كشيد و بخارا پايتخت سامانيان را تصرف كرد. اين پيروزي بيش از چند ماه پايدار نماند زيرا به دنبال بيماري بغراخان هارون، او و لشكريانش مجبور به ترك فرارود شدند. پس از اين رويداد، بار ديگر اميرنوح بن منصور ساماني به قدرت رسيد. در سال 387 هجري قمري امير نوح درگذشت و فرزندش امير ابوالحارث منصور (387-389 هجري قمري) به جاي او نشست.

حوادثي كه در زمان حكومت كوتاه‌ مدت ابوالحارث منصور روي داد و به بركناري آن امير ساماني و جانشيني برادرش امير عبدالملك بن نوح (389 هجري قمري) انجاميد، بيانگر از هم‌پاشيدگي بيش از پيش حكومت ساماني بود. در چنين احوالي، ايلك‌نصر بن علي قراخاني با سپاه خويش فرارود را درنورديد و پس از تصرف بخارا، در اواخر سال 389 هجري قمري سلسله ساماني را برانداخت.

بدين ترتيب، قراخانيان ترك‌نژاد به جاي سامانيان ايراني‌تبار بر فرارود حكومت يافتند. ظهور قراخانيان به عنوان فرمانروايان جديد فرارود را نمي‌توان تنها در قالب يك تغيير و تحول سياسي ارزيابي كرد زيرا سلطه سياسي قراخانيان بر آن سرزمين آريايي‌نشين، پيامدهاي بسيار گسترده‌اي به ويژه در زمينه‌هاي اجتماعي و فرهنگي دربرداشت.

قدرت‌يابي قراخانيان زمينه كوچ‌هاي پي‌درپي فوج‌هاي بسياري از تركان را به فرارود فراهم آورد و بدين ترتيب، ساختار جمعيتي آن سرزمين از لحاظ نژادي متحول شد. قراخانيان، همچنين، تركمانان سلجوقي را در جنگ‌هاي مكررشان با غزنويان، به صورت پيدا و پنهان، ياري كردند. اين موضوع سرانجام در نبرد دندانقان در سال 431 هجري قمري، به پيروزي چشمگير سلجوقيان بر غزنويان منجر شد.

بدين صورت، نه تنها راه ورود تركمانان سلجوقي به ايران هموار شد، بلكه اين امر به تأسيس حكومت سلجوقيان در قلمروي انجاميد كه در زمان سلطان ملكشاه سلجوقي (465-485 هجري قمري) از كاشغر در چين امروزي تا كرانه‌هاي درياي مديترانه امتداد داشت.

هنگام استيلاي قراخانيان بر فرارود، فرهنگ و هنر ايراني ـ اسلامي از چنان جايگاه شايسته‌اي برخوردار بود كه توانست برتري و استمرار خويش را حفظ كند. با اين حال در زمان حكومت آن سلسله ترك‌نژاد، ادبيات فارسي كه در روزگار سامانيان از پيشرفتي چشمگير برخوردار بود، روند تكاملي خود را از دست داد.

همچنين، در دوران ياد شده، نه تنها به تدريج لغات، القاب و اصطلاحات تركي جاي خود را در زبان فارسي باز كرد، بلكه ادبيات تركي نخستين آثار مكتوب خود را با الفباي عربي عرضه كرد. در دوران حكومت قراخانيان، بخارا كه در عهد فرمانروايي سامانيان كانون علمي و ادبي جهان شرق اسلامي بود، جايگاه خود را تا حدود زيادي به غزنين (پايتخت غزنويان) واگذار كرد. موارد ياد شده، اهميت شناخت سلسله قراخاني را براي محققان تاريخ آشكار مي‌سازد.

كتاب «قراخانيان بنيان‌گذاران نخستين سلسله ترك مسلمان در فرارود (آسياي ميانه)» نوشته دكتر سيدابوالقاسم فروزان براي استفاده دانشجويان رشته تاريخ در مقطع كارشناسي به عنوان منبع اصلي دروس تاريخ تحولات سياسي، اجتماعي ايران در دوره غوريان و خوارزمشاهيان و تاريخ تحولات سياسي، اجتماعي ايران در دوره سلجوقيان به ارزش 2 واحد تدوين شده است.

چاپ نخست كتاب «قراخانيان بنيان‌گذاران نخستين سلسله ترك مسلمان در فرارود (آسياي ميانه)»، در 216 صفحه و با بهاي 24000 ريال به كوشش سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت) منتشر شده و در اختيار دانشجويان و علاقه‌مندان قرار گرفته است.