سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ۱۰:۱۹
واکنشی گسترده به اختناق و سانسور

عبدالحسین آذرنگ، نویسنده، پژوهش‎گر، مترجم، ویراستار، مدرس، دانشنامه‌نگار درباره مفهوم لغوی و ریشه تاریخی «سامیزدات» نوشت.

سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، عبدالحسین آذرنگ، نویسنده، پژوهش‎گر، مترجم، ویراستار، مدرس، دانشنامه‌نگار: سامیزدات فقط بخشی از تاریخ سانسور در دوره‎ای از اختناق سیاسی و حکومت پلیسی زیر لوای دفاع از اصول سوسیالیسم نیست، فصلی از تاریخ نشر در جهان است، نشری که برای دفاع از آزادی بیان و عقیده، حق و حقیقت، حفظ و حرمت انسان، و مقاومت در برابر دروغ، تبلیغ، تحریف و تحمیل جعلیات به نام واقعیات، از ساده‎ترین و عملی ترین امکانات استفاده کرده است. این نشر درعین‎حال، تاریخ دلاوری‎ها و ازخودگذشتگی‌‏های شماری از مردم است که برای تولید، پخش و اشاعۀ سامیزدات، سال‎ها زندان، تبعید، کاراجباری در اردوگاه‎ها، روانه‎شدن به آسایشگاه‎های روانی، انفصال از خدمت و تحمل مرارت‎های بی‌شمار دیگر را به جان خریدند.

سامیزدات در اتحاد شوروی

سامیزدات واژه‎ای روسی است و از دو جزء «سام»(خود) و «ایزدات»(عامل نشر) تشکیل شده است، و معنای آن از دیدگاه موافقانش«نشر خودخواسته/ خودمان منتشر می‎کنیم/نشر خودی»، و معنای‎ آن از دیدگاه حاکمان اتحاد شوروی «نشر خودسرانه» بود (با خودناشری که پدیده‎ای جدید در نشر است، اشتباه نشود). در ۱۹۵۳م، همان سالی که یوسیف استالین درگذشت، نیکالای گلازکُف ، شاعر اهل مسکو که نتوانسته بود مجموعه‏ای از شعرهایش را از سد سانسور بگذراند، آن‏ها را ماشین‏نویسی و در چند نسخه تجلید کرد و عنوان طعن‏آمیز سامسبایزدات را ساخت، یعنی «خودم ناشرم/ خودم ناشر آن هستم» و آن را روی مجموعه‎اش گذاشت. این عنوان بعداً کوتاه و به سامیزدات تبدیل شد. سپس از اواسط دهۀ ۱۹۶۰م، چند سال پس از مرگ یوسیف استالین، و روی کار آمدن نیکیتا سرگیویچ خروشچُف(۱۸۹۴ ـ ۱۹۷۱م) در ۱۹۵۸م و افشای عمومی برخی جنایت‎های سیاسی، تخلفات حزبی، کشتارها، حبس‎ها و تبعیدهای غیر قانونی و انواع اعمال خودسرانۀ دیگر، بر سر زبان افتاد.

البته واژه‎های ترکیبی بسیاری با «دات» ساخته شده و پیش‏تر به کار رفته بود. در ۱۹۱۹م، پس از پیروزی انقلاب اکتبر در روسیه، نهادی انتشاراتی به نام گاسیزدات ایجاد شده بود که تشکیلات مهمی در سامانۀ انتشاراتی اتحاد شوروی به‎شمار می‏رفت. این نهاد تا ۱۹۳۰م به فعالیت خود ادامه داد و سپس در سامانۀ یکپارچۀ انتشاراتی دولتی ادغام شد و از آن پس این سامانۀ یکپارچه با نظارت حزب حاکم و سازمان‎دهی دولتی فعالیت انتشاراتی را ادامه داد. گاسپولیتیزدات نهاد دولتی ناشر آثار سیاسی و گاسکُنومیزدات دیگر نهاد دولتی ناشر آثار اقتصادی بود. این‎ها آثاری را انتشار می‏دادند که از صافی‎های متعدد حزبی و امنیتی می‎گذشتند و ترویج آن‎ها، هم امتیازاتی نصیب مولفانشان می‏کرد و هم به سود سامانۀ تبلیغاتی و ایدئولوژیک رژیم حاکم بود.

در دورۀ استالین نشر مخفی برقرار بود، اما به صورت بسیار محدود. در پی مرگ او و اندک تغییراتی که در رفتار حکومتی در اتحاد شوروی احساس شد، جنب و جوشی در میان ناراضیان و دگراندیشان و کسانی پدید آمد که سانسور و محدودیت‎ها را مانعی بر سر آرمان‎هایشان می‏دیدند. پس از این‎که خروشچف بر سر کار آمد و لگام قدرت چند نهاد اصلی را در اتحاد شوروی قبضه کرد، روزنۀ کوچکی در فضای سیاسی باز شد. در آن زمان شعر با استقبال مردم روبه رو بود و در مراسمی در مسکو، شعرخوانی در برابر جمعی نسبتاً زیاد برگزار، و شعرها و نوشته‎هایی از شاعران و نویسندگان جوان در میان قشر روشن‎فکران دست به دست شد. با این حال، همین آزادی محدود و نسبی دیری نپایید و نیروهای دولتی محافل و مجامع هنرمندان و روشنفکران را یکی پس از دیگری تعطیل کردند.

در تابستان ۱۹۶۱م ادوارد کوزنِتسُف (۱۹۳۹‎ـ‎۱۹۲۴م) نویسنده و روزنامه‎نگاری که نوشته‏هایش طرفدارانی داشت، دستگیر و به اتهام تحریک و تبلیغ برضد نظام سوسیالیستی به ۱۵ سال حبس محکوم شد. این حکم سنگین نشانه‎ای بود که از سوی حزب کمونیست و سامانۀ دولتی به دگراندیشان فرستاده، و معلوم شد اندک فضایی که پس از استالین باز شده بود، تحمل مطالبات روشنفکران را ندارد. خروشچف را در اکتبر ۱۹۶۴ کنار زدند و لئونید برژنف(۱۹۰۶ ـ ۱۹۸۲م) و آلکسی کاسگین(۱۹۰۴ ـ ۱۹۸۰م) و گروه همراهشان قدرت را به دست گرفتند، اما دورۀ حکومت این‎ها اوضاع به شدت دورۀ استالین نبود و سامیزدات در همین دوره بیش از گذشته فعال و گسترده شد. با این حال، در همان سال یاسف برادسکی ، شاعر جوان لنینگرادی، را توقیف و محاکم کردند.

اعمال سانسور در اتحاد شوروی و بلوک شرق بر دو اصل استوار بود:

۱) ادبیات تاثیر فکری و اخلاقی بر مردم دارد و می‎تواند بی اعتمادی و بدبینی را رواج دهد که درنتیجه به سود سیاست‎های حزب کمونیست و دولت نیست؛

۲) انتشار مطالب مخالف و انتقادی، مرزهای مارکسیسم ـ لنینیسم را می‎شکند، اصول حزبی و مرام حزب واحد را زیرپا می‏گذارد و به اعتبار دولت سوسیالیستی و زمامداران حاکم لطمه می‏زند. از این رو، اعمال سانسور از دیدگاه حزب کمونیست و رژیم حاکم ضرورت داشت.

در پلیس مخفی اتحاد شوروی واحدی به نام گلاولیت مسئول سانسور کتاب و انتشارات بود. هر مطلبی که با سیاست رسمی و جاری نظام سوسیالیستی مغایرت داشت، یا به نظر می‏رسید مغایرت دارد، سانسور می‎شد. از ۱۹۵۶ تا ۱۹۸۷م جمعاً ۸ هزارتن به استناد مادۀ قانونی مربوط به پخش مطالب کذب و نقض نظام شورایی مجرم شناخته شدند. هیچ شهروندی نمی‎توانست بدون مهر تایید گلاولیت و بدون مجوز مسئول سانسور چیزی چاپ و منتشر کند، حتی کارت بازرگانی یا خبر درگذشت یکی از بستگان، یا خبر زاده شدن فرزند، یا آگهی تبلیغاتی. تخلف در این خصوص، جرمش مانند چاپ جزوۀ سیاسی بود.

در واکنش به این گونه محدودیت‎ها، و به ویژه در قیاس با آزادی‎های قانونی در شماری از کشورهای جهان، که خبرش کم و بیش به گوش ساکنان پشت پردۀ آهنین می‏رسید، سامیزدات با تکثیر شعرهای سیاسی و گاه هجوآمیز و هزل ‎آلود به راه افتاد و سپس به تدریج مطالبی با محتواهای دیگر منشر شد. دگراندیشان، آزادی‎خواهان، مخالفان سیاست‏های حزبی و دولتی، منتقدان برنامه‏های ناکارآمد و شکست‏خورده، آزردگان از امتیازها، تبعیض‎ها، نابرابری‎ها و رفاه و تنعم مقامات عالی‏رتبۀ حزبی و دولتی، طرفداران آزادی بیان و هنرها، اندیش‎مندان مخالف روایت و برداشت حزب و دولت از اندیشه‎های مارکس و سوسیالیسم، و نیز بعضی گروه‎های دیگر از سامیزدات پشتیبانی، یا در محدودۀ مقدوراتشان با آن همکاری می‏کردند. تاکید مطالب سامیزدات بر نقد سیاست‎ها و ایدئولوژی حاکم، مشی اقتصادی، اجتماعی، حقوقی، قضایی، مذهبی، فرهنگی و هنری دولت، نقض حقوق اقلیت‎های قومی، انحصارگرایی مطلق حزب کمونیست و خفه کردن هرصدای ناسازگار و متفاوت و دفاع از حق مسلم ابراز آزادانۀ عقیده و سلیقه بود.

سامیزدات، نخست از محافل روشن‎فکری مسکو و لنین‎گراد سرچشمه گرفت، به نشر مخفی / نشر پنهانی، نشر زیرزمینی، نشر بیرون از نظارت حزب کمونیست و رژیم حاکم، انتشار و بازنشر و پخش کتاب‏ها، مقاله‏ها و گزارش‎های ممنوع یاغیر قابل انتشار از مجاری رسمی تبدیل شد. سپس به سراسر سرزمین‏های اتحاد شوروی راه یافت. بااین‏حال، مطالب سیاسی همۀ محتوای سامیزدات را تشکیل نمی‏داد و شمار زیادی از دگراندیشان، روشنفکران و نوآورانِ جوان، شعرها، داستان‎ها و نوشته‎هایشان را از راه این رسانۀ غیر رسمی منتشر می‏کردند.

دکتر ژیواگو، نوشتۀ باریس پاسترناک(به فارسی ترجمه و منتشر شده است)، نخست به صورت سامیزدات منتشر شد. کتاب یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ، نوشتۀ الکساندر سولژنیتسین، برندۀ جایزۀ نوبل ادبی در ۱۹۷۰م(به فارسی ترجمه و منتشر شده است) نخست در ۱۹۶۲م به صورتی محدود در نشریه‎ای ادبی انتشار یافت و پس از مدت بسیار کوتاهی شماره‏های این نشریه نایاب شد و از آن پس نسخه‎های سامیزدات آن دست به دست می‎گشت. مجمع‎الجزایر گولاک، نوشتۀ سولژنیتسین(به فارسی ترجمه شده است) در اوایل دهۀ ۱۹۷۰م در غرب انتشار یافت. انتشار این کتاب ضربه‏ای به وجدان‎هایی بود که قتل‎های سیاسی، جنایت‎ها و اختناق دورۀ حکومت استالین را نادیده گرفته بودند. شعرهای اُسیپ ماندلشتام، آنا اخماتوا و شعرهای ممنوع شمار دیگری از شاعران به خارج فرستاده و در آن‎جا تکثیر و منتشر می‎شد.

کتاب داستان مرشد و مارگریتا، نوشتۀ میخائیل بولگاکُف (به فارسی ترجمه شده است) از جملۀ کتاب‏هایی است که دستنوشت آن نخست در جمع دوستان محرم خوانده شد و دست‏به دست گشت و سپس نسخه‌هایی از آن بازنوشته شد و تکثیر چاپی نه چندان حرفه‎ای آن در نسخه‎های بیش‎تر، به دست خوانندگان مشتاقش رسید.

روی الکساندرُویچ مِدوِدف (۱۹۲۵ ـ ۲۰۲۶م) از برجسته‎ترین تاریخ‏نگاران روس، که شرح تاریخی او دربارۀ استالین و استالینیسم از دقیق‎ترین و معتبرترین منابع تاریخی است، در ۱۹۶۹م از حزب کمونیست اخراج شد. و پس از روی کار آمدن گارباچف، رای تعیین کنندۀ مردم او را به مجلس نمایندگان راه داد. او سال‎ها تحلیل‏های تاریخی‏اش را به صورت سامیزدات انتشار می‏داد. یادداشت روزانۀ سیاسی او از ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۱م تداوم انتشار داشت. از دیگر سامیزداتی‏ها از این‎ها هم باید یاد کرد: ترجمۀ روسی قلعۀ حیوانات و ۱۹۸۴ جُرج اُرول، نوشته‎هایی از آلبر کامو و آرثر کوستلر، رساله‎های فلسفی نیکالاس بردیایف، مستندات بهار پراگ پس از سرکوب خونین جنبش در چکسلواکی، و رساله‎های سیاسی متعدد و شعرهای اعتراضی فراوان.

چند نشریۀ سامیزداتی به صورت منظم انتشار می‎یافت و نویسندگان مطالب آن ناشناس بودند. این نشریات خوانندگان منظم و پیگیری داشت و شماری از آن‎ها این شماره‏‎ها را بازنشر و بازپخش می‏کردند، با پذیرفتن همۀ مخاطرات. از مهم‏ترین و تاثیرگذارترین آن‎ها رویدادنگاری و انتشار رویدادنامۀ وقایع جاری به صورت سامیزدات بود که انتشارش از ۱۹۶۸ آغاز شد و تا ۱۹۸۳م به مدت ۱۵ سال تداوم داشت. گردانندگانش فعالان حقوق بشر بودند که با چند تشکیلات حقوقی ارتباط داشتند و گزارش‎های دقیقی از نقض حقوق بشر در اتحاد شوروی انتشار می‏دادند.

به گرد این خبرنامه شبکه‏ای هم شکل گرفت که افرادی از نهادهای مختلف و به کمک مناسباتی قابل اعتماد، خبرهای مربوط به حقوق بشر را به مسئولان خبرنامه انتقال می‏دادند. گروهی که رویدادنامه را در مسکو اداره می‏کردند، از خوانندگان می‏خواستند «خواننده ـ ناشر»، «خواننده ـ تکثیرکننده»، «خواننده ـ پخش‎گر» باشند و تا جایی که می‎توانند حلقه‎ها و رشته‎های ارتباطی را گسترش دهند. از خوانندگان درخواست می‏کردند کوشش نکنند با گردانندگان رویدادنامه ارتباط مستقیم برقرار کنند، بلکه هر نظری، نقدی، پیشنهادی یا خبری دارند از طریق همان حلقه‎هایی که رویدادنامه را به دست آن‎ها رسانده است، به گردانندگان برسانند. این شیوۀ ارتباطی می‏توانست حلقه‎های ارتباط را فعال و زنده نگاه دارد. بعدها پس از فروپاشی معلوم شد که خبرنامۀ سامیزدات چه تاثیر عمیقی بر روشن‎گری و جنبش‎های اعتراضی در اتحاد شوروی داشته است.

رسانه‎های همگانی و ارتباطی در اتحاد شوروی در انحصار مطلق حزب و دولت بود و برای دگراندیشان هیچ منفذی باز نگذاشته بودند. ناشران، چاپ‎گران، پخش‎گران و کتابفروشان ناگزیر بودند زیر نظر نهادهای حزبی و امنیتی کار کنند و اجازۀ چاپ، پخش و فروش مطالب سامیزداتی را نداشتند. آثار دگراندیشان در این شبکۀ رسمی و تحت نظارت‎های امنیتی هیچ جایی نداشت. پدیدآورندگانی که آثارشان اجازۀ نشر از مجراهای رسمی را نمی‌‏گرفت، لاجرم راهی جز انتشار از طریق سامیزدات را نداشتند.

فقط از راه این رسانه می‎توانستند با خوانندگان و مخاطبانشان ارتباط برقرار کنند. درنتیجه، خود نظام اتحاد شوروی سبب شد که شبکۀ پنهان سامیزدات به مرور عامل انتقال نوشته‎ها و دیدگاه‎های دگراندیشان در محدودۀ بستۀ شرق و سپس انتقال مخفیانه به جهان غرب باشد. نسخه‎های سامیزدات شامل مطالب ماشین شده روی کاغذهای نازک(پوست پیازی) بود که با دستگاه سادۀ استنسیل در تعدای نسخه تکثیر، به سرعت آماده و از مجراهای مطمئن پخش می‎شد.

از گیرندگان می‎خواستند آن‎ها را بازتکثیر کنند یا دست‎به‎دست بگردانند. به این ترتیب سامیزدات ستون فقرات دگراندیشی شد، مانند قارچ در میان مردم و خوانندگان طرفدارش رشد ‏کرد و پخش ‎شد. نسخه‎های آن به خارج ‏رفت و روس‎ها و مردم مهاجرت کرده از بلوک‎شرق و ساکن غرب از خوانندگان آن بودند و سپس که گروه‏هایی از این‏ها متشکل شدند و از امکانات کشورهای غربی کمک گرفتند، مطالب سامیزدات را، یا دستچین‏هایی از آن‎ها را، به زبان‏های دیگر ترجمه و تکثیر کردند.

از ۱۹۵۳ تا ۱۹۶۸م دورۀ نخست فعالیت پربار سامیزدات بود. در سپتامپر ۱۹۶۵ چندتن را به اتهام انتشار سامیزدات در کشورهای خارج دستگیر کردند. سامیزداتی‎ها واکنش شدیدی به دستگیری‏ها نشان دادند و مطالب سیاسی بیش از شعر و ادبیات انتشار یافت. سامیزداتی‎ها حتی توانستند اسنادی از محاکمۀ سرّی متهمان را منتشر کنند که نشانه‎ای از قدرت نفوذ، کار مخفی، مناسبات دوستانۀ مبتنی بر اعتمادهای متقابل و همبستگی‎های مستحکم آن‎ها بود.

انتشار سامیزدات انواع مخاطرات را از پی داشت. دولت اتحاد شوروی و نیز دولت‎های بلوک شرق سامیزدات را غیرقانونی و ضد سیاست‎های حزبی و مصالح سوسیالیستی می‏دانستند و بازنشر آن‎ها از سوی هرکسی یا هر نهادی جرمی سنگین و قابل تعقیب بود. مجازات‎های شدیدی در حق کسانی که به این جرم تحت تعقیب قرار می‎گرفتند، اعمال می‌شد. ولادیمیر کانستانتینویچ بوکُفسکی (۱۹۴۲ ـ ۲۰۱۹م)‌، نویسندۀ دگراندیش و فعال حقوق بشر، ازجمله سرشناسانی بود که به ۱۲ سال حبس و کار در اردوگاه اجباری محکوم شد. او نوشته‏هایش را برای تکثیر و پخش به صورت قاچاق به خارج فرستاده بود. البته او که خطر را آگاهانه و جسورانه به جان خریده بود، دربارۀ سامیزدات این عبارت مشهور را دارد: خودم می‏نویسم، خودم منتشر می‎کنم، خودم پخش می‎کنم و خودم برای آن به زندان می‎افتم. به رغم محدودیت‎ها و بگیر و ببندها دامنۀ سامیزدات گسترش یافت و به قیاس از آن واژه‎های دیگری ساخته شد، مانند تامیزدات، رادیزدات و مگنیتیزدات.

تامیزدات به نوشته‎هایی گفته ‎شد که خارج از اتحاد شوروی و بلوک شرق چاپ و منتشر و به طور قاچاق وارد می شد. عده‏ای بودند که در جاسازی یا قاچاق کردن این‎گونه آثار مهارت داشتند و شیوه‎های خروج این‎ها از اتحاد شوروی و بلوک شرق و رساندن آن‎ها به دست افراد، گروه‏ها و نهادهای تکثیر و پخش کننده در خارج ماجراها دارد. در خارج گروه‏های متشکلی بودند که با سامیزداتی‎های داخل ارتباط داشتند و مطالبی که از اتحاد شوروی و بلوک شرق قاچاقی می‏رسید، تحویل می‏گرفتند و ترجمه و تکثیر می‏کردند. یکی از این گروه‎ها در هلند و بسیار فعال بود.

تامیزدات نه فقط سامیزدات و مطالب بدون سانسور را در خارج از اتحاد شوروی و بلوک شرق بازتاب می‏داد، بلکه دامنۀ بُردش فراتر از مرزهای کشورهای پشت پردۀ آهنین بود. در دهۀ ۱۹۶۰م نزدیک به ۳۰۰ ناشر اروپایی و ۲۰۰ ناشر آمریکایی به پخش کتاب در میان نهادها و افراد کمک می‏کردند؛ البته سیاست تبلیغاتی ضد کمونیستی در دنیای غرب، سیاستی راهبردی، مدون، حساب‎شده، برخوردار از امکانات مالی و فنی بود و بهره‏برداری سیاسی بر جنبه‎های انسانی و اخلاقی چیرگی داشت. به‎هرتقدیر، تامیزداتی‎های خارج از اتحاد شوروی و بلوک شرق از امکانات آن‎ها استفاده می‏کردند. در دنیای غرب و در کنار خوانندگان سامیزدات، گروهی از خوانندگانی شکل گرفت که تامیزدات می‎خواندند. این‎ها معمولاً پژوهش‎گران و متخصصانی بودند که وضعیت و مسائل دنیای زیر سلطۀ کمونیسم را مطالعه می‏کردند.

رادیزدات به پخش رادیویی سامیزدات گفته می‎شد؛ ازجمله از طریق رادیو آزادی در مونیخ. رادیزدات بسیار تاثیرگذار بود و امواج رادیویی می‏توانست محتویات سامیزدات را تا هرکجا که دریافت می‎شد، منتقل کند. در برنامه‎های ویژۀ رادیویی مطالب سامیزدات و تامیزدات به چند زبان بومی خوانده می‎شد و شنوندگان آن‎ها در هرجایی که امکان دریافت امواج رادیویی بود، در جریان رویدادها قرار می‏گرفتند.

شماری از شنوندگان این برنامه را ضبط و بازپخش، و شماری نیز مطالب را پیاده و ماشین نویسی و تکثیر می‏کردند. در اوایل دهۀ ۱۹۷۰م هزاران سند به رادیوی آزادی در مونیخ می‏رسید و در آرشیو رادیویی نگاهداری می‎شد. از این آرشیو سامیزدات مجموعه‏هایی تدوین و منتشر شده است. رادیوی آزادی گروهی پژوهشگر در اختیار داشت که محتوای اسناد را بررسی، دسته‎بندی موضوعی و تحلیل می‏کردند و از این طریق به ویژگی‏ها و تغییرات جزئی در اتحاد شوروی پی می‏بردند. و مگنیتیزدات به نوارهای موسیقی ممنوع، یا سخنرانی‏ها گفته می‎شد.

در دستگاه‎های ناظر و ذی‏ربط آن دوره در اتحاد شوروی بر همۀ چاپخانه‎ها و دستگاه تکثیر، مانند فتوکپی، زیراکس و هر دستگاه تکثیر دیگری در سازمان‏های دولتی و وابسته به دولت و هرجای دیگری که این گونه تجهیزات را داشتند، نظارت می‎کردند. کا گ ب(تشکیلات اطلاعاتی و امنیتی اتحاد شوروی) واحد مخصوصی برای نظارت داشت. کا گ ب سخت مراقب بود که سامیزدات به میان تودۀ مردم نفوذ نکند. از انتشار و بازنشر آن در میان حلقه‏های دگراندیشان کم و بیش آگاه بود و اگر سامیزدات در این حلقه‎ها محصور می‎ماند، شاید اقدامات کا گ ب هم وسعت نمی‎گرفت. پس از رواج رایانه و فناوری‎های رایانه‎ای، کا گ ب خودرا به این فناوری‎ها مجهز کرد و توانست با بررسی بسامد شماری از واژه‎ها و عبارت‏ها و سبک‏های نگارشی، نویسندگان بعضی از مطالب را شناسایی و آن‎ها را دستگیر کند، اما نبرد پنهان میان سامیزداتی‎ها و کا گ ب در دورۀ پیشرفت فناوری رایانه‏ای متوقف نشد. کا گ ب گاه گزارش‎هایی از کشف چاپخانه‎های مخفی در بعضی جمهوری‎های اتحاد شوروی انتشار می‎داد، اما سامیزداتی‎ها به چاپخانه‎ها و تکثیر چاپی متکی نبودند، از انواع روش‎های سادۀ تکثیر استفاده می‏کردند. زمانی که فناوری میکروفیلم به دستشان افتاد، از امکانات آن استفاده کردند و توانستند با جاسازی و فرستادن میکروفیلم به خارج از کشور، مطالب بیش‌تری را به دست حلقه‎های رابط برسانند. پاریس، فرانکفورت، رم، نیویُرک، واشینگتُن از شهرهایی بود که سامیزدات به آن‎ها می‏رسید و در کوتاه‎ترین زمان به چند زبان ترجمه و منتشر می‎شد.

انتشار سامیزدات خارج از کشور فقط برای آگاهی جهانیان نبود، برخی از مطالب تکثیر شده به داخل اتحاد شوروی بازمی‎گشت و از طریق شبکه‏های سامیزدات پخش می‎شد. در دهۀ ۱۹۷۰م شماری از مهاجران به غرب با تامیزدات همکاری و حتی به رقابت با سامیزدات پرداختند و به انتشار و پخش نوشته‎هایی دست زدند که متن انتشار یافته نداشتند. دگراندیشان مسکو هم ترجیح دادند مطالبشان را به خارج بفرستند تا آن‎جا منتشر و بازپخش شود. تشکیلاتی از طرفداران تروتسکی در پاریس، دستچین‏هایی از مطالب سامیزدات را مدون و بازنشر می‏کرد، به‏ویژه مطالبی که به نظرشان‎ با دیدگاه‎ها و تحلیل‎های تروتسکی همخوانی داشت.

سامیزدات اواخر دهۀ ۱۹۵۰م معمولاً شامل مطالب ممنوع و ادبیات منتشر نشده بود. مطالب این سامیزدات برای نویسندگان، مولفان و نیز خوانندگان آن‎ها از جنبۀ زبانی ـ ادبی، واژگانی و مفاهیم آن‎ها جالب توجه بود. دلیلش گفتمان متفاوت در سامیزدات و این‎که هر تغییر گفتمانی با تغییراتی در زبان و بیان همراه است.

از نیمۀ دوم دهۀ ۱۹۶۰م، پس از برکناری خروشچف، فعالیت سامیزدات در اتحاد شوروی شدت و و سعت بیش‎تری گرفت و با دگراندیشی ارتباط نزدیک‏تری برقرار کرد. در اواخر دهۀ ۱۹۶۰ و اوایل دهۀ ۱۹۷۰م گروه‎های دگراندیش در مسکو و لنینگراد و شبکه‎های ارتباطی و پخش آن‎ها گسترش یافت، تا جایی که سامیزدات در سراسر اتحاد شوروی به دست خواستارانش می‎رسید، در کشوری با آن پهناوری جغرافیایی و راه‎های دور و نقاط دور از دسترس. سامیزدات پس از روی کار آمدن خروشچف و تغییراتی در سیاست‏های حزبی از دهۀ ۱۹۶۰ تا اواخر دهۀ ۱۹۸۰م که فروپاشی رخ داد، فعال بود. احیا و حفظ میراث فرهنگی گذشته هم از شمار هدف‎های سامیزدات بود که نظام حاکم آن را نادیده گرفته بود و نادیده می‎گرفت.

سامیزدات پس از سخت‎گیری‎ها و سرکوب‏ها در دهۀ ۱۹۷۰م، واکنش نشان داد و فعالیت‎هایش گسترده تر و لحن برخی مطالبش تندتر شد. پس از روی کار آمدن میخائیل گارباچُف(۱۹۳۱ ـ ۲۰۲۲م) و باز شدن فضای سیاسی از نیمۀ دهۀ ۱۹۸۰م، فصل تازه‏ای در شکوفایی سامیزدات گشوده شد. سیاست گارباچف موجب شد که دستگاه امنیتی اتحاد شوروی مراقب باشند تخلف و تعدی و قانون‎شکنی نکنند. در اواخر همان دهه و در آستانۀ سقوط اتحاد شوروی به ورطۀ فروپاشی، رژیم واقعیت و فعالیت سامیزدات را به طور غیر رسمی پذیرفت، اما باز هم چاپخانه‎ها به روی سامیزدات باز نبود و زمانی باز شد که دیگر همه چیز از قبضۀ قدرت حزب کمونیست و دولت خارج شده بود و صداهای علنی مردم از گوشه و کنار چنان بلند شده بود که فراتر از صدای هر رسانه، ازجمله رسانۀ سامیزدات بود. پس از فروپاشی در ۱۹۹۱م اثری از سامیزدات دیده نشد.

سامیزدات در بلوک شرق

سامانۀ نشر در کشورهای بلوک شرق پس از پایان جنگ جهانی دوم و استقرار احزاب کمونیستی و نظام سوسیالیستی در آن‎ها کم و بیش به تقلید از، یا همانند الگوی سامانۀ نشر اتحاد شوروی بود. نشر مخفی در اروپای شرقی از دورۀ تسلط نازی‏ها در جنگ جهانی دوم سابقه داشت، اما در نیمۀ دهۀ ۱۹۷۰م بود که پدیدۀ سامیزدات در بلوک شرق، در چکسلواکی، لهستان و مجارستان و حتی در چین کمونیست، به تدریج رواج یافت و نشر مخفی در آن کشورها شکل گرفت.

در دهه‎های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰م انتشار سامیزدات در چند کشور بلوک شرق به طور چشم‎گیری افزایش یافت. ارتباط این مطالب با گروه‏های معارض و مخالف سیاسی در این کشورها آشکار بود، نشانه‏ای از بروز تحرکات گسترده‏تری برضد استیلای اتحادشوروی و مسکو بر کشورهای آن‎ها. به مرور که تحرکات سیاسی تازه‎ای در این بلوک آغاز و نغمه‎های مخالف با مشی اتحاد شوروی و تحمیل الگوی حکومتی آن بلند شد، تغییراتی هم در سامانۀ نشر بعضی از کشورهای این بلوک، به‎ویژه در چکسلواکی و لهستان، آغاز شد. در ۱۹۶۸م در چکسلواکی و در جریان بهار پراگ، و در جریان جنبش اعتراضی در لهستان در ۱۹۸۰ ـ ۱۹۸۱م سامیزدات در نسخه‏های معدودی انتشار یافت. سامیزدات در لهستان بسیار فعال و مطالب ضد نظام و مشی اتحاد شوروی در آن، هم بسیار و هم به شدت انتقادی و تند بود. البته اختلافات لهستانی‎ها با روس‎ها سابقۀ دیرین تاریخی دارد. نشریۀ رُبُتنیک (کارگر) در لهستان با استقبالی نامنتظر روبه رو شد و شمارگان آن در ۱۹۸۰م، که جنبش همبستگی وسعت می‏گرفت، به ۷۰ هزار نسخه رسید.

نشر مخفی و زیرزمینی در خلال جنبش همبستگی لهستان فعال شد و کتاب‏‌ها و نشریه‌‏های بسیاری را در سراسر کشور به دست خوانندگان علاقه‎مند رساند و ظرف چند سال توانست ۳۰۰ عنوان کتاب ممنوع از نویسندگان لهستانی و خارجی را تولید و پخش کند. جنبش همبستگی در لهستان که اوج گرفت، نشر آثار پیش‎تر ممنوع هم به حالت انفجار رسید و بازار این کتاب‎ها چنان رونقی گرفت که ممنوع‎القلم‎ها در خواب و رویا هم آن را نمی‏دیدند. تابو شکسته شد و سیلی به راه افتاد که کسی نمی‏توانست راه آن را سد کند. در جریان همان جنبش همبستگی شبکه‎ای ‏از خوانندگان جدیدی شکل گرفت که بر اثر مطالبات و فشارشان سامیزدات حتی به کتابخانه‎های عمومی و دولتی راه یافت و حکومت نظامی در لهستان نتوانست جلوی نشر مخفی و روند پخش و فروش کتاب و ورود سیل کتاب‏ها به کتابخانه‌‏ها را بگیرد. نشر، پخش، فروش و کتاب‏خوانی با جنبش اعتراضی پیوند خورده بود و فضای کتاب به فضایی زنده، پویا و شاداب تبدیل شده بود.

درمجارستان اوضاع اندکی بهتر از کشورهای دیگر بلوک شرق بود و نسخه‎های سامیزداتی بیش‎تری منتشر و پخش می‏‌شد. در چکسلواکی مجموعۀ آثار نویسندگان ممنوع را گردآوری می‎کردند. در لهستان و مجارستان ناشرانی شکل گرفتندکه آثاری را در چند هزار نسخه چاپ و از راه‎های مختلف پخش می‎کردند و دستگاه سانسور دولت را دور می‏زدند.

از پیامدهای سامیزدات

ـ کارکرد چندساله در عمل نشان داد که سامیزدات رسانۀ ارتباطی کارآمدی است و جانشین مناسبی برای نشر از مجراهای رسمی، ایجاد ارتباط و نفوذ در لایه‏‌های عمیق و پنهان جامعۀ زیر سلطۀ نظام اقتدارگرای تک‏حزبی و رژیم حاکم و مسلط بر همۀ ساحت‎های زندگی مردم.

ـ سامیزدات به الگویی فرهنگی در فضای عمومی مستقل تبدیل شد، آن هم بدون وابستگی به حزب حاکم و نظامات دولتی.

ـ سامیزدات سخنگوی کسانی شد که حزب حاکم و نظامات دولتی نه فقط صدای آن‎ها را بازتاب نمی‏داد، که این صداها را خاموش می‎خواست و خاموش می‎کرد.

ـ سامیزدات جریان زنده‎ای زیر پوستۀ نظامی بود که حقایق و واقعیت‎ها را به گونه‎ای که خود می‏خواست و تفسیر می‏کرد، به حیات خود به‎آرامی ادامه می‏داد و دروغ‎ها و تحریف‎ها را برملا می‎کرد.

ـ تاثیر دیگر سامیزدات که از آن حتماً باید یاد کرد، تاثیرهای فرهنگی است که در همۀ حلقه‎های وابسته ایجاد کرد و نگرش دیگری که دربارۀ هنر و ادبیات و زمینه‎های دیگر شکل گرفت با روایت‏های مجاز و رسمی تفاوت داشت و این تفاوت پس از روی کار آمدن گارباچف و بازشدن فضای سیاسی و اجتماعی آشکار شد.

ـ ایجاد شبکه‎ها و پیوندهای اجتماعی میان طرفداران سامیزدات، که مانند تار عنکبوت و پنهان از نظر تشکیلات امنیتی تنیده و گسترده می‎شد، از پیامدهای دیگر بود.

ـ و از پیامدهای نامنتظر سامیزدات، پیدایش شماری از خواننده ـ تکثیرگران بود که مطالب سامیزدات را بنا به دیدگاه، میل، سلیقه و دلایل دیگر شخصی خود ویرایش و سپس ماشین‏نویسی و تکثیر می‏کردند. این دسته از سامیزدات‎ها جدا از این‎که مداخلات در آن‎ها تا چه حد روا یا ناروا بوده‏است، موضوع جالب توجهی برای مطالعات پژوهش‌گران تاریخ سامیزدات است که رگه‏هایی از ملاحظات سیاسی، اجتماعی، ادبی، فرهنگی، هنری و نیز خلاقیت، ابتکار، سلیقه‎های ادبی و ویرایشی و طنز و شوخ‎طبعی را از دل آن‎ها بیرون کشیده‎اند. درهرحال و در همه‎جا اختناق، ناخواسته زنده‏کنندۀ طنز و هزل و شوخ طبعی و محرک انگیزه‎های هنری و آفرینش‎گرانه است.

ـ سامیزدات در مجموع صدای دگراندیشان و نسل جوان طرفدار تغییر وتحول شد که می‏دانستند و با همۀ وجودشان احساس می‎کردند داعیه‎های حزب مسلط حاکم فرجامی شوم از پی دارد. و چند سال بعد روند تاریخ هم بر احساس آن‎ها مهر تایید گذاشت.

منابع

- Bodó, Balázs.(۲۰۱۵), “The Common Pathways of Samizdat and Piracy”, at: https://ias.ceu.edu/sites/default/files/field_attachment/page/node-۴۱۹۶۳/valentina.

- Darnton, R. (۱۹۸۲). The literary underground of the Old Regime. Cambridge, Harvard University Press.

- Doria, C. (Ed.), (۱۹۸۶). Russian Samizdat Art. New York, Willis Locker & Owens.

- Eichwede, Wolfgang, “The Samizdat Archipelago “, at: http://www.masterandmargarita.eu.

- Freshwater, H. (۲۰۰۳). Towards a Redefinition of Censorship. Critical Studies, No.۲۲.

- Johnston, Gordon (۱۹۹۹), “What is the history of Samizdat?” Social History, Vol. ۲۴, No.۲.

- Komaromi, A. (۲۰۰۸),” Samizdat as Extra-Gutenberg Phenomenon, in: Poetics

- Today , vol.۴, No. ۲۹.

--------------------- (۲۰۱۲), “Samizdat and Soviet Dissident Publics” ,Slavic Review, Vol. ۷۱, No. ۱.

- Samizdat, Tamizdat, and Beyond:Transnational Media During and After Socialism(۲۰۱۳), Ed by Friederike Kind-Kovácsand Jessie Labov, New York, Berghahn.

- Skilling, G. H. (۱۹۸۱), Samizdat: A Return to the Pre-Gutenberg Era?, Transactions of the Royal Society of Canada, No. ۱۹.

- Todorov, V. (۲۰۰۸), Publish and Perish: Samizdat and Underground Cultural Practices in the Soviet Bloc I, II, Poetics Today , Durham, NC, Duke University Press.

- Warwo, W. (۲۰۱۵). “A brief history of Polish underground publishing during Solidarity” at: http://www.library.cornell.edu/colldev/slav/publishinghistory.

(تهران، فرحزاد، تابستان ۱۴۰۵)

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها