سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) ـ مسعود تقیآبادی: نشست رونمایی و بررسی کتاب «سیاست و جامعه در ایران باستان» نوشته مرتضی منشادی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد دوشنبه با حضور نویسنده اثر، شعله ارسطوپور، رئیس کتابخانه مرکزی و نشر دانشگاه فردوسی مشهد و هراتی، رئیس نشر دانشگاه، در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد. در این نشست، منشادی به تشریح ایده اصلی کتاب، چارچوب نظری و روششناختی پژوهش و چگونگی شکلگیری و تداوم هویت و فرهنگ ایرانی در بستر تحولات سیاسی و تاریخی پرداخت.

پرسشی تاریخی درباره تداوم هویت ایرانی
مرتضی منشادی در ابتدای سخنان خود با اشاره به پرسشی که سالها ذهن او را به خود مشغول کرده بود، گفت: از زمانی که مادها نخستین حکومت ایرانی را تشکیل دادند، تقریباً تمامی حکومتهایی که در ایران به قدرت رسیدهاند، اعم از ایرانی و غیرایرانی، تلاش کردهاند خود را به تاریخ و تمدن ایران باستان پیوند بزنند. پرسش اصلی این است که چرا چنین پدیدهای در ایران اتفاق افتاده و چه عواملی موجب شده است که حکومتهای مختلف، با وجود تفاوتهای قومی، سیاسی و فرهنگی، خود را ادامهدهنده سنت تاریخی ایران بدانند.
وی با تأکید بر اینکه کنشهای سیاسی همواره حامل معنا هستند، اظهار کرد: در عالم سیاست، هر کنشی، از حرکات چهره و چشم و ابرو گرفته تا رفتارهای عملی و تصمیمهای سیاسی، حامل معنایی است که کنشگر سیاسی قصد انتقال آن را دارد. جستوجوی این معنا، مبنای شکلگیری پژوهش حاضر بوده است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: بر همین اساس، چارچوب نظری تفسیری و تفاهمی و روش جامعهشناسی تاریخی را برای پژوهش انتخاب کردم. همواره در کلاسهای درس دوره دکتری نیز بر این نکته تأکید میکنم که پژوهشگر باید چارچوب نظری و روش مشخصی داشته باشد تا بتواند حرف تازهای مطرح کند؛ در غیر این صورت، پژوهشها به بازگویی مطالب تکراری محدود میشوند.

جغرافیا، تاریخ و فرهنگ؛ عوامل شکلدهنده کنش سیاسی
منشادی در ادامه به تبیین عوامل مؤثر بر شکلگیری معنا در ذهن کنشگران سیاسی پرداخت و گفت: در این پژوهش شش عامل را در دو دسته عوامل پایدار و نیمهپایدار بررسی کردهام. جغرافیا، تاریخ و فرهنگ در گروه عوامل پایدار قرار میگیرند و ساختار اجتماعی، ساختار سیاسی و خلقیات یا روحیه جمعی جامعه، عوامل نیمهپایدار را تشکیل میدهند.
وی با تشریح تأثیر جغرافیای ایران بر شکلگیری ساختارهای اجتماعی و سیاسی کشور بیان کرد: وجود رشتهکوههای طولانی در شمال و غرب ایران، کویرهای نمک و لوت و تعداد محدود رودخانههای دائمی، شرایط جغرافیایی خاصی را در ایران ایجاد کرده است. یکی از پیامدهای این وضعیت، شکلگیری مراکز جمعیتی پراکنده و دور از یکدیگر بوده است.
به گفته وی، زندگی در دشتها به گسترش کشاورزی و یکجانشینی انجامید و زندگی در دامنه کوهها، باغداری و دامداری را توسعه داد. به این ترتیب، جامعه ایران از دورههای نخستین با نوعی تقابل و ستیز میان دامداران کوچرو و یکجانشینان روبهرو بوده است.
وی همچنین موقعیت جغرافیایی ایران را از عوامل مؤثر بر تحولات سیاسی و امنیتی کشور دانست و افزود: ایران در یکی از مسیرهای اصلی ارتباطی شرق آسیا با آفریقا و اروپا قرار داشته است. همین موقعیت، از یک سو بر شیوه زندگی و ساختار حکومت تأثیر گذاشته و از سوی دیگر، کشور را همواره در معرض تهاجم نیروهایی از شمال شرق، غرب و شمال غرب قرار داده است.
منشادی تصریح کرد: با توجه به پراکندگی جمعیت، تهدیدهای خارجی و ضرورت مدیریت تعارض میان کوچروان و یکجانشینان، هر حکومتی که در ایران به قدرت میرسید، ناگزیر بود مسئله امنیت و سازماندهی جمعیتهای پراکنده را در اولویت قرار دهد. چنین شرایطی به شکلگیری نوع خاصی از دیوانسالاری و سازمان اداری نیاز داشت.

از نظام قبیلهای مادها تا دیوانسالاری هخامنشیان
این پژوهشگر در بخش دیگری از سخنان خود به بررسی شکلگیری ساختارهای حکومتی در دوره مادها پرداخت و گفت: بر اساس گزارشهای تاریخی، شش قبیله ماد در پهنه گستردهای از شمال غربی و غرب ایران تا مرکز کشور و محدوده اصفهان پراکنده بودند. زمانی که دیاکو قدرت را به دست گرفت، امکان تبدیل این قبایل به گروههای مغلوب و حذف ساختارهای محلی آنها وجود نداشت. بنابراین، سران قبایل همچنان در مناطق خود از اقتدار برخوردار بودند و در کنار فرمانروای اصلی به اداره امور میپرداختند.
وی ادامه داد: حکومت مادها در مواجهه با تهدیدهای خارجی و ضرورت ایجاد نظم سیاسی، ناگزیر به شکلدهی نهادهای جدید شد. از نظر سیاسی، این تحول به معنای حرکت از نظام پدرسالارانه و قبیلهای با نهادهای موازی، به سمت ساختارهای عمودی و متمرکز حکومتی بود.
منشادی این تحول را نخستین گام در حرکت از حکومت پاتریکال به سوی حکومت پاتریمونیال توصیف کرد و افزود: در این ساختار، حکومت مرکزی برای اداره امور به افرادی خارج از خاندان حاکم نیز متکی شد. این افراد در سازمان اداری حکومت فعالیت میکردند و در شمار خدمتگزاران فرمانروا قرار میگرفتند، هرچند عضو خاندان او نبودند.
وی با اشاره به تداوم این تجربه در دوره هخامنشیان اظهار کرد: کوروش نیز با ساختاری قبیلهای مواجه بود و پس از دستیابی به قدرت، همان شیوه اداره غیرمتمرکز را ادامه داد. او در سرزمینهای فتحشده، اداره امور را تا حد زیادی به نخبگان محلی واگذار میکرد. در این الگو، رابطه حکومت مرکزی با سرزمینهای مغلوب الزاماً بر حذف نخبگان و ساختارهای محلی استوار نبود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به منشور کوروش گفت: اگر منشور کوروش را در چارچوب این تجربه تاریخی و نظام اداری تحلیل کنیم، معنای آن روشنتر میشود. گاهی منشور کوروش را با مفاهیمی مانند حقوق بشر در انقلاب فرانسه مقایسه میکنند، درحالیکه این دو پدیده در بسترهای تاریخی و معنایی متفاوتی شکل گرفتهاند. آنچه کوروش انجام داد، تا حد زیادی ادامه همان شیوه حکمرانی و تجربه اداری آشنای او بود.
وی مرحله بعدی این تحول را به دوره داریوش نسبت داد و افزود: داریوش به این ضرورت پی برد که نظام اداری باید از سطح وابستگی مستقیم به شخص حاکم فراتر برود و به ساختاری عقلانیتر و پایدارتر تبدیل شود؛ ساختاری که بتواند مستقل از حضور و اراده مستقیم فرمانروا، امور سرزمین را اداره کند.
به گفته منشادی، در این دوره نهادهای سلسلهمراتبی تقویت شدند و سازمانهای تازهای برای حفظ اقتدار حکومت شکل گرفتند. ایجاد نظامهای اطلاعاتی و نظارتی موسوم به «چشم و گوش شاه»، سازماندهی مجدد ارتش و تشکیل سپاه جاویدان، ایجاد چاپارخانه و توسعه راههای شاهی از جمله اقداماتی بود که به تکامل نظام دیوانسالاری هخامنشی انجامید.

دیوانسالاری و تداوم فرهنگ و هویت ایرانی
منشادی در ادامه، دیوانسالاری را یکی از مهمترین عوامل تداوم فرهنگ و هویت ایرانی در دورههای تاریخی مختلف معرفی کرد و گفت: یکی از پرسشهای اصلی این پژوهش آن است که چگونه زبان و فرهنگ ایرانی، با وجود تغییر حکومتها و تحولات گسترده سیاسی، توانسته است تداوم پیدا کند.
وی توضیح داد: پاسخ این پرسش را باید در ساختار دیوانسالاری و شیوه ارتباط حکومت مرکزی با گروههای مختلف جمعیتی جستوجو کرد. تودههای مردم زبان، عرف، عادتها و فرهنگ خود را حفظ میکردند و از طریق نخبگان محلی مورد تأیید حکومت مرکزی با ساختار سیاسی ارتباط مییافتند. به این ترتیب، فرهنگ و هویت ایرانی در میان جماعتهای پراکنده استمرار پیدا میکرد.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه نظام دیوانسالاری هخامنشی از ظرفیت بالایی برای اداره سرزمینهای گسترده برخوردار بود، افزود: همین ویژگی موجب شد حکومتهای بعدی نیز، با وجود تفاوتهای سیاسی و فرهنگی، از این الگوی اداری استفاده کنند. این تجربه در دورههای مختلف، از حکومتهای پس از ورود اعراب مسلمان تا دوره مغول و تیموریان، به شکلهای گوناگون ادامه یافت؛ زیرا چنین ساختاری توانایی قابل توجهی برای اعمال اقتدار بر سرزمینی گسترده و دارای جمعیتهای پراکنده داشت.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به پیوند میان فرهنگهای محلی و هویت ملی اظهار کرد: زبانها و فرهنگهای محلی بخشی از تاریخ و هویت ایران هستند و در طول تاریخ نیز در کنار فرهنگ و هویت ایرانی استمرار داشتهاند. از اینرو، نمیتوان تاریخ ایران را بدون توجه به تنوع فرهنگی و زبانی آن فهم کرد.
منشادی در ادامه با اشاره به برخی تحولات تاریخ معاصر ایران گفت: مشارکت گروههای مختلف قومی و زبانی در رویدادهای سیاسی و تاریخی کشور نشان میدهد که تعلق به هویت ایرانی الزاماً به معنای یکسانی زبانی و فرهنگی نیست. برای نمونه، مشارکت آذربایجانیها در جنبش مشروطه و تلاش آنان برای حفظ استقلال ایران، در کنار استمرار زبان ترکی، نشاندهنده همین پیوند میان هویت ایرانی و تنوع زبانی است.
وی در پایان سخنان خود تأکید کرد: آنچه در طول تاریخ ایران استمرار یافته، فرهنگ و هویت ایرانی است؛ هویتی که با وجود فراز و نشیبهای تاریخی، از طریق ساختارهای اداری و پیوند میان حکومت مرکزی و نخبگان محلی حفظ شده و همچنان از ظرفیت تداوم برخوردار است.
خویشکاری و نقش آن در ساماندهی جامعه ایران باستان
منشادی در پاسخ به یکی از پرسشهای حاضران درباره جایگاه باورهای دینی و فرهنگی در شکلگیری ساختار اجتماعی ایران باستان، بر اهمیت مفهوم «خویشکاری» تأکید کرد و گفت: در این کتاب تلاش شده است متون تاریخی بهمثابه نشانههایی برای فهم فرهنگ و نظام معنایی جامعه مورد بررسی قرار گیرند. با این حال، باید توجه داشت که تا دوره ساسانیان، اسناد تاریخی قابل اجماعی درباره غالب بودن یک دین واحد در میان ایرانیان در اختیار نداریم.
وی با اشاره به مفهوم خویشکاری توضیح داد: خویشکاری به این معناست که هر فرد جایگاه و وظیفه مشخصی در جامعه داشته باشد و به تعبیر معروف، هر کسی را بهر کاری ساختهاند. این مفهوم در آیین زرتشتی جایگاه مهمی دارد و حکومتها نیز از آن برای ساماندهی جامعه و تثبیت نظم اجتماعی بهره میگرفتند.

به گفته وی، این مسئله در دوره ساسانیان اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ زیرا جامعه ایران با نظامهای معنایی و اعتقادی متعددی از جمله مسیحیت، بودیسم، مانویت و مزدکگرایی مواجه بود و حکومت برای ایجاد نوعی هماهنگی اجتماعی و معنایی تلاش میکرد.
منشادی با اشاره به سیاستهای برخی پادشاهان ساسانی در مواجهه با جریانهای اعتقادی مختلف افزود: برخی از این پادشاهان تلاش کردند با اعمال زور، نظم معنایی مورد نظر خود را برقرار کنند. در این میان، انوشیروان نیز برای ساماندهی جامعه و تقویت ساختارهای اجتماعی، توجه ویژهای به طبقه دهقانان داشت.
وی دهقانان را خردهمالکان و نخبگان محلی درجه دو و سه معرفی کرد که در مناطق مختلف حضور داشتند و در حفظ نظم اجتماعی و انتقال ساختارهای فرهنگی و اداری نقش ایفا میکردند. به گفته وی، پس از ورود مسلمانان به ایران نیز همین گروه از نخستین کسانی بودند که با نیروهای تازهوارد وارد مذاکره شدند و با انعقاد قراردادهایی، از غارت و فروپاشی کامل ساختارهای محلی جلوگیری کردند.
این پژوهشگر در پایان این بخش تأکید کرد که مفهوم خویشکاری را نباید با نظام کاستی یکسان دانست؛ زیرا این مفهوم دارای معنا و کارکرد اجتماعی متفاوتی است.
چرا دولت در ایران به شکل مدرن تحول پیدا نکرد؟
در بخش پرسش و پاسخ، یکی از حاضران با اشاره به رابطه متقابل میان فرهنگ، زبان و دیوانسالاری در کتاب، این پرسش را مطرح کرد که «آیا عوامل پایدار و نیمهپایدار مورد بحث در پژوهش میتوانند از زاویه دیگری نیز بررسی شوند؛ به این معنا که آیا همین عوامل در مقاطعی مانع تکمیل فرایند شکلگیری دولت و تحول آن به سوی دولت مدرن در ایران نشدهاند؟»،منشادی در پاسخ، نبود امکان مشارکت سیاسی مردم و برخورداری آنان از حق رأی را از جمله مسائل مهم در مسیر شکلگیری دولت مدرن دانست و گفت: دیوانسالاری مورد بحث در این پژوهش توانسته بود در گستره جغرافیایی ایران گسترش پیدا کند و کارکردهای خود را نشان دهد؛ اما این مسئله به معنای مشارکت مردم در تصمیمگیریهای سیاسی نبود. مردم در ساختار سیاسی از امکان مشارکت و حق رأی به معنای امروزی برخوردار نبودند و این یکی از مشکلات عمده در مسیر تحول دولت در ایران محسوب میشود.
وی در ادامه با اشاره به تحولات پس از ورود اسلام به ایران اظهار کرد: نظام پاتریمونیال ساسانی پس از ورود اعراب مسلمان به مرحله تکامل بعدی خود نرسید. ساختار دیوانسالاری پیشین همچنان مورد استفاده قرار گرفت، اما وظایف و کارکردهای دولت تغییر کرد و شرایط سیاسی و امنیتی جدیدی شکل گرفت.
منشادی توضیح داد: در دوره اسلامی، تهدیدهای سیاسی و نظامی بیشتر از سمت شرق متوجه حکومتها بود. برای مدیریت این وضعیت، حکومتهای مرکزی در مواردی اداره مناطق مرزی را به حاکمان و نیروهای محلی واگذار میکردند. برای نمونه، در دوره عباسیان، واگذاری حکومت خراسان به طاهریان را میتوان در همین چارچوب تحلیل کرد؛ زیرا حکومت مرکزی در مدیریت ناآرامیهای این منطقه با دشواری روبهرو بود و تلاش میکرد از ظرفیت نیروهای بومی برای برقراری ثبات استفاده کند.
وی در ادامه، تهاجمات گسترده و ویرانگر بعدی، بهویژه حمله مغولان، را از عوامل مؤثر بر توقف روند تکامل ساختارهای دیوانسالاری در ایران دانست و گفت: دیوانسالاران ایرانی در دوره عباسیان در مسیر توسعه و تکامل ساختار حکومت نقش داشتند، اما حمله مغول بسیاری از شهرها، مراکز اداری و ظرفیتهای انسانی را از میان برد و امکان تداوم آن روند را بهشدت محدود کرد.
این نشست پس از طرح دیدگاهها و پرسشهای حاضران درباره ابعاد تاریخی، سیاسی و فرهنگی کتاب، با پاسخگویی دکتر مرتضی منشادی به پرسشهای مخاطبان و تبادل نظر درباره موضوعات مطرحشده به پایان رسید.

نظر شما