سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران فرصتی برای ارزیابی وضعیت تولید، توزیع و ترویج کتاب و بررسی نسبت جامعه با مطالعه است؛ مناسبتی که در شهری مانند اصفهان، با پیشینهای ممتد در فرهنگ، هنر، معماری، تاریخ و دانش، میتواند فراتر از معرفی تازههای نشر و برگزاری نمایشگاههای کتاب، زمینهای برای بازخوانی جایگاه کتاب در ثبت و انتقال هویت شهری فراهم کند.
اصفهان از یکسو با میراث تاریخی و فرهنگی گستردهای روبهروست که بخش مهمی از آن در بناها، اسناد، نسخههای خطی، خاطرات و روایتهای شفاهی مردم باقی مانده و از سوی دیگر، ظرفیت قابلتوجهی در حوزه نشر دارد. بر اساس آمارهای اعلامشده، ۶۷۵ ناشر در استان اصفهان دارای مجوز هستند که از میان آنها ۴۶۵ ناشر در شمار ناشران فعال قرار میگیرند. همچنین در سال ۱۴۰۴ برای ۵ هزار و ۱۹۹ عنوان کتاب مجوز صادر شده و ۳ هزار و ۸۱۸ عنوان به مرحله انتشار رسیده است.
این ارقام، در نگاه نخست، از ظرفیت قابلتوجه استان در تولید کتاب حکایت میکنند؛ اما پرسش مهمتر این است که چه سهمی از این ظرفیت به شناخت و معرفی اصفهان اختصاص دارد؟ آیا کتابهای مربوط به تاریخ، فرهنگ، جغرافیا، معماری، هنر، تحولات اجتماعی و زندگی روزمره این شهر توانستهاند از دایره مخاطبان تخصصی فراتر بروند و به بخشی از فرهنگ عمومی مطالعه تبدیل شوند؟
مسئله فقط تعداد کتابهای منتشرشده درباره اصفهان نیست؛ چگونگی تولید، کیفیت پژوهش، دسترسی مخاطب، شیوه معرفی آثار و ارتباط میان ناشران، پژوهشگران، کتابخانهها، نهادهای فرهنگی و نظام آموزشی نیز در این میان اهمیت دارد. شهری که بخش مهمی از هویت آن در حافظه تاریخی و تجربه زیسته شهروندان شکل گرفته است، برای انتقال این سرمایه به نسلهای بعدی به روایتهایی مستند، متنوع و قابلدسترس نیاز دارد.

کتابهای اصفهانشناسی نباید در قفسه آثار تخصصی محصور بمانند
محمد عیدی نجف آبادی، مدیر مرکز اصفهان شناسی و خانهملل در گفتوگو با ایبنا مسئله اصلی کتابهای اصفهانشناسی را صرفاً کمبود عنوان یا ضعف تولید نمیداند و معتقد است باید میان انتشار کتاب و شکلگیری بازار پایدار برای آن تفاوت قائل شد.
وی افزود: ممکن است یک موضوع از نظر علمی و فرهنگی اهمیت فراوانی داشته باشد، اما تا زمانی که مخاطب آن شناسایی نشده، مسیر توزیع مناسبی برایش تعریف نشده و ناشر از امکان بازگشت سرمایه خود اطمینان نداشته باشد، انتشار آثار مرتبط با آن موضوع به فعالیتی پراکنده و وابسته به حمایتهای مقطعی تبدیل میشود. کتابهای اصفهانشناسی نیز با چنین مسئلهای روبهرو هستند؛ زیرا بخشی از آنها با وجود ارزش پژوهشی، عمدتاً در میان متخصصان، دانشجویان و علاقهمندان جدی تاریخ و میراث فرهنگی شناخته میشوند.
مدیر مرکز اصفهان شناسی و خانهملل تأکید کرد: نباید همه آثار اصفهانشناسی را در یک گروه واحد قرار داد. کتاب پژوهشی درباره معماری دوره صفوی، مجموعه اسناد یک محله تاریخی، روایت زندگی اجتماعی مردم در دهههای گذشته، کتاب مصور برای نوجوانان و راهنمای شناخت میراث فرهنگی شهر، هرکدام مخاطب، زبان و شیوه عرضه متفاوتی دارند. انتظار اینکه همه این آثار با یک الگوی انتشار و بازاریابی به مخاطب برسند، با واقعیت صنعت نشر سازگار نیست.
وی ادامه داد: یکی از مشکلات موجود، فاصله میان تولید علمی و نیاز مخاطب عمومی است. برخی پژوهشها با زبان تخصصی و ساختاری دانشگاهی منتشر میشوند و طبیعی است که دامنه مخاطبان محدودی داشته باشند؛ در مقابل، بخشی از آثار عمومی نیز به دلیل فقدان پژوهش مستند، نمیتوانند تصویری دقیق و قابل اتکا از تاریخ و فرهنگ شهر ارائه دهند. راهحل، جایگزین کردن یکی با دیگری نیست، بلکه ایجاد زنجیرهای از تولیدات در سطوح مختلف مخاطب است.
عیدی توضیح داد: برای شکلگیری چنین زنجیرهای، باید از مرحله انتخاب موضوع تا تدوین، ویرایش، طراحی، چاپ و توزیع، مخاطب در نظر گرفته شود. بهعنوان نمونه، پژوهشی درباره تاریخ یک محله میتواند در قالب یک کتاب مرجع و مستند منتشر شود، سپس با استفاده از یافتههای همان پژوهش، نسخهای عمومیتر برای شهروندان و اثری تصویری و سادهتر برای کودکان و نوجوانان تهیه شود. در این الگو، یک پژوهش پایه به چند محصول فرهنگی با مخاطبان متفاوت تبدیل میشود.
مدیر مرکز اصفهان شناسی و خانهملل بر ضرورت توجه به اقتصاد نشر بومی تأکید کرد و گفت: حمایت از کتابهای اصفهانشناسی نباید فقط به خرید تعداد محدودی از نسخههای یک اثر در زمان رونمایی محدود شود. اگر نهادهای فرهنگی، کتابخانههای عمومی، مراکز آموزشی و مجموعههای مرتبط با گردشگری، خرید و معرفی این آثار را در برنامههای مستمر خود قرار دهند، امکان پیشبینی بازار برای ناشر و پژوهشگر فراهم میشود. حمایت مؤثر، حمایتی است که به استمرار تولید و دسترسی مخاطب منجر شود، نه اینکه صرفاً انتشار یک عنوان را بهصورت مقطعی ممکن کند.
وی ادامه داد: آمار ناشران و عناوین منتشرشده زمانی معنای واقعی خود را پیدا میکند که در کنار آن، شاخصهایی مانند شمارگان، میزان فروش، گستره توزیع، حضور آثار در کتابخانهها و میزان استقبال گروههای مختلف سنی نیز بررسی شود. تعداد عنوانهای منتشرشده بهتنهایی نشان نمیدهد کتاب تا چه اندازه به دست مخاطب رسیده یا چه نقشی در ارتقای شناخت عمومی از شهر ایفا کرده است.

گستردگی مخاطبان کتابهای اصفهان شناسی
مالک شیخی، فعال حوزه کتاب در گفتوگو با ایبنا مسئله را از زاویه دیگری بررسی کرد و در ادامه گفت: کتاب اصفهانشناسی نباید به اثری محدود به پژوهشگران تاریخ یا علاقهمندان میراث فرهنگی تبدیل شود؛ زیرا شهرشناسی میتواند بخشی از نیاز روزمره شهروندان برای شناخت محیط زندگی، گذشته محله، تحولات اجتماعی و ریشههای فرهنگی خود باشد.
وی ادامه داد: مخاطب کتابهای شهرشناسی فقط گردشگر یا دانشجوی رشته تاریخ نیست. شهروندی که در یک محله قدیمی زندگی میکند، دانشآموزی که درباره تاریخ شهر خود کنجکاو است، معماری که با تحولات بافت تاریخی سروکار دارد و حتی خانوادهای که میخواهد فرزندانش شناخت بیشتری از محل زندگی خود داشته باشند، میتوانند مخاطبان این آثار باشند. بنابراین تعریف محدود از مخاطب، یکی از موانع گسترش بازار کتابهای اصفهانشناسی است.
این کارشناس فرهنگی گفت: بخشی از کتابهای محلی به دلیل انتخاب موضوعات محدود یا شیوه ارائه تخصصی، امکان ارتباط با مخاطب عمومی را از دست میدهند. در مقابل، اگر موضوعات پژوهشی به زبان روشن، با روایت منسجم و بهرهگیری از تصویر، نقشه، سند و اسناد تاریخی عرضه شوند، ظرفیت بیشتری برای ورود به بازار عمومی خواهند داشت. البته سادهنویسی نباید به حذف مستندات یا تقلیل پیچیدگیهای تاریخی منجر شود؛ هدف، قابلفهم کردن دانش است، نه کاستن از اعتبار آن.
وی پیشنهاد داد که ناشران اصفهانی به جای انتشار پراکنده آثار مرتبط با شهر، مجموعههای موضوعی و دنبالهدار طراحی کنند. مجموعههایی درباره محلههای تاریخی، مشاغل فراموششده، شخصیتهای فرهنگی، معماری خانهها، تاریخ آموزش، صنایع دستی و تحولات اجتماعی میتوانند بهتدریج یک هویت مشخص در بازار نشر ایجاد کنند. استمرار انتشار در قالب یک مجموعه، هم به مخاطب برای پیگیری آثار انگیزه میدهد و هم امکان برنامهریزی بلندمدت را برای ناشر فراهم میکند.
شیخی تاکید کرد: کتابهای اصفهانشناسی باید در کنار دیگر محصولات فرهنگی شهر دیده شوند. ارتباط این آثار با موزهها، خانههای تاریخی، مراکز گردشگری، رویدادهای فرهنگی و حتی مسیرهای پیادهروی شهری میتواند به معرفی آنها کمک کند. برای مثال، بازدیدکننده یک بنای تاریخی پس از آشنایی با معماری آن، ممکن است به کتابی درباره تاریخ بنا یا محله پیرامونی علاقهمند شود. چنین پیوندی میتواند کتاب را از فضای محدود فروشگاهها خارج و وارد تجربه فرهنگی شهر کند.
وی ادامه داد: ظرفیت نشر اصفهان زمانی به مزیت فرهنگی تبدیل میشود که میان پژوهشگر، ناشر، کتابفروش و نهادهای فرهنگی ارتباطی پایدار برقرار شود. در چنین شرایطی، کتاب اصفهانشناسی نه یک محصول مناسبتی، بلکه بخشی از چرخه مستمر تولید و مصرف فرهنگی خواهد بود.

اصفهان فقط مجموعهای از بناهای تاریخی نیست؛ تاریخ زندگی مردم هم باید نوشته شود
محمدحسین ریاحی، پژوهشگر تاریخ اجتماعی و مطالعات شهری اصفهان نیز در گفتوگو با ایبنا اظهار کرد: هرچند آثار تاریخی و معماری اصفهان بخش مهمی از هویت این شهر را تشکیل میدهند، اما روایت کامل اصفهان بدون پرداختن به زندگی مردم، مناسبات اجتماعی، اقتصاد محلهها، مشاغل، آیینها و تحولات فرهنگی امکانپذیر نیست.
وی توضیح داد: در بسیاری از روایتهای عمومی درباره شهرهای تاریخی، بناهای شاخص و رویدادهای سیاسی و حکومتی جایگاه برجستهای دارند؛ در حالی که زندگی روزمره مردم نیز بخشی جداییناپذیر از تاریخ است. شیوه شکلگیری محلهها، روابط همسایگی، نقش بازارها، تحولات مشاغل سنتی، مناسبات خانوادگی، آیینهای جمعی و تغییرات سبک زندگی، همگی در شناخت هویت یک شهر اهمیت دارند.
این پژوهشگر تاریخ اجتماعی و مطالعات شهری اصفهان تصریح کرد: اگر کتابهای اصفهانشناسی تنها بر معرفی بناهای مشهور، دورههای تاریخی و شخصیتهای شناختهشده متمرکز بمانند، بخش مهمی از تجربه تاریخی شهر نادیده گرفته میشود. اصفهان فقط میدان نقشجهان، مسجد جامع، پلها و کاخهای تاریخی نیست؛ شهر مجموعهای از محلهها و زیستجهانهایی است که در طول زمان شکل گرفتهاند و هرکدام بخشی از حافظه جمعی آن را در خود جای دادهاند.
وی ادامه داد: ثبت تاریخ اجتماعی محلهها باید به یکی از اولویتهای پژوهش و نشر در اصفهان تبدیل شود. بسیاری از اطلاعات مربوط به مشاغل قدیمی، کارگاهها، بازارچهها، مناسبات اجتماعی و تغییرات فضای شهری هنوز در خاطرات نسلهای گذشته، اسناد خانوادگی، عکسها و روایتهای شفاهی باقی ماندهاند. با گذشت زمان و درگذشت حاملان این خاطرات، بخشی از این اطلاعات ممکن است برای همیشه از دسترس پژوهشگران خارج شود.
ریاحی بر ضرورت روشمند بودن گردآوری این اطلاعات تأکید کرد و گفت: تاریخ شفاهی زمانی میتواند به منبعی معتبر تبدیل شود که مصاحبهها با روش علمی انجام شوند، اطلاعات با اسناد و منابع دیگر تطبیق داده شوند و تفاوت میان خاطره شخصی و واقعیت تاریخی مورد توجه قرار گیرد. انتشار خاطرات بدون ارزیابی و مستندسازی ممکن است به بازتولید روایتهای ناقص یا متناقض منجر شود؛ بنابراین نقش پژوهشگر در اعتبارسنجی دادهها بسیار مهم است.
وی افزود: کتابهای اصفهانشناسی باید به تحولات معاصر شهر نیز بپردازند. تاریخ شهر با پایان یک دوره تاریخی یا ثبت یک بنای شاخص متوقف نمیشود. توسعه شهری، تغییر ساختار اقتصادی، مهاجرت، گسترش محلات جدید، تغییر الگوی اشتغال و دگرگونی روابط اجتماعی، همگی بخشی از تاریخ معاصر اصفهان هستند و باید در آثار پژوهشی ثبت شوند.
این پژوهشگر تاریخ اجتماعی و مطالعات شهری اصفهان گفت: پرداختن به این موضوعات به معنای کنار گذاشتن تاریخ و میراث کهن نیست؛ بلکه کمک میکند ارتباط میان گذشته و حال بهتر درک شود. برای نمونه، بررسی تاریخ یک محله زمانی کاملتر خواهد بود که علاوه بر پیشینه شکلگیری و بناهای تاریخی آن، تغییرات جمعیتی، اقتصادی و اجتماعیاش نیز مورد مطالعه قرار گیرد. چنین رویکردی به شهروند کمک میکند بفهمد چگونه گذشته در شکلگیری وضعیت امروز شهر نقش داشته است.
وی ایجاد بانک اطلاعاتی از پژوهشهای شهری، اسناد تاریخی، عکسها و مصاحبههای تاریخ شفاهی را ضروری دانست و افزود: این منابع باید با رعایت حقوق پدیدآورندگان و ضوابط دسترسی، در اختیار پژوهشگران و نویسندگان قرار گیرند. به باور او، بدون دسترسی به دادههای معتبر و قابل ارجاع، تولید کتابهای دقیق و ماندگار درباره تاریخ اجتماعی اصفهان دشوار خواهد بود.

کتابهای اصفهانشناسی بخشی از سیاست حفاظت و معرفی میراث فرهنگی شهر تلقی شوند
مهدی گلی پور، نویسنده و فعال حوزه میراث فرهنگی و مستندسازی شهری نیز در این رابطه در گفتوگو با ایبنا گفت: حفاظت از یک بنای تاریخی زمانی کاملتر میشود که اطلاعات مربوط به ارزشهای تاریخی، معماری، اجتماعی و فرهنگی آن نیز ثبت و در قالب منابع قابل استفاده منتشر شود.
وی افزود: در نگاه عمومی، حفاظت از میراث فرهنگی بیشتر با مرمت، استحکامبخشی، ساماندهی محیط و جلوگیری از تخریب شناخته میشود؛ در حالی که مستندسازی و انتشار اطلاعات نیز از ارکان مهم حفاظت به شمار میرود. اگر دانش مربوط به یک اثر تاریخی تنها در پروندههای اداری یا میان گروه محدودی از متخصصان باقی بماند، امکان انتقال آن به جامعه و نسلهای بعدی محدود خواهد بود.
این نویسنده و فعال حوزه میراث فرهنگی تصریح کرد: کتابهای اصفهانشناسی میتوانند میان دانش تخصصی میراث فرهنگی و شناخت عمومی جامعه ارتباط برقرار کنند. انتشار پژوهشهای مستند درباره بناها، محوطهها، بافتهای تاریخی، شیوههای مرمت، صنایع دستی و تحولات فرهنگی، به شهروندان کمک میکند ارزش میراث را فراتر از ظاهر بناها بشناسند و نسبت آن را با تاریخ و زندگی اجتماعی شهر درک کنند.
وی در ادامه به ضرورت توجه به میراث ناملموس اشاره کرد و گفت: بخشی از هویت اصفهان در مهارتها، آیینها، دانشهای بومی، شیوههای تولید و سنتهای اجتماعی نهفته است. این میراث اگر ثبت و مستند نشود، ممکن است در اثر تغییرات اقتصادی و اجتماعی بهتدریج کمرنگ شود. کتاب میتواند یکی از ابزارهای ثبت و انتقال این دانش باشد؛ به شرط آنکه پژوهشها با مشارکت حاملان سنت و صاحبان تجربه انجام شوند.
گلی پور ادامه داد: ارتباط میان نهادهای میراث فرهنگی، دانشگاهها، مراکز اسنادی و ناشران باید تقویت شود. بسیاری از موضوعات مرتبط با تاریخ و میراث اصفهان نیازمند دسترسی به اسناد، پروندهها، عکسها و اطلاعات تخصصی هستند. فراهم کردن امکان دسترسی پژوهشگران به منابع معتبر، با رعایت ملاحظات حفاظتی و حقوقی، میتواند کیفیت آثار منتشرشده را افزایش دهد و از تکرار پژوهشهای مشابه جلوگیری کند.
این نویسنده بر اهمیت انتشار کتابهای تصویری و مستند تأکید کرد و در ادامه گفت: عکسهای تاریخی، نقشههای قدیمی، طرحهای معماری و اسناد تصویری در کنار متن پژوهشی میتوانند فهم مخاطب از تحولات شهر را افزایش دهند. البته استفاده از تصویر نباید صرفاً جنبه تزئینی داشته باشد؛ هر تصویر باید اطلاعات مشخصی منتقل کند و در صورت امکان، تاریخ، محل، پدیدآورنده و منبع آن بهدرستی معرفی شود.
وی ادامه داد: کتابهای اصفهانشناسی باید بخشی از سیاست حفاظت و معرفی میراث فرهنگی شهر تلقی شوند. در این نگاه، کتاب تنها محصول نهایی یک پژوهش نیست، بلکه وسیلهای برای عمومیسازی دانش، تقویت حساسیت اجتماعی نسبت به میراث و فراهم کردن زمینه مشارکت شهروندان در حفاظت از هویت تاریخی اصفهان است.
اگر کتابهای اصفهانشناسی به مدرسه نرسند، روایت شهر به نسل بعد منتقل نمیشود
در این راستا لاله دادآفرین، فعال حوزه آموزش و ترویج کتابخوانی نیز در گفتوگو با ایبنا مسئله اصلی را فاصله میان تولید کتابهای مرتبط با اصفهان و نظام آموزش رسمی و غیررسمی میداند و در ادامه گفت: اگر کودکان و نوجوانان از سالهای نخست تحصیل فرصت آشنایی با تاریخ، فرهنگ، جغرافیا و میراث شهر محل زندگی خود را پیدا نکنند، بخش مهمی از ظرفیت کتابهای بومی از دست میرود.
وی توضیح داد: آشنایی با شهر نباید تنها به چند درس محدود یا بازدیدهای مناسبتی از بناهای تاریخی خلاصه شود. شناخت محیط زندگی، درک تغییرات محله، آشنایی با شخصیتهای فرهنگی و تاریخی و فهم رابطه میان گذشته و امروز، میتواند به تقویت حس تعلق و مسئولیتپذیری اجتماعی در کودکان و نوجوانان کمک کند. کتاب در این مسیر، ابزاری برای تبدیل تجربههای پراکنده به دانشی منسجم است.
این فعال حوزه آموزش و ترویج کتابخوانی اظهار کرد: کتابهای مناسب کودکان و نوجوانان درباره اصفهان باید با ویژگیهای شناختی و علایق گروههای سنی مختلف طراحی شوند. کتابی که برای دانشآموز دوره متوسطه مناسب است، الزاماً برای کودک دبستانی قابل استفاده نیست. استفاده از زبان روشن، روایت داستانی مستند، تصویرگری باکیفیت، نقشههای ساده و فعالیتهای مشارکتی میتواند ارتباط مخاطب کمسنوسال با موضوعات شهرشناسی را افزایش دهد.
وی تأکید کرد: محتوای کودکانه نباید به سادهسازی غیرعلمی تاریخ منجر شود. اگر در روایت یک بنای تاریخی یا رویداد فرهنگی، اطلاعات نادرست یا افسانههای تأییدنشده بهعنوان واقعیت ارائه شوند، کتاب به جای تقویت شناخت، برداشت نادرست ایجاد میکند. بنابراین تولید آثار کودک و نوجوان نیز به پژوهش دقیق، نظارت علمی و همکاری نویسندگان، تصویرگران و متخصصان آموزش نیاز دارد.
دادآفرین افزود: مدارس میتوانند یکی از مهمترین مسیرهای معرفی کتابهای بومی باشند؛ اما این ارتباط نباید صرفاً به خرید اجباری کتاب یا معرفی چند عنوان در مناسبتهای فرهنگی محدود شود. تشکیل حلقههای کتابخوانی، برگزاری نشست با نویسندگان، اجرای پروژههای پژوهشی کوچک درباره محلهها و استفاده از کتاب در فعالیتهای فوقبرنامه، روشهایی هستند که میتوانند مطالعه را به تجربهای فعال تبدیل کنند.
وی ادامه داد: اگر کتابهای مرتبط با شهر در دسترس خانوادهها نباشند یا معرفی آنها به شیوهای جذاب صورت نگیرد، انتظار افزایش مطالعه در این حوزه واقعبینانه نخواهد بود. کتابخانهها میتوانند با ایجاد بخشهای موضوعی اصفهانشناسی، برگزاری نشستهای خانوادگی و طراحی برنامههای ویژه کودکان و نوجوانان، زمینه آشنایی نسل جدید با منابع بومی را فراهم کنند.
این فعال حوزه آموزش و ترویج کتابخوانی در ادامه میگوید: ارزیابی برنامههای ترویج کتابخوانی باید از سطح شمار برنامهها و تعداد شرکتکنندگان فراتر برود. مهم است مشخص شود چه تعداد از مخاطبان پس از حضور در یک برنامه، کتاب را مطالعه کردهاند، چه موضوعاتی برایشان جذابتر بوده و آیا ارتباط آنها با کتاب در طول زمان ادامه پیدا کرده است. بدون ارزیابی اثرگذاری، ممکن است فعالیتهای فرهنگی به مجموعهای از رویدادهای کوتاهمدت و کمتأثیر تبدیل شوند.
وی تأکید کرد: شناخت شهر بخشی از آموزش شهروندی است و کتابهای اصفهانشناسی میتوانند این شناخت را از سطح اطلاعات عمومی به درک عمیقتر از مسئولیت اجتماعی ارتقا دهند. نوجوانی که تاریخ محله، ارزش یک بنای تاریخی یا پیشینه یک حرفه بومی را میشناسد، زمینه بیشتری برای درک اهمیت حفاظت از میراث و مشارکت در آینده شهر خواهد داشت.
از مناسبت هفتگی تا برنامه دائمی؛ اصفهان به نقشه راه نشر بومی نیاز دارد
با بررسی دیدگاههای کارشناسی میتوان این استنباط را کرد که مسئله کتابهای اصفهانشناسی را نمیتوان تنها به تعداد آثار منتشرشده یا فعالیت ناشران محدود کرد. این موضوع به مجموعهای از عوامل مرتبط با پژوهش، اقتصاد نشر، سیاستگذاری فرهنگی، آموزش، کتابداری و دسترسی عمومی وابسته است؛ عواملی که در صورت نبود هماهنگی میان آنها، ظرفیتهای موجود به نتیجهای متناسب با نیازهای فرهنگی شهر منجر نخواهد شد.
آمار ۴۶۵ ناشر فعال و انتشار ۳ هزار و ۸۱۸ عنوان کتاب در سال ۱۴۰۴، تصویری از توان تولید کتاب در استان ارائه میکند؛ اما برای ارزیابی دقیق وضعیت نشر بومی باید مشخص شود چه سهمی از این تولیدات به اصفهانشناسی اختصاص دارد، شمارگان و میزان فروش آنها چقدر است، در چه گسترهای توزیع میشوند و چه گروههایی از مخاطبان به این آثار دسترسی دارند. بدون چنین دادههایی، امکان سنجش اثربخشی برنامههای حمایتی و ترویجی محدود خواهد بود.
از سوی دیگر، کتابهای اصفهانشناسی نباید صرفاً به گذشته تاریخی شهر محدود بمانند. ثبت تحولات معاصر، تاریخ اجتماعی محلهها، مشاغل و صنایع، خاطرات جمعی، میراث ناملموس و تجربه زیسته شهروندان، میتواند دامنه این حوزه را گسترش دهد. چنین رویکردی کمک میکند اصفهان نه فقط بهعنوان یک مقصد گردشگری یا مجموعهای از آثار تاریخی، بلکه بهعنوان شهری زنده با تحولات اجتماعی و فرهنگی مستمر روایت شود.
یکی از مسیرهای عملی برای تحقق این هدف، تدوین نقشه راه نشر بومی با مشارکت ناشران، پژوهشگران، دانشگاهها، کتابخانهها و نهادهای فرهنگی است. این نقشه راه میتواند اولویتهای پژوهشی و موضوعی را مشخص کند، از تکرار کارهای مشابه بکاهد، دسترسی به منابع معتبر را تسهیل کند و زمینه انتشار آثار متناسب با نیاز گروههای مختلف مخاطب را فراهم آورد.
در چنین برنامهای، حمایت مالی نیز باید به شکلی هدفمند طراحی شود. خرید کتاب از ناشران بومی، حمایت از انتشار پژوهشهای مستند، ایجاد امکان دسترسی کتابخانهها به آثار تازه، کمک به تولید کتابهای کودک و نوجوان و معرفی آثار در مراکز فرهنگی و گردشگری، میتوانند بخشی از ابزارهای سیاستگذاری باشند. با این حال، حمایت مؤثر باید بر کیفیت علمی و فرهنگی آثار استوار باشد و از تبدیل شدن آن به امتیازی صرفاً اداری یا مناسبتمحور جلوگیری کند.
همچنین ضروری است ارتباط میان کتابهای اصفهانشناسی و نظام آموزشی تقویت شود. طراحی بستههای مطالعاتی برای مدارس، معرفی منابع متناسب با گروههای سنی، اجرای پروژههای شناخت محله و برگزاری نشستهای کتابخوانی با حضور نویسندگان و پژوهشگران، میتواند کتاب را به بخشی از تجربه یادگیری نسل جدید تبدیل کند. در این مسیر، همکاری کتابخانههای عمومی و مراکز فرهنگی محلات اهمیت ویژهای دارد.
هفته کتاب، با همه ظرفیتهای فرهنگی و رسانهای خود، فرصتی برای برجسته کردن این ضرورت است؛ اما مسئله روایت مکتوب اصفهان به یک هفته و چند برنامه محدود نمیشود. اگر قرار است کتابهای شهرشناسی به بخشی از حافظه فرهنگی جامعه تبدیل شوند، باید از تولید پراکنده و معرفی مقطعی عبور کرد و به سمت برنامهای مستمر برای پژوهش، انتشار، توزیع و ترویج حرکت کرد.
اصفهان برای روایت خود به کتابهایی نیاز دارد که هم از پشتوانه علمی برخوردار باشند و هم با زبان قابلفهم و متناسب با نیاز مخاطبان نوشته شوند؛ آثاری که از بناهای تاریخی تا زندگی مردم، از اسناد کهن تا تحولات معاصر و از میراث فرهنگی تا آینده شهر را دربرگیرند. ظرفیت ناشران، پژوهشگران و نهادهای فرهنگی استان میتواند زمینه تحقق چنین هدفی را فراهم کند؛ به شرط آنکه این ظرفیتها در قالب برنامهای هماهنگ و پایدار به کار گرفته شوند.
در نهایت، پرسش اصلی درباره کتابهای اصفهانشناسی فقط این نیست که چه تعداد عنوان منتشر شده یا چند ناشر در این حوزه فعالیت میکنند؛ مسئله این است که چه تصویری از اصفهان در کتابها ثبت میشود، این تصویر تا چه اندازه مستند و جامع است و چگونه به دست نسل امروز و فردا میرسد. پاسخ به این پرسش، میتواند مسیر سیاستگذاری فرهنگی و نشر بومی شهر را از فعالیتهای مناسبتی به برنامهای ماندگار برای حفظ و انتقال هویت اصفهان هدایت کند.
نظر شما