به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در یزد، مهدی محسنی در کارگاه آموزشی آسیبشناسی ترویج کتابخوانی در ایران که در حاشیه سیزدهمین نمایشگاه بزرگ کتاب استان یزد برگزار شد، با اشاره به ضرورت شناخت اصول و مبانی ترویج کتابخوانی اظهار کرد: این کارگاه در قالب یک دوره پنججلسهای و با همکاری نهاد کتابخانههای عمومی استان یزد برگزار میشود و تلاش دارد ضمن بررسی مشکلات و اشتباهات متداول در حوزه کتابخوانی، راهکارهایی برای اصلاح فعالیتهای ترویجی ارائه کند.
وی با اشاره به مباحث مطرحشده در نخستین جلسه این کارگاه، شش اصل اساسی ترویج کتابخوانی را توسعه کمی و کیفی مطالعه، لذتبخش بودن کتابخوانی، چارهجویی و حل مسائل زندگی از طریق کتاب، دسترسی آسان به کتاب، احترام به تفاوت سلیقهها و تقویت تفکر نقادانه عنوان کرد.
محسنی افزود: ترویج کتابخوانی زمانی معنا پیدا میکند که به رشد و توسعه مطالعه منجر شود. همچنین تا زمانی که کتابخوانی برای افراد لذتبخش نباشد، نمیتوان انتظار داشت به عادتی پایدار تبدیل شود. از سوی دیگر، وقتی افراد تأثیر کتاب را در زندگی و حل مسائل خود احساس کنند، انگیزه بیشتری برای ادامه مطالعه خواهند داشت.
معاون خانه کتاب و ادبیات ایران، دسترسی آسان به کتاب را از دیگر الزامات ترویج دانست و گفت: برگزاری نمایشگاههای کتاب با تخفیف ویژه، ایجاد کتابخانههای سیار، تسهیل شرایط عضویت در کتابخانهها، کاهش قیمت کتاب و قرار دادن کتاب در معرض استفاده عموم، از جمله اقداماتی است که میتواند دسترسی مردم به منابع مطالعاتی را افزایش دهد.
وی با تأکید بر ضرورت احترام به تفاوت سلیقهها در فعالیتهای ترویجی بیان کرد: مروج کتابخوانی نباید کتابهایی را که خودش میپسندد به دیگران تحمیل کند، بلکه باید به ذائقه افراد احترام بگذارد و زمینهای فراهم کند تا هر فرد کتاب مورد علاقه خود را پیدا کند. نقش مروج و تسهیلگر این است که مسیر رسیدن افراد به کتاب مورد علاقهشان را آسان کند.
محسنی، تفکر نقادانه را یکی از حلقههای مفقوده کتابخوانی در جامعه دانست و تصریح کرد: تفکر نقادانه از مهارتهای مهم زندگی در قرن بیستویکم است و تحقق آن به گفتوگو نیاز دارد. در گفتوگوی خردمندانه، دلیلها از جایگاه گویندگان مهمتر هستند و حقیقت نه صرفاً در ذهن من و نه صرفاً در ذهن دیگری، بلکه در جریان گفتوگو شکل میگیرد.
وی با انتقاد از محدود بودن مخاطبان بسیاری از برنامههای ترویج کتابخوانی اظهار کرد: افرادی که در چنین کارگاههایی شرکت میکنند، از قبل علاقهای به کتاب و مطالعه دارند و برای تقویت این علاقه وقت میگذارند؛ اما باید پرسید این افراد چه سهمی از جامعه را تشکیل میدهند؟ برآورد من این است که بخش عمده فعالیتهای کتابخوانی کشور برای کمتر از ۱۰ درصد جامعه طراحی شده و ۹۰ درصد دیگر که کمتر کتاب میخوانند، از مخاطبان اصلی این فعالیتها هستند.
معاون خانه کتاب و ادبیات ایران ادامه داد: کتابخانههای ما عمدتاً برای کتابخوانها تعریف شدهاند، کتابفروشیها برای کسانی که قصد خرید کتاب دارند و بسیاری از برنامههای فرهنگی نیز مخاطبانی را جذب میکنند که از قبل با کتاب ارتباط دارند. سؤال اصلی این است که ما بهعنوان فعالان فرهنگی چگونه باید برای ۹۰ درصد دیگر جامعه برنامهریزی کنیم و چگونه میتوانیم کتابخانه را به سراغ افرادی ببریم که اهل مطالعه نیستند؟
محسنی با اشاره به تفاوت نگاه در مواجهه با مخاطبان جدید، به داستان دو بازاریاب شرکتهای تولید کفش اشاره کرد که پس از سفر به کشوری که مردم آن کفش نمیپوشیدند، برداشتهای متفاوتی از شرایط بازار داشتند؛ یکی نبود کفش را نشانه نبود بازار و دیگری آن را فرصتی بزرگ برای معرفی محصول دانست.
وی گفت: ما نیز باید جامعهای را که کتاب نمیخواند، نه بهعنوان جامعهای فاقد ظرفیت، بلکه بهعنوان مخاطبانی جدید ببینیم که باید برای ارتباط با آنها روشهای متفاوتی طراحی کنیم.
ترویج کتابخوانی با دستور و اجبار محقق نمیشود
محسنی با اشاره به مفهوم واقعی خواندن گفت: خواندن صرفاً عبور از روی کلمات نیست، بلکه فرایندی ذهنی است که در آن فرد با متن درگیر میشود و محتوا را متناسب با دریافت و تجربه خود بازآفرینی میکند. این اتفاق نیازمند تأمل و فرصت اندیشیدن است و نمیتوان آن را با عجله و شتاب محقق کرد.
وی با بیان اینکه ابزارهای الکترونیکی بهخودیخود مانع کتابخوانی نیستند، افزود: آنچه بیش از فناوری به مطالعه آسیب میزند، فرهنگ عجله، سرعت و مصرف ساندویچی محتواست. نمیتوان انتظار داشت با دستور و توصیه مستقیم، افراد به کتابخوانی علاقهمند شوند؛ بلکه باید عوامل انگیزشی درونی و بیرونی را تقویت کرد.
معاون خانه کتاب و ادبیات ایران با تأکید بر اینکه مشکل اصلی کتابخوانی صرفاً مسائل اقتصادی نیست، اظهار کرد: گرانی کتاب یکی از موانع مطالعه است، اما تمام مسئله به اقتصاد بازنمیگردد. حتی در شرایطی که امکان دسترسی رایگان یا ارزان به کتاب وجود دارد، الزاماً شاهد استقبال گسترده مردم نیستیم. مسئله مهمتر، شکل نگرفتن عادت مطالعه و لذت نبردن از کتابخوانی است.
وی ادامه داد: بسیاری از مردم در سطح اعتقادی و فکری، ارزش کتاب و کتابخانه را میپذیرند، اما این پذیرش بهتنهایی به رفتار منجر نمیشود. بنابراین، فعالیتهای ترویجی باید بیش از آنکه بر تکرار جملات و توصیههای کلی درباره اهمیت کتاب متمرکز باشند، احساس، عاطفه، هیجان و میل افراد به مطالعه را تحت تأثیر قرار دهند.
نگاه از بالا به پایین به مخاطبان، آفت ترویج کتابخوانی است
محسنی یکی دیگر از آسیبهای حوزه ترویج را نگاه از بالا به پایین به مخاطبان دانست و گفت: نباید تصور کنیم کسی که کتاب کمتری خوانده، لزوماً از ما آگاهی و درک کمتری دارد. ممکن است فردی در طول زندگی فقط چند کتاب خوانده باشد، اما همان کتابها را عمیق مطالعه کرده و به درک و اندیشه قابل توجهی رسیده باشد.
وی با اشاره به نمونهای از روایت نقلشده در آثار شهید مطهری درباره انسانهای اندیشمند در مناطق روستایی، خاطرنشان کرد: گاهی افرادی که به امکانات آموزشی و کتابخانهای دسترسی کمتری دارند، به دلیل تأمل و تفکر، به درک عمیقی از مسائل میرسند. بنابراین، فعالان حوزه کتاب باید مخاطبان را در جایگاه برابر ببینند و از نگاه تحقیرآمیز یا از بالا به پایین پرهیز کنند.
هر فعالیت فرهنگی، ترویج کتابخوانی نیست
معاون خانه کتاب و ادبیات ایران با انتقاد از نامگذاری برخی فعالیتهای فرهنگی بهعنوان برنامه ترویج کتابخوانی بیان کرد: برگزاری مسابقات با محوریت یک کتاب خاص، انتقال پیامهای فرهنگی یا مذهبی و نصب احادیث و جملات ارزشمند، فعالیتهای مفید و قابل احترامی هستند، اما هر کار فرهنگی را نمیتوان ترویج کتابخوانی نامید.
وی افزود: اگر هدف ما ترویج کتابخوانی است، باید زمینهای فراهم کنیم که میل به خواندن در افراد شکل بگیرد. نمیتوان صرفاً به دلیل اینکه مخاطب در یک مسابقه کتابخوانی شرکت کرده یا کتاب مشخصی را برای دریافت جایزه خوانده است، ادعا کرد که عادت مطالعه در او ایجاد شده است.
محسنی با اشاره به تجربه برخی طرحهای توزیع کتاب رایگان در کشور گفت: در مواردی، کتابهایی که از نظر طراحان برنامه مناسب بودهاند، در مکانهای مختلف بهصورت رایگان در اختیار مردم قرار گرفتهاند، اما این طرحها با استقبال مورد انتظار مواجه نشدهاند؛ زیرا انتخاب کتابها متناسب با علایق و نیازهای مخاطبان نبوده است.
وی تأکید کرد: ابتدا باید اجازه دهیم افراد به کتابخوانی علاقهمند شوند و کتاب مورد علاقه خود را پیدا کنند؛ سپس میتوان زمینه معرفی کتابهای دیگر و آشنایی آنها با موضوعات مورد نظر را فراهم کرد.
کتابهای خلاصهشده جایگزین تجربه واقعی مطالعه نمیشوند
محسنی یکی دیگر از اشتباهات متداول در ترویج کتابخوانی را ترویج کتابهای بسیار کوتاه، تکصفحهای و خلاصهشده با هدف افزایش آمار مطالعه دانست و گفت: آشنایی سریع با محتوای یک کتاب برای انتخاب آن میتواند مفید باشد، اما ورق زدن سریع یا خواندن خلاصه کتاب را نمیتوان معادل مطالعه واقعی دانست.
وی افزود: خواندن نیازمند درگیری ذهنی و تجربه شخصی مخاطب با متن است. همانطور که تعریف کردن یک فیلم در یک دقیقه نمیتواند لذت تماشای آن را به مخاطب منتقل کند، خلاصه کردن کتاب نیز جایگزین تجربه کامل خواندن نمیشود.
استفاده از اوقات مرده مردم، راهکار اصلی ترویج نیست
معاون خانه کتاب و ادبیات ایران با اشاره به طرحهایی که تلاش میکنند از زمان انتظار مردم در مکانهایی مانند مطب پزشکان، آرایشگاهها، ایستگاهها و صفهای مختلف برای کتابخوانی استفاده کنند، اظهار کرد: گاهی تصور میکنیم چون افراد در این مکانها وقت خالی دارند، باید کتاب در اختیارشان قرار دهیم؛ در حالی که این روش بهتنهایی نمیتواند به شکلگیری عادت مطالعه منجر شود.
وی ادامه داد: نصب پوستر، تولید کتابچه و ارائه آمارهای متعدد از تعداد پروژههای اجراشده نیز لزوماً نشاندهنده موفقیت در ترویج کتابخوانی نیست. گاهی حجم بالای آمار فعالیتها بیش از آنکه بیانگر تحقق هدف باشد، نشان میدهد که باید در ماهیت و اثربخشی برنامهها بازنگری کنیم.
ضرورت شناخت علایق و سلایق مخاطبان در تأمین منابع کتابخانهها
محسنی با تأکید بر اینکه مدیران و مجریان فرهنگی نباید نیازهای مردم را صرفاً از دریچه ذهنی خود بررسی کنند، گفت: یکی از مهارتهای مهم در ترویج کتابخوانی، توانایی نگاه کردن به موضوع از زاویه دید مخاطب است. باید بدانیم مردم چه کتابهایی را میپسندند، چه موضوعاتی برایشان جذاب است و چه نیازهایی دارند.
وی با اشاره به ضرورت تغییر شیوه تأمین منابع کتابخانهها افزود: نباید تصور کنیم که همیشه کارشناسان باید کتابهای مورد نظر خود را انتخاب کنند و در اختیار مردم قرار دهند. بهتر است بخشی از فرایند انتخاب کتاب به خود مخاطبان سپرده شود تا متناسب با علایق و نیازهایشان کتاب تهیه کنند.
محسنی در تشریح یک تجربه پیشنهادی در این زمینه گفت: میتوان به اعضای کتابخانه اجازه داد کتاب مورد علاقه خود را با هماهنگی و تأیید کتابخانه از کتابفروشی تهیه کنند و پس از خرید، آن را به کتابخانه تحویل دهند و هزینه کتاب را دریافت کنند. به این ترتیب، فرد برای انتخاب کتاب وارد کتابفروشی میشود، با فضای کتاب و منابع موجود آشنا میشود و در عین حال، کتابخانه نیز بدون نیاز به انجام بخشی از فرایندهای پرهزینه شناسایی سلیقه مخاطب، منابع مورد نیاز خود را تأمین میکند.
وی در پایان بر ضرورت تغییر نگاه و روشهای اجرایی در حوزه ترویج کتابخوانی تأکید کرد و شناخت مخاطب، توجه به تفاوت سلیقهها و ایجاد انگیزه درونی برای مطالعه را از الزامات حرکت به سمت توسعه فرهنگ کتابخوانی دانست.
نظر شما