سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ مریم سه دهی: هر سال با فرارسیدن هفتهی کتاب، پرسشی آشنا دوباره مطرح میشود: چرا کودکان و نوجوانان کمتر به کتابخوانی علاقه نشان میدهند؟ پاسخها نیز معمولا تکراریاست؛ از گسترش تلفن همراه و سرگرمیهای دیجیتال گرفته تا گرانی کتاب، ضعف فرهنگ مطالعه و کمتوجهی خانوادهها. بیتردید، همه این عوامل در کاهش گرایش به مطالعه نقش دارند؛ اما در میان این پرسشها، به مسئلهای اساسیتر کمتر توجه میکنیم: آیا کتابهایی که برای کودکان منتشر میکنیم، آنقدر جذاب و متناسب با دنیای ذهنی آنها هستند که میل به خواندن را در کودکان برانگیزد؟
نمیتوان از کودکی که کتاب نتوانسته کنجکاویاش را برانگیزد و میل به دنبال کردن یک ماجرا را در او زنده کند، انتظار داشت به مطالعه علاقهمند شود.
کتاب در رقابت با دنیای سرگرمی چه چیزی برای عرضه دارد؟
کودکان امروز هر روز با حجم زیادی از تصاویر، بازیها و سرگرمیهای متنوع روبهرو هستند؛ بازیهای دیجیتال، انیمیشنها و محتوای تصویری هر لحظه برای جلب توجه او رقابت میکنند. در چنین شرایطی، صِرف توصیه به کتابخوانی نمیتواند پیوندی ماندگار میان کودک و کتاب ایجاد کند. کتاب قرار نیست از بازیهای دیجیتال تقلید کند، اما باید بتواند تجربهای جذاب و مشارکتبرانگیز برای مخاطب خود بسازد.
داستانی که خوب روایت میشود، کودک را به تماشای ماجرا دعوت نمیکند، بلکه او را به دل آن میبرد؛ کنجکاوش میکند، وادارش میکند حدس بزند، نگران سرنوشت شخصیتها شود و برای دانستن ادامه داستان اشتیاق داشته باشد. از این رو، جذابیت در ادبیات کودک یک ویژگی فرعی نیست، بلکه بخش جداییناپذیر ارتباط اثر با مخاطب است. البته جذابیت به معنای سادهانگاری، سطحینویسی یا کنار گذاشتن مفاهیم تربیتی نیست. یک داستان خوب میتواند بدون پند و اندرز مستقیم، کودک را با موقعیتها، احساسات و تجربههایی تازه روبهرو کند و فرصتی برای اندیشیدن در اختیارش بگذارد.
جای داستانهای ایرانی در کتابخانهی کودکان کجاست؟
ترجمهی آثار موفق جهان پنجرهای به فرهنگها و تجربههای دیگر باز میکند و ارزشش انکارشدنی نیست. اما آیا همین کافی است؟
مسئله فقط شمار عنوانها نیست. بر اساس آمار منتشرشده از وضعیت نشر در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، از مجموع ۷۲۶۶ عنوان کتاب کودک و نوجوان، ۴۳۷۰ عنوان تألیفی و ۲۸۹۶ عنوان ترجمه بوده است؛ به این ترتیب، سهم ترجمه از نظر تعداد عنوانهای منتشرشده به حدود ۴۰ درصد رسیده است. این آمار نشان میدهد که با وجود پیشتازی تألیف از نظر تعداد عناوین، آثار ترجمهای همچنان سهم قابل توجهی از بازار نشر کودک و نوجوان دارند.[2]
البته مسئله فقط به نسبت تألیف و ترجمه محدود نمیشود؛ شیوه مواجهه ناشران با مخاطب نسل جدید و انتخاب آثاری که برای او منتشر میکنند نیز جای تأمل دارد.
یکی از پرسشهای مهم در سیاست نشر کودک، چگونگی برقراری تعادل میان حفظ میراث ادبی و پاسخگویی به نیازهای نسل جدید است. برخی آثار قدیمی، مانند «لکلکها بر بام» و «کودک، سرباز و دریا»، همچنان در فهرست آثار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان دیده میشوند. «لکلکها بر بام» نخستین بار در سال ۱۳۵۳ توسط کانون منتشر شده و در خرداد ۱۴۰۴ به چاپ دوازدهم رسیده است.[3] بازنشر آثار ارزشمند گذشته اقدامی قابل دفاع است، اما آیا صرفاً محبوبیت این کتابها در نسلهای پیشین برای قرار گرفتن دوباره آنها در سبد مطالعه کودکان امروز کافی است؟ هر نسل، تجربهها، دغدغهها و زبان خاص خود را دارد. حفظ میراث ادبیات کودک زمانی معنا پیدا میکند که در کنار آن، فرصت برای ظهور نویسندگان تازه، روایتهای نو و داستانهایی متناسب با جهان امروز کودکان نیز فراهم شود.
کودکان ایرانی به داستانهایی نیاز دارند که از تجربهی زیسته، محیط اجتماعی و فرهنگ خودشان برخاسته باشد؛ قهرمانهایی که دغدغههایشان برای آنها ملموس است اما روایت آنها از مرزهای آشنای کودک فراتر میرود و او را با تجربهها، افقها و جهانهای تازه آشنا میکند.
ادبیات تألیفی کودک نباید به بازگویی واقعیتهای روزمره یا انتقال مستقیم پیام اخلاقی محدود شود. اگر شخصیت همیشه درستترین تصمیم را میگیرد و پایان از پیش تعیینشده به خواننده تحویل داده میشود، چه سهمی برای تخیل و تفکر کودک میماند؟ داستانی که ذهن کودک را درگیر میکند، الزاماً پیچیده نیست، اما به مخاطبش احترام میگذارد؛ او میتواند با موقعیتهای دشوار روبهرو شود، به رفتار شخصیتها شک کند و حتی با پایان داستان مخالف باشد.
مدرسه؛ از تکلیف کتابخوانی تا لذت خواندن
اگر کتابخوانی در مدرسه به تعیین کتاب، خواندن چند صفحه، خلاصهنویسی و پاسخ به پرسشهای مشخص خلاصه شود، به یکی دیگر از تکالیف درسی بدل میشود. کودک باید بتواند کتاب مورد علاقهاش را خودش انتخاب کند، دربارهاش حرف بزند، با شخصیتها مخالفت کند و حتی پایان دیگری برای ماجرا بسازد.
میشود یک گام فراتر رفت و از کودکان خواست داستان خودشان را بنویسند. کودکی که شخصیت میسازد، برایش مسئله طراحی میکند و ماجرا را پیش میبرد، سازوکار روایت و لذت خلق داستان را از نزدیک میشناسد. خواندن و نوشتن دو فعالیت جدا نیستند و یکدیگر را تقویت میکنند.
کتابخوان شدن کودکان؛ مسئولیت با چه کسانی است؟
مسئولیت فاصله گرفتن کودکان از کتاب را نمیتوان تنها متوجه خانواده، مدرسه یا خود آنها دانست. در این میان، سه نقش مهم وجود دارد که کمتر به آنها توجه شده است.
نخست، نویسندگان و ناشران. نویسنده باید جهان ذهنی مخاطب کودک را جدی بگیرد و بهجای سادهانگاری، برایش قصهای با شخصیتپردازی و روایت جذاب بنویسد. ناشر هم باید در کنار شمار عنوانها، به کیفیت ادبی، تنوع موضوعی و تناسب اثر با نیاز مخاطب فکر کند. کتابی که از محتوای غنی و جذابیت لازم برخوردار نباشد، با تبلیغ و برنامه ترویجی نیز نمیتواند جایگاهی ماندگار در میان مخاطبان پیدا کند.
دوم، مدرسهها و کتابخانهها. این فضاها باید فرصتی برای آشنایی کودکان با کتاب و مطالعه، فارغ از دغدغه نمره و ارزیابی، فراهم کنند؛ فرصتی که در آن کودک بتواند بر اساس علاقه خود کتابی را انتخاب کند و از خواندن لذت ببرد. البته انتخاب آزاد به معنای رها کردن کودک در میان انبوهی از کتابها نیست؛ بلکه هدایت او به سوی آثاری متناسب با سن، علایق و توانایی خواندنش نیز بخشی از این مسئولیت است.
سوم، رسانهها و نهادهای فرهنگی. رسانهها بهجای تکرار توصیههای همیشگی، میتوانند آثار ارزشمند را معرفی و نقد کنند و از مسائل واقعی صنعت نشر بنویسند. نهادهای فرهنگی نیز باید حمایت از نویسندگان و فراهم کردن زمینه تولید کتابهای تألیفی باکیفیت را در اولویتهای اصلی برنامههای ترویج کتابخوانی قرار دهند.
هدف، فقط خواندن نیست؛ ایجاد اشتیاق به خواندن است
افزایش تعداد کتابهای منتشرشده یا برگزاری برنامههای مناسبتی، بهتنهایی به گسترش فرهنگ مطالعه منجر نمیشود. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، شکلگیری رابطهای پایدار میان کودک و کتاب است؛ رابطهای که نه با اجبار آغاز شود و نه با پایان یک تکلیف از بین برود. برای پرورش نسلی کتابخوان، باید به کیفیت داستانها، حمایت از نویسندگان توانمند، تقویت ادبیات تألیفی و فراهم کردن فرصتهای متنوع و جذاب برای تجربه خواندن توجه بیشتری کرد.
شاید بهجای آنکه هر سال از کودکان بپرسیم چرا کتاب نمیخوانند، بهتر باشد این پرسش را با نویسندگان، ناشران، مدرسهها و متولیان فرهنگی در میان بگذاریم: ما برای علاقهمند کردن کودکان به کتاب چه کردهایم؟
کودک زمانی به کتاب علاقهمند میشود که در صفحات آن چیزی فراتر از واژهها و جملهها بیابد؛ جهانی که بتواند با شخصیتهایش همراه شود، در آن پرسشهای تازهای پیدا کند، تجربههای جدیدی به دست آورد و خود را بخشی از روایت بداند.
[1] دانش آموخته دکتری علم اطلاعات و دانش شناسی، پژوهشگر مطالعات فرهنگی ژاپن، نویسنده و مولف کتاب کودک
نظر شما