سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- محمد صادقی؛ دولتِ مصدق برایِ ارسالِ لایحه‌یِ دفاعی به دیوان بین‌المللی دادگستری (پس از طرحِ شکایتِ انگلیس) یک ماه و نیم فرصت داشت، و حسین نواب (وزیرمختارِ ایران) مدام و با تلگرافِ رمز با تهران مکاتبه داشت تا لایحه به موقع فرستاده شود. اما به جایِ ارسالِ لایحه با هواپیما که کاری بسیار آسان بود، صبحِ آخرین روزی که ساعتِ ۴ بعدازظهر مهلت برایِ ارسالِ لایحه پایان می‌یافت، هیئتِ ایرانی (علی شایگان، حسن صدر و اصغر پارسا) خودشان را به آمستردام می‌رسانند تا لایحه را به نواب بدهند.

در سفارت از هیئتِ ایرانی پذیرایی می‌شود، و سپس، نواب از آنها می‌خواهد که لایحه را به امیراصلان افشار بدهند تا او آن را به دادگاه لاهه برساند و رسید بگیرد. شایگان که رئیس هیئت بوده کیفِ خود را باز می‌کند تا لایحه را دربیاورد. امیراصلان افشار در خاطراتِ خود می‌گوید:«تمام کاغذها را بیرون کشید، اما لایحه دفاعی دولت ایران در آن نبود! دکتر شایگان رو کرد به آقای پارسا و گفت: آقای پارسا! لایحه دفاعی را من به شما داده بودم...

آقای پارسا گفت: کی شما لایحه را به من دادید!؟ شما به من متنی نداده بودید! یادتان هست؟ متن لایحه نزد خودتان بود و قرار بود شما آن را حفظ بکنید تا به دست کسی نیفتد!... آقای دکتر شایگان برگشت و از آقای حسن صدر پرسید. آقای صدر هم گفت: آقا من که اصلاً کارمند وزارت خارجه نیستم، من یک وکیل حقوقی از وزارت دادگستری هستم و آمده‌ام تا از مسائل حقوقی‌ای که در اینجا هست باخبر شوم!... هر سه آقایان آمدند، بدون contre memoire یا لایحه دفاعی دولت ایران!»

افشار که نواب را دیپلماتی کاردان و توانا ولی نه خوش‌اخلاق می‌شناسانَد، می‌گوید که نواب رو به آنها کرد و گفت که شما از تهران راه افتاده و خودتان را کشته‌اید تا به اینجا برسید ولی لایحه را نیاورده‌اید؟ و سپس با عصبانیتِ فراوان می‌گوید:«من چی به دادگاه لاهه بگویم؟ خاک بر سر همه‌تان! شماها می‌خواهید نفت را ملی بکنید!؟ شماها می‌خواهید شرکت ملی نفت ایران را مانند شرکت‌های بین‌المللی نفت دنیا اداره کنید؟ آنقدر عُرضه ندارید که یک ورق کاغذ را با خودتان بیاورید تا در اینجا از خودتان دفاع کنید! حالا بنده اینجا چکار کنم؟» بعد هم با پیشنهادِ نواب قرار می‌شود با تهران تماس تلفنی برقرار شود (که در آن زمان کارِ دشواری بوده) و با آوردنِ یک خانمِ تندنویس از دفترِ معاونِ دیوانِ لاهه به سفارت و با زحمتِ زیاد بالاخره متن را بازنویسی و آماده می‌کنند و نیم‌ساعت مانده به مهلتِ تعیین‌شده به دادگاه لاهه تحویل می‌دهند!

چندی بعد نیز، مصدق و همراهانِ او برایِ حضور در دادگاه لاهه به هلند می‌روند. فرزندِ مصدق (در کنار پدرم، خاطراتِ غلامحسین مصدق) می‌نویسد:«بیشتر اعضای هیئت نمایندگی ایران سیاهی لشگر بودند به استثنای نواب، صالح و حسیبی بقیه دنبال گردش و تفریح و کارهای خصوصی بودند. حتی بعضی اوقات جمع‌آوری آن‌ها در محل اقامت‌مان که هتل متوسطی بود با اشکال مواجه می‌شد.

به خاطر دارم که روزی پدرم به من گفت: غلام، برو مقداری شکلات بخر، من هم رفتم و یک جعبه بزرگ شکلات خریدم. وقتی جعبه را دید گفت: چرا یک جعبه خریدی؟ گفتم چقدر باید می‌خریدم؟ گفت: چهار پنج جعبه دیگر هم بخر. این‌ها را باید با شکلات جمع‌وجورشان کرد» کاظم حسیبی نیز در یادداشت‌هایِ خود (خواب آشفته نفت: دکتر مصدق و نهضت ملی ایران، حلقه دوم، جلد اول، نوشته محمدعلی موحد) درباره‌یِ روزِ آخرِ آن سفر که اعضایِ هیئتِ ایرانی برایِ بازگشت به تهران به فرودگاه رفته بودند، این‌گونه می‌نویسد:«بقایی که می‌گفت اضافه بار ندارم ۵۸ کیلو، سپهبدی ۳۳ کیلو، فاطمی و نوبخت دو روزنامه‌نگار ۵/۳۷ کیلو، مال من و صالح روی هم رفته ۵۴ کیلو، دانش‌پور ۵۴ کیلو، بقایی یک چمدان سنگین را به عنوان دستی معرفی و مانعِ توزین شد و با این همه ۵/۴۲ کیلو بار بی‌تکلیف است.»

رفتنِ نواب و آمدنِ فاطمی

مصدق در دورِ دومِ نخست‌وزیریِ خود، چون حسین نواب را شخصیتی توانا و مدبر دید، او را در مقامِ وزیرِ خارجه به کار گرفت اما این همکاری بسیار کوتاه بود و هرچند کشور در وضعیتی بحرانی قرار داشت، مصدق وزراتِ خارجه را به حسین فاطمی سپرد که هیچ صلاحیتی برایِ خدمت در آن مقامِ حساس نداشت!

باقر کاظمی، نخستین وزیرِ خارجه در دولتِ مصدق که در دورِ دوم نخست‌وزیریِ مصدق وزیرِ دارایی بود، در این زمینه و در یادداشت‌هایِ خود (یادداشت‌هایی از زندگانی باقر کاظمی) می‌نویسد:«متأسفانه انتخاب دکتر فاطمی به وزارت خارجه و سخنگوی دولت‌بودن او موجب عدم رضایت نمایندگان مجلس سنا و مجلس شورا و ملیون شد و رفتار او در وزارت خارجه با اعضا نیز بسیار بد بود و آنها را تهدید به تبعید به خارک و غیره می‌کرد... دکتر حسین فاطمی اخلاق و سجایای خاصی داشت که همه را از خودش ناراضی کرده بود و در سخنگویی دولت بدون مشورت و موافقت نظر هیئت دولت پرحرفی می‌کرد و بیاناتش شدید و نامناسب بود و در روزنامه باختر امروز آنها را منعکس می‌نمود.»

اما مصدق برایِ اینکه کاظمی را در وزارتِ دارایی قرار دهد، دلایلی هم ارائه کرده بود. کاظمی می‌نویسد:«من نمی‌خواستم وزارت دارائی را که او اصرار داشت بپذیرم و او این‌طور استدلال می‌کرد که خدمت شما در وزارت خارجه خیلی منتظم بود و زحماتی کشیدید، ولی حالا دیگر وزارت خارجه اهمیت اول کار را ندارد و وزارت دارائی است که مهمترین کار را به عهده دارد و با این اوضاع اقتصادی و سیاسی اداره آن نهایت اهمیت را دارد و من یا باید خودم شخصاً به آن بپردازم و این امر با تصدی وزارت جنگ و حال مزاجی و جسمانی من غیرممکن است، یا کسی مثل شما باید آن را به عهده بگیرد و اگر شما قبول نکنید، من اصلاً نمی‌توانم کابینه را تشکیل دهم.»

به هر حال، کاظمی مسئولیتِ وزراتِ دارایی را برعهده می‌گیرد، اما نکته‌هایی درباره‌یِ رفتارهایِ مصدق روایت می‌کند که جایِ اندیشیدن دارند. او می‌نویسد:«دخالت‌های دکتر مصدق در امور اداری و داخلی وزارت دارائی با اخلاق شخصی و اداری که دارم و استقلال تام و مراقبت شدید در امور اداری و پرسنلی آن دارم... تدریجاً مرا ناراحت و عصبانی می‌کرد... هر چند روز یک مرتبه مصدق مدیرکل جدیدی برای قند و شکر و دخانیات و غیره بدون رضایت و اطلاع من معین می‌کرد و تعلیمات به او می‌داد و پس از چند روز دیگری را انتخاب می‌نمود و در کار ادارات مالیه ایرادات بی‌جا می‌گرفت. روزی می‌خواست یک جوان بی‌تجربه را به ریاست گمرکات معین کند، جلوگیری کردم و یکی از مدیران پاکدامن مالیه را که یک عمر در گمرک کار کرده بود، به ریاست آنجا معین کردم. روزی یک افسر را برای ریاست غله و نان در نظر گرفت قبول نکردم.

روزی حکم کرد روشن رئیس اداره بودجه به گناه تأخیر در تصویب تقاضای صبار فرمانفرمائیان برای پول معزول شود... چون از فداکاری و سلوک من سوء‌استفاده می‌شد، رویه را تغییر داده و جداً مقاومت می‌کردم و این دخالت‌ها را نپذیرفتم و مخصوصاً از روشن رئیس اداره بودجه دفاع کامل کردم... نامه بسیار سختی نوشتم و جزء به جزء این مطالب را توضیح دادم و این کاغذ نمی‌دانم از کجا به دست بعضی از جراید افتاد و منتشر شد و تأثیر بسیار مطلوبی در اعضا وزارت دارائی و کلیه دستگاه دولت کرد و مصدق جوابی داد و دستور خود را راجع به روشن فسخ نمود.»

کاظمی به نکته‌یِ مهمِ دیگری هم اشاره دارد. او می‌نویسد:«مصدق در یکی از جلسات هیئت وزرا مصدق گفت، شاه از امضا و توشیح سه قانون راجع به آزادی خلیل طهماسبی و توقیف اموال قوام و ضبط اموال او تردید دارد.» و سپس می‌افزاید که تفسیر این بوده که قانونِ اساسی اختیاری برایِ عدمِ توشیح به شاه نداده پس بهتر بوده توشیح کند. اما می‌دانیم که در قانونِ اساسیِ مشروطه، دولت از حقِ تفسیرِ قانونِ اساسی برخوردار نیست و هرچند قانونِ اساسیِ مشروطه قانونی دموکراتیک به شمار نمی‌آید اما آنچه مصدق و کاظمی و... تفسیر می‌کردند نیز چنین حقی به آنها نمی‌داد که بر اساسِ آن فشاری برایِ توشیح وارد کنند!

پنهان‌کاریِ مصدق

هنگامی که یادداشت‌هایِ کاظمی را می‌خوانیم، به روشنی درمی‌یابیم که روابطِ میانِ مصدق و کاظمی، با توجه به اینکه کاظمی کفالتِ نخست‌وزیری را نیز برعهده داشت، روابطی پُر از تنش بوده و کاظمی از چندین برخورد تند و توهین‌آمیزی که مصدق با او داشته سخن می‌گوید. یک روز صبح (۳۱ اردیبهشت ۱۳۳۲) مصدق از کاظمی می‌خواهد ملاقاتی داشته باشند و بر اساسِ گزارشِ رئیسِ سازمانِ برنامه (مهندس زنگنه) او را توبیخ می‌کند.

کاظمی می‌نویسد:«بدون علت و سابقه به من تعرض و توهین نمود و گفت مهندس زنگنه می‌گوید در کمیسیون بودجه اقداماتی بر ضد سازمان برنامه کرده‌اید... شما در کار دولت اخلال می‌کنید و کارشکنی می‌نمایید و می‌خواهید دست بسته مرا تسلیم کاشانی نمایید. بی حد و حصر عصبانی شدم و راجع به کار سازمان برنامه و کمیسیون توضیحات دادم و دروغ‌ها و تحریکات زنگنه را گفتم و راجع به کلیات و کارشکنی‌های ادعایی قسم خوردم که دروغ است و از شدت عصبانیت و ناراحتی با تعرض از اطاق خارج شدم.»

بعد از این ماجرا، کاظمی استعفایِ خودش را به وسیله‌یِ پسرِ مصدق (غلامحسین) به دست او می‌رساند اما مهندس معظمی (وزیرِ پست و تلگراف) از طرف مصدق برایِ عذرخواهی نزد او می‌رود و باز به کار برمی‌گردد. کاظمی به تعبیری در یادداشت‌هایِ خود توضیح می‌دهد برایِ اینکه در مسیری که دنبال می‌کردند اشکالی پیش نیاید چشم‌پوشی می‌کرده تا اینکه در جریانِ یکی از کارهایِ وزارتِ دارایی که با اجازه‌یِ مصدق در حال انجام بوده، روزنامه‌یِ شورش که مدیرِ آن (امیرمختار کریم‌پور شیرازی) هوادار مصدق بود، بر ضدِ کاظمی مطالبی منتشر می‌کند.

کاظمی می‌نویسد:«توسط ملک اسماعیلی به دکتر مصدق مراجعه نمودم و تکلیف خواستم گفته بود که این روزنامه را ندیده است در صورتی که هر روز با مدیرش ملاقات می‌کرد و نسخه روزنامه فحش به من زیر تشک ایشان بود. من هم ناچار به عدلیه رسماً شکایت کردم.» سرانجام، کاظمی در ۱۷ خرداد ۱۳۳۲ استعفایِ خودش را ارسال می‌کند و مصدق نیز بی‌درنگ می‌پذیرد.

مصدق و نوشته‌هایِ فاطمی!

فاطمی نیز که وزیر خارجه بود، روز ۲۵ مرداد سخنرانیِ تندی انجام داد و از آن روز به بعد در باختر امروز مطالبِ نامعقول و ناپسندی نوشت. کریم سنجابی (در گفت‌وگو با تاریخ شفاهی هاروارد) می‌گوید:«او سخنرانی شدیدی کرد و خیلی هتاکی کرد نسبت به دربار... خدمت دکتر مصدق هم بنده فرداش عرض کردم این حرف‌هایی که آقای دکتر فاطمی زد اگر یکی از وکلا می‌زد بهتر بود. ایشان وزیر خارجه دولت هستند و گوینده حرف ایشان که می‌گویند مثل حرف دولت است و ایشان صلاح نبود این حرف‌ها را بزند.

گفت: آقا آن درد دل شخصی و خصوصی خودش بود. دکتر شایگان هم یک حرف‌هایی زدند.» بعدها مصدق در دادگاه می‌گوید:«عرض کردم که وزیر خارجه از توقیف و گرفتاری خودش مسلماً عصبانی بوده و یک نفری که عصبانی بشود، در حال عصبانیت کارهایی می‌کند که شاید در غیر این حال نکند. روزنامه او ارگان دولت نبوده، به هیچ‌وجه من‌الوجوه نه از شخص خودم و نه از خزانه دولت به هیچ یک از روزنامه‌ها چیزی داده نشده. از مندرجات و بیانات او هم بنده بی‌اطلاع بودم.»

اما سیدرضا زنجانی که توانسته بود به وسیله شخصِ موردِ اعتمادی با حسین فاطمی در زندان ارتباط و مکاتبه برقرار کند، (نامه‌ها؛ زندگی‌نامه، اسناد و نامه‌های آیت‌الله حاج سیدرضا زنجانی) می‌گوید:«پیام‌های ما روی کاغذ سیگارهایی که من به فاطمی داده بودم مبادله می‌شد... من به مرحوم دکتر فاطمی نوشتم به چه انگیزه‌ای در میتینگ میدان بهارستان شرکت کردید میتینگ‌دادن کار دولت نیست و آن مقاله‌های باختر امروز چه بود؟ مرحوم فاطمی در جواب نوشت: البته من نمی‌بایست در آن میتینگ شرکت کنم ولی بلایی که در شب ۲۵ مرداد بر سر من آوردند، مرا از حالت عادی خارج کرده بود. سرمقاله‌های باختر امروز را همیشه من می‌نوشتم، اما سرمقاله‌های آن سه روزه را به دکتر مصدق نشان دادم و حتی ایشان چند قسمت آن‌ها را تغییر داد و تصحیح کرد و مقاله‌ها از منزل دکتر مصدق به چاپخانه فرستاده شد، البته ممکن نیست این مطلب را جز به جنابعالی به کس دیگر بگویم، ولو به قیمت جانم تمام شود. و الحق آن شهید در این باره کلامی در دادگاه بر زبان نیاورد».

همچنین، فاطمی در نامه‌ای به سیدرضا زنجانی (جنبش ملی‌شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، نوشته غلامرضا نجاتی) می‌نویسد:«اکنون که بازپرسی من تمام شده، به حضرت‌عالی عرض کنم که از جریان میتینگ (دکتر) کاملاً مطلع بود حتی مقالات روزنامه را هم که تا آن وقت هرگز من به دکتر نشان نمی‌دادم، در آن سه روز خودم جمله به جمله مقالات را برای او خواندم. در چند مورد هم که نظریات اصلاحی داشت در حضور خودشان اصلاح کردم و برای چاپ فرستادم، ولی به طوری که می‌دانید، یک کلمه در این باب به احدی نگفته و نخواهم گفت و حضرت‌عالی می‌توانید به وسیله‌ای صحت این عرایض از او جویا شوید.» فاطمی که روز ۲۸ مرداد و قبل از فرارِ مصدق و همکارانِ او، از خانه مصدق خارج شده بود جایی برای مخفی‌شدن نداشت، پس با حزب توده تماس برقرار کرد و کمک خواست،

بنابراین چنانکه خسروپناه (سازمان افسران حزب توده ایران ۱۳۳۳-۱۳۲۳) توضیح داده «از سوی سازمان افسران، ستوان دوم داروساز دکتر محمود محسنی مأمور نگهداری وی می‌شود» و در یکی از اسنادِ سازمانِ امنیتِ جمهوریِ دموکراتیکِ آلمانِ شرقی نیز (حزب توده ایران در آلمان شرقی: پژوهشی بر اساس اسناد نویافته، قاسم شفیع نورمحمدی) می‌خوانیم، شخصی که نام او در گزارش نیامده «پس از سرنگونی حکومت مصدق پیک و رابط فاطمی، وزیر خارجه مصدق در مخفیگاه او بود. فاطمی با حزب توده همکاری نزدیکی داشت.»

و در همان گزارش آمده که رفقایی که رخدادهایِ آن زمان را از نزدیک می‌شناختند همان شخصی که نام او در گزارش نیامده را مسئولِ لورفتنِ فاطمی می‌دانند... در پایان، به این نکته توجه داشته باشیم که مکاتبه‌یِ مخفیانه میانِ فاطمی و زنجانی مشخص می‌کند، مصدق در جریانِ تمامِ نوشته‌هایِ "باختر امروز" در آن روزهایِ ملتهب بوده و این بسیار جایِ اندیشیدن دارد!