سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، صنعت چاپ و بسته‌بندی ازجمله صنایعی است که به دلیل تنوع فعالیت‌های تولیدی، در بخش‌هایی از آن احتمال مواجهه کارکنان با عوامل زیان‌آور محیط کار وجود دارد. تماس با حلال‌ها، مرکب‌های چاپ و مواد شیمیایی، سروصدای ماشین‌آلات، گرما، گردوغبار و شرایط نامناسب ارگونومیک ازجمله مخاطراتی است که می‌تواند سلامت نیروی انسانی این صنعت را تحت تأثیر قرار دهد. همین موضوع، بررسی وضعیت مشاغل مختلف صنعت چاپ از نظر سخت و زیان‌آور بودن را به یکی از مسائل مهم این حوزه تبدیل کرده است.
با این حال، شرایط این روزهای صنعت چاپ با سال‌های گذشته تفاوت‌هایی دارد. ورود ماشین‌آلات جدید، استفاده از مرکب‌ها و مواد اولیه به‌روز، بهبود سیستم‌های تهویه و ارتقای تجهیزات ایمنی در بسیاری از واحدها، میزان مواجهه کارکنان با برخی عوامل زیان‌آور را کاهش داده است. از این منظر، بررسی مشاغل سخت و زیان‌آور در این صنعت نمی‌تواند صرفاً بر مبنای عنوان شغلی یا سابقه فعالیت انجام شود و لازم است شرایط واقعی هر واحد تولیدی و میزان مواجهه نیروی انسانی با عوامل زیان‌آور مورد ارزیابی قرار گیرد.
سجاد حسینی، مشاور روابط کار و تامین اجتماعی اتحادیه چاپخانه‌داران و صحاف تهران در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، با اشاره به این موضوع، معتقد است نمی‌توان همه مشاغل این صنعت را بدون بررسی تخصصی در گروه مشاغل سخت و زیان‌آور قرار داد. به گفته او، شرایط کاری اپراتورهای ماشین‌آلات چاپ، نیروهای صحافی و کارکنان بخش بسته‌بندی یکسان نیست و نوع تجهیزات، مواد مصرفی و وضعیت ایمنی محیط کار در میزان مخاطرات شغلی تأثیر مستقیم دارد.
حسینی، در این زمینه توضیح داد: صنعت چاپ و بسته‌بندی به دلیل ماهیت فعالیت‌های تولیدی، در برخی بخش‌ها با عوامل زیان‌آور محیط کار مواجه است. تماس با حلال‌ها، مرکب‌های چاپ، مواد شیمیایی، سروصدای ماشین‌آلات، گرما، گردوغبار و شرایط نامناسب ارگونومیک ازجمله عواملی هستند که ممکن است سلامت نیروی انسانی را تحت تأثیر قرار دهند.
وی با اشاره به تغییر شرایط تولید در سال‌های اخیر افزود: نوسازی ماشین‌آلات، استفاده از مرکب‌ها و مواد اولیه جدید، بهبود سیستم‌های تهویه و ارتقای استانداردهای ایمنی، موجب شده است که در بسیاری از واحدها میزان آلایندگی و مخاطرات محیط کار نسبت به گذشته کاهش پیدا کند. با این حال، شرایط همه واحدهای تولیدی یکسان نیست و هر شغل و هر واحد باید براساس میزان مواجهه کارکنان با عوامل زیان‌آور و نتایج ارزیابی‌های تخصصی بررسی شود.
ضرورت توجه به شرایط واقعی محیط کار
یکی از مسائل مهم در تعیین مشاغل سخت و زیان‌آور، تفاوت شرایط کاری در واحدهای مختلف یک صنعت است. در صنعت چاپ نیز ممکن است یک فعالیت مشخص در واحدی با ماشین‌آلات قدیمی، تهویه نامناسب و تجهیزات ایمنی ناکافی، مخاطرات بیشتری داشته باشد؛ درحالی که همان فعالیت در واحدی مجهز و نوسازی‌شده با شرایط متفاوتی انجام شود. بنابراین، نمی‌توان صرفاً با استناد به «عنوان شغلی»، درباره سخت و زیان‌آور بودن تمام مشاغل مشابه تصمیم‌گیری کرد.
این تفکیک البته به معنای نادیده گرفتن حقوق کارگران نیست. کارگرانی که براساس ارزیابی‌های تخصصی در معرض عوامل زیان‌آور قرار دارند، باید از همه حمایت‌های قانونی برخوردار باشند. آنچه مورد تأکید فعالان صنفی قرار دارد، ضرورت تشخیص دقیق و کارشناسی مشاغل و پرهیز از نگاه یکسان به شرایط متفاوت کاری است.
مشاور اتحادیه صنعت چاپ در این‌باره تأکید کرد: سلامت کارگران و صیانت از حقوق قانونی آنان اهمیت اساسی دارد و هر کارگری که براساس بررسی‌های کارشناسی در معرض عوامل زیان‌آور قرار دارد، باید از حمایت‌های قانونی برخوردار شود. مسئله اصلی این است که تشخیص سخت و زیان‌آور بودن شغل باید دقیق، علمی و مبتنی بر شرایط واقعی محیط کار باشد. شرایط اپراتور ماشین چاپ، نیروی صحافی، کارگر بخش بسته‌بندی و سایر مشاغل این صنعت لزوماً یکسان نیست.
بازنشستگی پیش از موعد و هزینه‌های واحدهای چاپی
موضوع مشاغل سخت و زیان‌آور، علاوه بر ابعاد مرتبط با سلامت و حقوق کارگران، از نظر اقتصادی و مدیریتی نیز برای واحدهای چاپی اهمیت دارد. بازنشستگی پیش از موعد نیروهای شاغل در این مشاغل، هزینه‌هایی را به کارفرمایان تحمیل می‌کند که پرداخت چهار درصد موضوع ماده ۱۴ آیین‌نامه اجرایی مشاغل سخت و زیان‌آور، یکی از آن‌هاست. در کنار این هزینه، جذب و آموزش نیروی جایگزین و احتمال کاهش بهره‌وری در دوره انتقال تجربه نیز از جمله پیامدهایی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
در صنعت چاپ، مهارت نیروی انسانی در تنظیم و استفاده از ماشین‌آلات، شناخت رفتار کاغذ و مرکب، کنترل رنگ، رفع ایرادهای فنی و نظارت بر کیفیت تولید، در طول سال‌ها فعالیت به دست می‌آید. خروج نیروهای باتجربه از چرخه تولید می‌تواند جایگزینی این مهارت‌ها را دشوار کند و حتی بر کیفیت محصول و میزان ضایعات تولید اثر بگذارد.
حسینی، با اشاره به این موضوع گفت: بازنشستگی پیش از موعد، علاوه بر آثار حمایتی برای کارگران، پیامدهای اقتصادی و مدیریتی قابل توجهی برای کارفرمایان دارد. پرداخت چهاردرصد موضوع ماده ۱۴ آیین‌نامه اجرایی مشاغل سخت و زیان‌آور، هزینه جذب و آموزش نیروی جایگزین، از دست رفتن تجربه نیروهای متخصص و احتمال کاهش بهره‌وری و افزایش ضایعات تولید، از جمله این پیامدهاست.
وی با تأکید بر اهمیت تجربه نیروی انسانی در صنعت چاپ افزود: یک اپراتور باسابقه ممکن است سال‌ها تجربه در تنظیم ماشین‌آلات، شناخت رفتار کاغذ و مرکب، کنترل رنگ، رفع ایرادهای فنی و مدیریت کیفیت تولید داشته باشد. جایگزینی چنین نیرویی صرفاً با استخدام یک فرد جدید امکان‌پذیر نیست و انتقال این تجربه نیز به زمان و هزینه نیاز دارد. به همین دلیل، سیاست‌گذاری در این حوزه باید ضمن حفظ حقوق قانونی کارگران، توان اقتصادی و استمرار فعالیت واحدهای تولیدی را نیز در نظر بگیرد.
پیشگیری از آسیب‌های شغلی به جای تمرکز صرف بر بازنشستگی
در کنار اجرای حمایت‌های قانونی، توجه به راهکارهای پیشگیرانه می‌تواند نقش مهمی در کاهش آسیب‌های شغلی داشته باشد. اصلاح سیستم‌های تهویه، کنترل سروصدای ماشین‌آلات، بهبود شرایط ارگونومیک، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و ارتقای استانداردهای ایمنی، اقداماتی هستند که می‌توانند میزان مواجهه کارکنان با عوامل زیان‌آور را کاهش دهند.
از این منظر، بازنشستگی پیش از موعد نباید تنها راهکار مواجهه با مشاغل سخت و زیان‌آور باشد. ایجاد محیط کار سالم و ایمن، هم به نفع کارگران است و هم به کارفرمایان کمک می‌کند نیروهای متخصص خود را حفظ کنند و هزینه‌های ناشی از آسیب‌های شغلی و خروج نیروی انسانی را کاهش دهند.
حسینی، با تأکید بر ضرورت ایجاد تعادل میان منافع کارگران و کارفرمایان، راهکار اصولی را در تقابل این دو گروه نمی‌داند. به اعتقاد او، شناسایی دقیق مشاغل واقعاً زیان‌آور، اصلاح شرایط محیط کار، بهبود تهویه، کنترل سروصدا، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و نوسازی ماشین‌آلات باید در اولویت قرار گیرد.
وی همچنین بر ضرورت مشارکت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان تأمین اجتماعی و مراجع تخصصی بهداشت حرفه‌ای در تدوین معیارهای متناسب با شرایط روز صنعت چاپ تأکید کرد و خواستار حضور تشکل‌های صنفی در این فرایند شد.
حمایت دولت از نوسازی تجهیزات و ماشین‌آلات
یکی از موانع مهم در مسیر بهبود شرایط محیط کار در واحدهای چاپی، محدودیت منابع مالی برای خرید و نوسازی تجهیزات است. بسیاری از واحدهای کوچک و متوسط این صنعت، به دلیل هزینه درخورتوجه ماشین‌آلات جدید و دشواری تأمین منابع مالی و واردات تجهیزات، امکان نوسازی سریع خطوط تولید خود را ندارند. در چنین شرایطی، انتظار برای ارتقای استانداردهای ایمنی بدون در نظر گرفتن توان سرمایه‌گذاری واحدهای تولیدی، نمی‌تواند به‌تنهایی راهگشا باشد.
حمایت دولت از نوسازی صنعت چاپ می‌تواند بخشی از این محدودیت‌ها را برطرف کند. ارائه تسهیلات کم‌بهره، حمایت‌های مالی، مشوق‌های سرمایه‌گذاری و تسهیل واردات تجهیزات مورد نیاز، ازجمله اقداماتی است که می‌تواند زمینه بهبود شرایط تولید را فراهم کند. چنین حمایتی علاوه بر کاهش عوامل زیان‌آور محیط کار، به افزایش بهره‌وری، ارتقای کیفیت محصولات و تقویت قدرت رقابت واحدهای چاپی نیز کمک خواهد کرد.
مشاور اتحادیه صنعت چاپ با اشاره به ضرورت نقش‌آفرینی دولت در این زمینه گفت: بسیاری از واحدهای چاپی، به‌ویژه واحدهای کوچک و متوسط، با محدودیت منابع مالی مواجه هستند و هزینه زیاد خرید و واردات ماشین‌آلات و تجهیزات جدید، امکان نوسازی سریع خطوط تولید را از آن‌ها گرفته است.
حسینی، افزود: دولت می‌تواند با ارائه تسهیلات کم‌بهره، حمایت‌های مالی، مشوق‌های سرمایه‌گذاری و تسهیل واردات تجهیزات مورد نیاز، زمینه نوسازی صنعت چاپ را فراهم کند. این حمایت‌ها صرفاً کمک به کارفرمایان نیست، بلکه نوعی سرمایه‌گذاری در حوزه سلامت نیروی انسانی، ایمنی محیط کار، افزایش بهره‌وری و حفظ اشتغال محسوب می‌شود. هر اندازه ماشین‌آلات و فناوری تولید به‌روزتر شوند، امکان کنترل عوامل زیان‌آور محیط کار نیز افزایش می‌یابد و در کنار آن، کیفیت تولید و قدرت رقابت واحدهای چاپی ارتقا پیدا می‌کند.
سلامت کارگر و پایداری تولید؛ دو هدف هم‌زمان
نگاهی به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره مشاغل سخت و زیان‌آور در صنعت چاپ نشان می‌دهد که حل این مسئله نیازمند نگاهی جامع به شرایط محیط کار، حقوق نیروی انسانی و الزامات اقتصادی واحدهای تولیدی است. تعیین دقیق مشاغل مشمول این قانون، ارزیابی میزان مواجهه کارکنان با عوامل زیان‌آور، توجه به تفاوت شرایط واحدهای چاپی و استفاده از ظرفیت تشکل‌های صنفی در تدوین معیارهای تخصصی، می‌تواند از تصمیم‌گیری‌های یکسان و غیرمتناسب با واقعیت‌های این صنعت جلوگیری کند.
در کنار این موارد، نوسازی ماشین‌آلات و تجهیزات، اصلاح شرایط محیط کار و حمایت مالی دولت از واحدهای چاپی، به‌ویژه واحدهای کوچک و متوسط، از ضرورت‌های ارتقای ایمنی و بهداشت حرفه‌ای به شمار می‌رود. حرکت از رویکرد جبرانی به سمت پیشگیری از آسیب‌های شغلی، ضمن حفاظت از سلامت و کرامت کارگران، امکان حفظ نیروهای متخصص، کاهش هزینه‌های تولید، افزایش بهره‌وری و استمرار فعالیت واحدهای چاپی را فراهم می‌کند. بر این اساس، حمایت از کارگر و حفظ توان تولیدی کارفرما نه دو هدف متضاد، بلکه دو ضرورت به‌هم‌پیوسته برای پایداری و توسعه صنعت چاپ کشور هستند.
نظر شما