به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) از ساری، مراسم رونمایی از دو کتاب مرتبط با تاریخ مازندران عصر پنجشنبه ۱۴ آبان، همزمان با روز ملی مازندران، با حضور جمعی از پژوهشگران، استادان دانشگاه و اهالی فرهنگ در سالن اجتماعات دانشگاه ملی مهارت ساری برگزار شد.
این دو کتاب با تکیه بر اسناد تاریخی، مطبوعات، منابع محلی و روایت‌های شفاهی، دو مقطع پیوسته از تاریخ معاصر شمال ایران را بررسی می‌کنند؛ سال‌های حضور ارتش سرخ در مازندران و گرگان در جریان جنگ جهانی دوم و دوره پس از خروج نیروهای شوروی تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲. آنچه این آثار را از یک روایت صرفا سیاسی و نظامی متمایز می‌کند، توجه به پیامدهای تحولات بزرگ تاریخی در زندگی روزمره مردم و بازتاب آنها در اسناد و منابع کمتر دیده‌شده است.
شهرام یوسفی‌فر، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، رحمت‌الله رجایی، پژوهشگر و نویسنده تاریخ گلستان و محمود سادات؛ معاون پژوهش سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، به بررسی ویژگی‌های پژوهشی و محتوایی این دو اثر پرداختند. سخنرانان، ضمن تاکید بر اهمیت تاریخ‌نگاری محلی، استفاده از منابع متنوع و نگاه مردم‌محور را از ظرفیت‌های مهم کتاب‌های نوری دانستند.
تاریخ را نباید فقط از دریچه روایت‌های رسمی دید
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در این مراسم با تاکید بر اهمیت منابع تاریخی در بازسازی گذشته، توجه به اسناد و مدارکی را ضروری دانست که امکان شناخت وجوه کمتر دیده‌شده زندگی اجتماعی را فراهم می‌کنند. از نگاه او، برای فهم یک دوره تاریخی، فقط بررسی تصمیم‌های سیاسی، عملکرد دولت‌ها و تحولات نظامی کافی نیست و باید تاثیر این رویدادها بر زندگی مردم نیز مورد توجه قرار گیرد.
شهرام یوسفی‌فر با اشاره به ظرفیت منابعی مانند روزنامه‌ها و نشریات محلی، اسناد اداری و مدارک مرتبط با زندگی روزمره، بر ضرورت فاصله گرفتن از روایت‌های محدود به منابع رسمی تاکید کرد.
او در این زمینه گفت: برای شناخت تاریخ، نباید فقط به روایت‌های رسمی و اسناد دولتی بسنده کرد؛ باید منابع دیگر را هم دید و از خلال آنها به زندگی مردم و تجربه‌های اجتماعی دست یافت.
به باور این پژوهشگر، منابع محلی می‌توانند اطلاعاتی در اختیار محقق قرار دهند که در روایت‌های کلان و رسمی کمتر بازتاب یافته‌اند. روزنامه‌ها و نشریات منطقه‌ای، اسناد مربوط به زندگی اجتماعی و اقتصادی و روایت‌های شفاهی، هر یک بخشی از واقعیت تاریخی را آشکار می‌کنند و کنار هم قرار گرفتن آنها امکان ارائه تصویری جامع‌تر را فراهم می‌آورد.
او همچنین بر اهمیت توجه به حافظه جمعی و تجربه زیسته مردم در تاریخ‌نگاری تاکید کرد. از این منظر، مطالعه دوره اشغال شمال ایران نباید تنها به حضور نیروهای نظامی خارجی و مناسبات سیاسی محدود بماند؛ بلکه باید روشن شود این حضور چه تاثیری بر امنیت، اقتصاد، روابط اجتماعی و زندگی روزمره ساکنان منطقه گذاشته است.
وی ادامه داد: این رویکرد در دو کتاب «روزگار بی‌قراری» و «روزگار بی‌پناهی» اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نویسنده به جای محدود کردن روایت به تحولات سیاسی و نظامی، پیامدهای آن تحولات را در سطح جامعه و زندگی مردم دنبال کرده است.
ارزش کتاب‌ها در تنوع منابع و نگاه واقع‌بینانه به تاریخ است
رحمت‌الله رجایی، پژوهشگر و نویسنده تاریخ گلستان، نیز با اشاره به شیوه پژوهش مصطفی نوری، بهره‌گیری از منابع متنوع را از ویژگی‌های مهم این دو اثر دانست. او توضیح داد که پژوهش در تاریخ محلی به مراجعه به یک مجموعه اسناد یا منابع منتشرشده محدود نمی‌شود و محقق باید از آرشیوهای ملی و منطقه‌ای، اسناد خانوادگی، مطبوعات، مصاحبه‌ها و تحقیقات میدانی استفاده کند.
رجایی با تاکید بر اهمیت ارتباط پژوهشگر با محققان و آگاهان محلی گفت: تاریخ محلی را نمی‌توان فقط پشت میز و با مراجعه به اسناد موجود نوشت؛ بخشی از اطلاعات در آرشیوهای خانوادگی، خاطرات افراد و شناخت پژوهشگران محلی قرار دارد.
او ارزش آثار نوری را صرفا در گردآوری اسناد و اطلاعات ندانست و بر نحوه تنظیم و تحلیل منابع و تلاش برای ارائه روایتی واقع‌بینانه تاکید کرد. از نظر رجایی، پرهیز از داوری‌های یک‌سویه و توجه به واقعیت‌های تاریخی در بررسی شخصیت‌ها و جریان‌های سیاسی، از ویژگی‌های قابل توجه این کتاب‌هاست.
این پژوهشگر همچنین به توجه نویسنده به زندگی مردم عادی و دشواری‌های اقتصادی و اجتماعی در کنار تحولات سیاسی اشاره کرد؛ موضوعی که به اعتقاد او، تاریخ منطقه را از روایت صرف نخبگان و صاحبان قدرت فراتر می‌برد.
اسناد مردمی در کنار اسناد دولتی، تصویر کامل‌تری می‌سازند
معاون پژوهش سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در بررسی دو کتاب، به اهمیت روش پژوهش و تنوع منابع مورد استفاده نویسنده پرداخت. او با اشاره به اینکه تاریخ محلی برای دستیابی به عمق و جزئیات بیشتر، بهتر است دوره‌های زمانی محدودتر و محدوده‌های جغرافیایی مشخص‌تری را بررسی کند، پرداختن به تحولات مازندران و گرگان در دو بازه زمانی متوالی را از ظرفیت‌های این مجموعه دانست.
محمود سادات با اشاره به استفاده از اسناد آرشیوی، منابع چاپی، مطبوعات محلی و مصاحبه با افراد آگاه به رویدادها، پیوند دادن تاریخ مازندران و گرگان را از ویژگی‌های این پژوهش عنوان کرد. به گفته او، مطالعه یک منطقه در مقیاس محلی نه‌تنها مانع شناخت تحولات عمومی کشور نیست، بلکه می‌تواند تصویری ملموس‌تر از وضعیت ایران در یک دوره تاریخی مشخص ارائه دهد.
او با اشاره به اهمیت اسناد مردمی در کنار اسناد رسمی، گفت: اسناد دولتی به ما نشان می‌دهند که حکومت چه تصمیم‌هایی گرفته است، اما اسناد و عریضه‌های مردم نشان می‌دهند که این تصمیم‌ها چه اثری بر زندگی جامعه گذاشته‌اند.
سادات، عریضه‌ها و شکایت‌های مردمی خطاب به نهادهای حکومتی را از منابع مهم برای شناخت نسبت میان سیاست و جامعه دانست و تاکید کرد: بررسی این مدارک در کنار اسناد رسمی، مطبوعات و روایت‌های شفاهی، امکان درک دقیق‌تری از پیامدهای سیاست‌های حکومتی فراهم می‌کند.
او همچنین درباره جایگاه تاریخ شفاهی در پژوهش تاریخی توضیح داد: تاریخ شفاهی مثل نخی است که دانه‌های پراکنده اسناد را به هم وصل می‌کند. به اعتقاد او، مصاحبه با شاهدان و افراد درگیر با رویدادها می‌تواند زمینه و معنای اسناد مکتوب را روشن‌تر کند و به پژوهشگر در ارائه تصویری کامل‌تر از یک دوره تاریخی یاری برساند.
معاون پژوهش سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در عین حال پیشنهادهایی برای تکمیل پژوهش مطرح کرد؛ از جمله استفاده بیشتر از داده‌های کمی، جدول‌ها و نمودارهای آماری برای روشن‌تر شدن برخی ابعاد اقتصادی و اجتماعی.
او همچنین با اشاره به ظرفیت این دو کتاب در بررسی تحولات منطقه، بر اهمیت توجه به پیوند تاریخ محلی با تاریخ عمومی ایران تاکید کرد.
سادات در بخش دیگری از سخنان خود، جایگاه آثار نوری را در امتداد سنت تاریخ‌نگاری محلی مازندران بررسی کرد و او را در شمار نسل‌های جدید پژوهشگران این حوزه دانست؛ نسلی که با استفاده از ظرفیت اسناد و منابع تازه، امکان بازخوانی بخش‌هایی از تاریخ منطقه را فراهم می‌کند.
از حضور ارتش سرخ تا پیامدهای پس از اشغال
کتاب «روزگار بی‌قراری؛ مازندران و گرگان در اشغال ارتش سرخ (۱۳۲۰–۱۳۲۵)» نخستین بار در سال ۱۳۹۴ از سوی انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منتشر شد و چاپ سوم آن با اصلاحات و ساختاری جدید در ۴۴۴ صفحه در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.
این کتاب به سال‌های اشغال شمال ایران در جریان جنگ جهانی دوم و حضور نیروهای ارتش سرخ می‌پردازد؛ دوره‌ای که تحولات نظامی و سیاسی، ابعاد مختلف زندگی مردم منطقه را تحت تاثیر قرار داد. نوری در این اثر، صرفا به شرح حضور نیروهای نظامی و تحولات سیاسی اکتفا نکرده و از خلال اسناد، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی اشغال را نیز دنبال کرده است.
تصرف اماکن، خسارت‌های مالی واردشده به اهالی، تامین مایحتاج نظامیان، بهره‌برداری از راه‌آهن، بازداشت ترکمن‌ها و نظامیان ایرانی و پیامدهای حضور نیروهای شوروی در منطقه، از جمله موضوعاتی است که در این کتاب بررسی شده‌اند.
کتاب دوم با عنوان «روزگار بی‌پناهی؛ مازندران و گرگان از پایان جنگ جهانی دوم تا کودتای ۲۸ مرداد (۱۳۲۵–۱۳۳۲)» در ۵۲۰ صفحه از سوی انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منتشر شده است. این اثر به تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مازندران، گرگان و دشت‌گرگان در فاصله سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۲ می‌پردازد.
خروج ارتش سرخ از شمال ایران در بهار ۱۳۲۵ به معنای پایان دشواری‌های مردم منطقه نبود. پیامدهای جنگ و اشغال همچنان در مناسبات اجتماعی و اقتصادی حضور داشت و تحولات سیاسی سال‌های بعد، از رقابت احزاب تا نهضت ملی‌شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد، فصل تازه‌ای از بحران‌ها را رقم زد.
قرار گرفتن این دو کتاب در کنار یکدیگر، امکان پیگیری تحولات شمال ایران را از آغاز اشغال تا سال‌های پس از جنگ و کودتای ۲۸ مرداد فراهم می‌کند.
به این ترتیب، «روزگار بی‌پناهی» ادامه تاریخی و موضوعی «روزگار بی‌قراری» است و نشان می‌دهد که پایان اشغال نظامی، لزوما به معنای بازگشت فوری آرامش و پایان ناامنی‌ها و دشواری‌های اقتصادی و اجتماعی نبود.
روایت این سال‌ها بدون توجه به زندگی مردم کامل نمی‌شود
مصطفی نوری، پژوهشگر تاریخ معاصر سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و نویسنده دو کتاب، در پاسخ به دیدگاه‌های مطرح‌شده در نشست، درباره شیوه پژوهش و روند شکل‌گیری آثار توضیح داد.
او در واکنش به پیشنهاد استفاده بیشتر از داده‌های کمی و تحلیل‌های آماری گفت: «من ریاضی‌ام خوب نیست و بیشتر به سمت پژوهش‌های کیفی رفته‌ام.» نوری با این توضیح، به غلبه مطالعه و تحلیل اسناد و منابع تاریخی در روش پژوهشی خود اشاره کرد.
نوری درباره روند نگارش کتاب‌ها نیز توضیح داد که این آثار به‌تدریج و در فاصله سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۳ نوشته و تدوین شده‌اند. او گفت در دوره‌ها و مکان‌هایی که فرصت پژوهش داشته، بخش‌هایی از کار را پیش برده و پس از تکمیل، آنها را در قالب کتاب سامان داده است.
این پژوهشگر درباره استفاده از تاریخ شفاهی نیز به محدودیت‌های انجام مصاحبه‌های میدانی اشاره کرد و گفت برای گردآوری بخشی از اطلاعات شفاهی مربوط به گرگان از کمک دوستان و آشنایان، به‌ویژه آقای معین و بستگان او، بهره برده است. دوری از گرگان و دشواری رفت‌وآمد مستمر به منطقه نیز از عواملی بوده که امکان انجام مصاحبه‌های بیشتر را محدود کرده است.
او همچنین درباره عنوان «روزگار بی‌قراری» توضیح داد که انتخاب آن از فضای ذهنی‌اش هنگام نگارش اثر تاثیر گرفته و پس از تکمیل کتاب، تناسب عنوان با محتوای آن برایش روشن‌تر شده است. نوری در عین حال پذیرفت که از نظر ترتیب عنوان‌ها، انتخاب «روزگار بی‌پناهی» برای جلد نخست و «روزگار بی‌قراری» برای جلد بعدی نیز می‌توانست قابل بررسی باشد.
نوری با اشاره به اینکه در زمان نگارش جلد نخست انتظار انتشار کتاب دوم را نداشته است، درباره احتمال ادامه این مجموعه نیز گفت که هنوز از امکان انتشار جلد سوم اطمینان ندارد؛ هرچند در ذهن خود به بررسی دوره رضاشاه و سال‌های ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ نیز فکر کرده است.
مصطفی نوری و پیشینه پژوهش در تاریخ مازندران
مصطفی نوری، پژوهشگر تاریخ معاصر سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، بخشی از فعالیت‌های پژوهشی و تالیفی خود را به تاریخ محلی مازندران و گلستان، اسناد تاریخی و بازخوانی منابع مکتوب این منطقه اختصاص داده است.
از دیگر آثار او می‌توان به «سردار سوادکوهی؛ سرگذشت اسماعیل‌خان امیرموید باوند»، «نامه مازندران: سفرنامه‌های عصر ناصرالدین‌شاه»، «اسناد مازندران در دوره رضاشاه (مجلس ششم تا دوازدهم شورای ملی)» و «ره‌آورد ستوده (یادداشت‌های دکتر منوچهر ستوده)» اشاره کرد.
تنوع موضوعی این آثار، از تاریخ سیاسی و اجتماعی و اسناد اداری تا سفرنامه‌ها و یادداشت‌های تاریخی، نشان‌دهنده توجه این پژوهشگر به منابع مکتوب و ظرفیت اسناد آرشیوی در بازسازی وجوه مختلف تاریخ شمال ایران است.
آنچه در نشست رونمایی دو کتاب «روزگار بی‌قراری» و «روزگار بی‌پناهی» مورد تاکید قرار گرفت، اهمیت تاریخ‌نگاری محلی برای شناخت دقیق‌تر گذشته و ضرورت توجه به تجربه مردم در کنار تحولات سیاسی و نظامی بود. این دو اثر با بررسی دو مقطع متوالی از تاریخ مازندران و گرگان، می‌کوشند تصویری مستند از دوره‌ای ارائه دهند که آثار آن، فراتر از تحولات سیاسی، در زندگی روزمره مردم شمال ایران نیز نمایان بود.
نظر شما