سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - شنو نوری: کتاب و کتابخوانی از مهم‌ترین شاخص‌های توسعه فرهنگی جوامع به شمار می‌روند؛ شاخصی که تحقق آن تنها با افزایش تعداد کتابخانه‌ها، برگزاری نمایشگاه‌های کتاب یا اجرای برنامه‌های مناسبتی امکان‌پذیر نیست، بلکه به شکل‌گیری نگرشی عمومی نسبت به مطالعه و تبدیل آن به بخشی از زندگی روزمره افراد نیاز دارد.
در استان کردستان، با توجه به پیشینه ادبی و فرهنگی و ظرفیت‌های گسترده در حوزه زبان و ادبیات کُردی و فارسی، زمینه‌های مناسبی برای توسعه فرهنگ مطالعه وجود دارد. حضور نویسندگان، شاعران، پژوهشگران، ناشران و فعالان فرهنگی در کنار شبکه کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های مساجد و مراکز فرهنگی، سرمایه‌ای ارزشمند برای حرکت در این مسیر است؛ ظرفیتی که با هم‌افزایی و برنامه‌ریزی مناسب می‌تواند ارتباط جامعه با کتاب را تقویت کند.
با این حال، یکی از پرسش‌های مهم در حوزه فرهنگ مطالعه این است که چرا با وجود برگزاری برنامه‌های متعدد کتاب‌محور، هنوز کتابخوانی به رفتاری پایدار در میان همه گروه‌های اجتماعی تبدیل نشده است؟ پاسخ به این پرسش، مستلزم بررسی موانع و شناخت راهکارهایی متناسب با شرایط فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی استان است.
ضرورت عبور از برنامه‌های مناسبتی
یکی از چالش‌های مهم در مسیر ترویج کتابخوانی، محدود شدن فعالیت‌های فرهنگی به مناسبت‌هایی مانند هفته کتاب است. برگزاری نمایشگاه، نشست رونمایی، مسابقه کتابخوانی و دیدار با نویسندگان، اگرچه در معرفی آثار و ایجاد فضای فرهنگی مؤثر است، اما زمانی به افزایش علاقه عمومی به مطالعه منجر می‌شود که در قالب برنامه‌هایی مستمر و پیوسته دنبال شود.
تشکیل گروه‌های کتابخوانی در محلات، برگزاری نشست‌های منظم نقد و بررسی کتاب، معرفی آثار متناسب با گروه‌های سنی و ایجاد فرصت گفت‌وگو درباره کتاب‌های خوانده‌شده، از جمله اقداماتی است که می‌تواند مطالعه را از فعالیتی فردی به تجربه‌ای اجتماعی تبدیل کند.
در این میان، شناسایی مخاطبان و توجه به تفاوت علایق و نیازهای مطالعاتی آنان اهمیت زیادی دارد. کودکان، نوجوانان، دانشجویان، خانواده‌ها و سالمندان هرکدام به شیوه‌های متفاوتی با کتاب ارتباط برقرار می‌کنند و نمی‌توان برای همه گروه‌ها از الگویی یکسان استفاده کرد.
خانواده و مدرسه؛ نقطه آغاز شکل‌گیری عادت مطالعه
علاقه به کتاب و مطالعه معمولاً از سال‌های نخست زندگی شکل می‌گیرد و خانواده و مدرسه در این زمینه نقشی تعیین‌کننده دارند. کودکی که در محیط خانواده با کتاب مواجه می‌شود، کتاب خواندن والدین را می‌بیند و فرصت انتخاب و ورق زدن کتاب‌های متناسب با سن خود را دارد، احتمال بیشتری دارد که مطالعه را به بخشی از زندگی‌اش تبدیل کند.
مدارس نیز می‌توانند فراتر از برنامه‌های درسی، زمینه آشنایی دانش‌آموزان با لذت مطالعه را فراهم کنند. اختصاص زمانی مشخص برای مطالعه آزاد، تشکیل باشگاه‌های کتابخوانی دانش‌آموزی، دعوت از نویسندگان و برگزاری نشست‌های معرفی کتاب، از جمله راهکارهایی است که ارتباط نسل جدید با کتاب را تقویت می‌کند.
در این مسیر، توجه به کتاب‌های کودک و نوجوان و تولید آثاری متناسب با دغدغه‌ها، زبان و علایق این گروه سنی ضروری است. اگر کتاب نتواند با دنیای ذهنی مخاطب ارتباط برقرار کند، نمی‌توان انتظار داشت مطالعه به انتخابی داوطلبانه و ماندگار تبدیل شود.
مساجد و تشکل‌های مردمی؛ ظرفیت‌هایی برای گسترش کتابخوانی
یکی از ظرفیت‌های مهم فرهنگی در کردستان، گستردگی مراکز فرهنگی و اجتماعی در شهرها و روستاهاست. مساجد، کانون‌های فرهنگی هنری، کتابخانه‌های عمومی، مراکز آموزشی و تشکل‌های مردمی می‌توانند در کنار یکدیگر شبکه‌ای برای ترویج فرهنگ مطالعه ایجاد کنند.
کانون‌های فرهنگی هنری مساجد به دلیل ارتباط مستقیم با خانواده‌ها، نوجوانان و جوانان، ظرفیت مناسبی برای پیگیری فعالیت‌های کتاب‌محور در بستر زندگی اجتماعی مردم دارند. راه‌اندازی حلقه‌های مطالعاتی، معرفی کتاب در برنامه‌های فرهنگی مسجد، برگزاری مسابقات کتابخوانی و فراهم کردن امکان تبادل کتاب میان اعضا، نمونه‌هایی از اقداماتی است که می‌تواند جایگاه کتاب را در محلات تقویت کند.
همچنین در مناطق روستایی و کم‌برخوردار، توسعه کتابخانه‌های سیار، ایجاد ایستگاه‌های مبادله کتاب و استفاده از ظرفیت مدارس و مراکز فرهنگی محلی می‌تواند بخشی از موانع دسترسی به منابع مطالعاتی را برطرف کند.
فضای مجازی؛ رقیب کتاب یا فرصتی برای ترویج مطالعه؟
گسترش شبکه‌های اجتماعی و تغییر الگوی مصرف محتوای فرهنگی، از موضوعاتی است که در بررسی وضعیت کتابخوانی نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد. اگرچه بخش قابل‌توجهی از زمان نسل جوان در فضای مجازی سپری می‌شود، این فضا لزوماً در تقابل با کتاب نیست و می‌تواند به ابزاری برای معرفی و ترویج آن تبدیل شود.
راه‌اندازی پویش‌های معرفی کتاب، تولید محتوای کوتاه درباره آثار منتشرشده، گفت‌وگو با نویسندگان، انتشار بخش‌هایی از کتاب‌ها با رعایت حقوق مؤلف و معرفی کتاب‌های صوتی و الکترونیکی، از جمله ظرفیت‌هایی است که رسانه‌ها و فعالان فرهنگی می‌توانند از آن بهره بگیرند.
استفاده از زبان و ادبیات بومی نیز در این زمینه اهمیت دارد. معرفی آثار کُردی و فارسی، توجه به نویسندگان بومی و تولید محتوای رسانه‌ای متناسب با فرهنگ و هویت منطقه می‌تواند ارتباط مخاطبان با کتاب را نزدیک‌تر کند.
در کنار مسائل فرهنگی و آموزشی، دسترسی اقتصادی و جغرافیایی به کتاب نیز از اهمیت برخوردار است. افزایش هزینه‌های تهیه کتاب، محدودیت منابع مالی برخی خانواده‌ها و دشواری دسترسی به کتابفروشی‌ها و کتابخانه‌ها در بعضی مناطق، فرصت مطالعه را محدود می‌کند.
از این رو، تقویت کتابخانه‌های عمومی و محلی، حمایت از طرح‌های امانت کتاب، برگزاری نمایشگاه‌های کتاب در شهرستان‌ها و روستاها و فراهم کردن امکان دسترسی به منابع دیجیتال، باید در برنامه‌های توسعه مطالعه مورد توجه قرار گیرد. همچنین شناخت نیازهای مطالعاتی مردم و توجه به سلیقه مخاطبان در انتخاب و معرفی آثار می‌تواند اثربخشی برنامه‌های فرهنگی را افزایش دهد.
نویسندگان و پژوهشگران استان نیز در این مسیر مسئولیتی فراتر از تألیف و انتشار آثار بر عهده دارند. حضور در مدارس و دانشگاه‌ها، ارتباط مستقیم با مخاطبان، مشارکت در نشست‌های کتابخوانی و معرفی آثار متناسب با نیازهای جامعه می‌تواند فاصله میان تولیدکنندگان کتاب و خوانندگان را کاهش دهد.
حمایت از نویسندگان بومی، معرفی آثار تازه منتشرشده، توجه به موضوعات مرتبط با تاریخ، فرهنگ، ادبیات و مسائل اجتماعی کردستان و فراهم کردن زمینه انتشار و توزیع مناسب کتاب‌ها نیز از اقداماتی است که به تقویت چرخه تولید و مصرف کتاب در استان کمک می‌کند.
تحقق این اهداف به مشارکت نهادهای فرهنگی، دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها، آموزش‌وپرورش، شهرداری‌ها، کتابخانه‌های عمومی و تشکل‌های مردمی نیاز دارد. ترویج کتابخوانی مسئولیت یک نهاد خاص نیست، بلکه مستلزم همکاری مجموعه‌ای از دستگاه‌ها و گروه‌های اجتماعی است.
هفته کتاب؛ فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های فرهنگی
هفته کتاب و کتابخوانی فرصتی برای توجه دوباره به جایگاه مطالعه در زندگی اجتماعی و ارزیابی عملکرد برنامه‌های فرهنگی است؛ فرصتی که می‌تواند به جای محدود شدن به اجرای چند برنامه مناسبتی، زمینه گفت‌وگو درباره موانع و راهکارهای واقعی توسعه کتابخوانی در استان را فراهم کند.
آنچه امروز بیش از هر چیز اهمیت دارد، عبور از نگاه آماری و توجه به کیفیت ارتباط مردم با کتاب است. افزایش تعداد برنامه‌ها، نشست‌ها و مسابقات کتابخوانی زمانی ارزشمند خواهد بود که آثار آن در رفتار مطالعاتی جامعه نمایان شود.
کردستان برای تقویت فرهنگ مطالعه از سرمایه‌های فرهنگی و انسانی ارزشمندی برخوردار است؛ اما بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها به برنامه‌ریزی مستمر، شناخت دقیق مخاطبان، حمایت از تولیدکنندگان کتاب و فراهم کردن دسترسی عادلانه به منابع مطالعاتی نیاز دارد.
شاید مهم‌ترین گام در این مسیر، تغییر نگاه به کتاب از یک کالای فرهنگی مناسبتی به ضرورتی در زندگی روزمره باشد؛ تغییری که از خانواده آغاز می‌شود، در مدرسه و دانشگاه گسترش می‌یابد و با همراهی نهادهای فرهنگی و مشارکت اجتماعی می‌تواند به شکل‌گیری جامعه‌ای آگاه‌تر و کتابخوان‌تر منجر شود.
نظر شما