سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): در دنیای امروز، حجم منابع اطلاعاتی و تنوع آنها بهسرعت در حال افزایش است و کتابخانهها بهعنوان نهادهای متولی سازماندهی دانش، با چالشهای تازهای روبهرو شدهاند. استاندارد «آر.دی.اِی» (RDA) بهعنوان روشی نوین در فهرستنویسی و سازماندهی منابع، پاسخی به همین نیاز است. کتابخانه آیتالله بروجردی بهعنوان یکی از پیشگامان پیادهسازی این استاندارد در ایران، نقش مهمی در معرفی و بومیسازی آن ایفا کرده است.
این کتابخانه با درک ضرورت تحول در شیوههای سنتی فهرستنویسی، گامهای عملی در جهت بهکارگیری آر.دی.اِی برداشته و تجربه خود را در اختیار سایر کتابخانهها قرار میدهد. به همین منظور گفتوگویی با طیبه حاجباقریان، کارشناس بخش سازماندهی کتابخانه آیتالله بروجردی انجام دادهایم که ضمن معرفی چیستی آر.دی.اِی، ویژگیهای کلیدی، دستهبندی دادهها، اهمیت روابط میان منابع و تفاوتهای آن با قواعد انگلوامریکن (AACR2)، به چالشهای پیادهسازی و نسبت آن با بیبفریم (BIBFRAME) نیز خواهیم پرداخت. هدف آن است که نقش کتابخانهها در این تحول، بهعنوان پلی میان گذشته و آینده سازماندهی دانش، بیش از پیش روشن شود.
آر.دی.اِی چیست و چه نیازی را در سازماندهی منابع اطلاعاتی پاسخ میدهد؟
آر.دی.اِی روشی تازه و کارآمد برای معرفی و سازماندهی منابع اطلاعاتی است که بر پایه الگوهای علمی مدرن طراحی شده تا ارتباط میان منابع را بهخوبی نشان دهد و کار کاربران را در کتابخانهها سادهتر کند. این استاندارد جانشین قواعد قدیمی فهرستنویسی شده و بهجای تمرکز بر توصیف ظاهری کتاب، نیاز واقعی کاربر را در مرکز توجه قرار میدهد.
هدف اصلی آر.دی.اِی چیست؟
هدف اصلی آر.دی.ای، آن است که کاربر بتواند بهسادگی منبع اطلاعاتی مورد نیاز خود را جستجو کند، آن را در میان انبوه منابع موجود شناسایی و پیدا کند، از میان گزینههای یافتهشده مناسبترین را برگزیند و در نهایت به محتوای آن دسترسی واقعی پیدا کند. این استاندارد بهجای تمرکز بر توصیف صرف کتاب، نیازهای کاربر را در مرکز توجه قرار میدهد و میکوشد اطلاعات را بهگونهای سازماندهی کند که فرد بتواند رابطه میان نسخهها و شکلهای مختلف یک اثر را بفهمد و بهراحتی مسیر خود را از جستجو تا دسترسی نهایی طی کند. به بیان دیگر، هدف اصلی این استاندارد فراهم کردن چارچوبی یکسان، انعطافپذیر و هماهنگ با فناوریهای نوین برای توصیف منابع اطلاعاتی است، بهگونهای که کاربر در هر محیطی بتواند منبع مورد نظر خود را بیابد، بشناسد، انتخاب کند و به آن دسترسی داشته باشد.
ویژگیهای کلیدی آر.دی.اِی چیست و چه تفاوتی با استانداردهای پیشین فهرستنویسی ایجاد میکند؟
سه ویژگی کلیدی آر.دی.اِی را میتوان چنین برشمرد:
1. استاندارد محتوا، نه قالب: آر.دی.اِی فقط مشخص میکند «چه اطلاعاتی» را باید درباره یک منبع ثبت کنیم و کاری ندارد که این اطلاعات با چه قالبی مثل مارک (MARC21) یا بیبفریم ( BIBFRAME) نمایش داده شود. کتابخانه آزاد است از هر قالبی برای نمایش این اطلاعات استفاده کند.
2. تمرکز بر نیاز کاربر: آر.دی.اِی به جای گیر افتادن در قوانین خشک، بر این تمرکز دارد که کاربر به چه اطلاعاتی نیاز دارد و چگونه میتوان منابع مرتبط مثل کتابها، نویسندگان و نسخههای مختلف را به هم پیوند داد.
3. توازن میان گذشته و آینده: با اینکه آر.دی.اِی رویکردی نوآورانه دارد، اما ریشه آن به قواعد معتبر و قدیمی فهرستنویسی برمیگردد و در واقع مسیر تکامل همان قوانین است.
در آر.دی.اِی، دادهها چگونه دستهبندی میشوند و این دستهبندی چه فایدهای برای کتابخانهها دارد؟
در آر.دی.اِی، دادهها به دو دسته تقسیم میشوند:
۱. عناصر هسته: اطلاعاتی که ثبت آنها الزامی است و نبودشان باعث ناقص شدن پیشینه کتابشناختی میشود.
2. عناصر اختیاری: اطلاعاتی که ثبت آنها ضروری نیست و بسته به نیاز هر کتابخانه میتواند اضافه یا حذف شود.
فایده این دستهبندی آن است که کتابخانههای کوچک با منابع محدود میتوانند فقط عناصر هسته را ثبت کنند و کتابخانههای بزرگتر بر اساس نیاز خود عناصر اختیاری را بیفزایند. این انعطافپذیری باعث میشود آر.دی.اِی برای همه انواع کتابخانهها قابل استفاده باشد.
آر.دی.اِی در ثبت روابط چه کمکی به کاربر میکند و چرا واژگان مهارشده در این زمینه مهم است؟
آر.دی.اِی به کاربر کمک میکند تا تمام آثار مربوط به یک نویسنده یا موضوع خاص را یکجا پیدا کند، ارتباط بین منابع مختلف مثل یک کتاب با نقد آن یا ترجمههای مختلف یک اثر را بفهمد، و هویت نویسندگان یا سازمانها را دقیقتر شناسایی کند؛ مثلاً تفاوت بین دو نویسنده که نام مشابه دارند. آر.دی.اِی با استفاده از واژگان دقیق و مهارشده، «نوع رابطه» را برای سیستمهای کامپیوتری کاملاً شفاف و قابلفهم میکند. این موضوع در دنیای دیجیتال امروز که همه جستجوها در محیطهای آنلاین انجام میشود، اهمیت پیدا میکند.
این روش در عمل چه چیزی را در فهرستنویسی تغییر میدهد؟
یکی از تغییرات عملی مهم این است که آر.دی.اِی بر «موجودیتها» تمرکز دارد، نه فقط بر «رکورد کتابشناختی». یعنی به جای توصیف صرف یک کتاب، به شخص، خانواده، سازمان، اثر، بیان، تجسم و نسخه به عنوان موجودیتهای مستقل نگاه میکند. این نگاه موجودیتمحور باعث میشود دادهها قابل استفاده مجدد و قابل پیوند با دادههای دیگر باشند.
چرا «روابط» در فهرستنویسی اهمیت دارد و آر.دی.اِی چه هدفی در این زمینه دنبال میکند؟
یکی از اهداف اصلی در فهرستنویسی، جمعآوری آثار مرتبط در کنار هم است؛ مثلاً نشان دادن رابطه بین یک کتاب و نویسندهاش یا نسخههای مختلف آن. آر.دی.اِی با مشخص کردن دقیق «نوع رابطه» به جای توصیفهای مبهم، این هدف را دنبال میکند. در آر.دی.اِی کاربر میتواند بر اساس «نوع رابطه» جستجو کند. مثلاً بپرسد چه آثاری درباره یک کتاب نوشته شده، چه ترجمههایی از آن موجود است، یا چه افرادی در تولید آن نقش داشتهاند.
چه تفاوتی با قواعد انگلوامریکن (AACR2) دارد؟
قواعد انگلوامریکن سالها استاندارد اصلی فهرستنویسی در کتابخانهها بوده است، اما با ظهور منابع دیجیتال، محدودیتهای آن آشکار شد. این تفاوتهای کلیدی را در قالب جدولی در اختیار قرار میدهم:
بزرگترین چالش پیادهسازی آر.دی.اِی چیست؟
چالش اصلی، نیاز به آموزش فهرستنویسان و تغییر نگرش از «قالبمحوری» به «محتوامحوری» است. همچنین ناسازگاری بسیاری از نرمافزارهای کتابخانهای با الزامات آر.دی. ای. است. این نرمافزارها اغلب بر پایه ساختار مارک و قواعد انگلوامریکن طراحی شدهاند و از مدل مفهومی اف. آر. بی. آر. ( FRBR) و ساختار موجودیت‑رابطهای آر. دی. ای. پشتیبانی کامل نمیکنند.
آیا آر.دی.اِی جایگزین کامل AACR2 شده است؟
آر.دی.اِی را میتوان نسخه تکاملیافته و هوشمند انگلوامریکن دانست. جایی که انگلوامریکن بیشتر به «چگونه نوشتن» توجه داشت، آر.دی.اِی به اینکه «چه اطلاعاتی ثبت شود» و «چگونه منابع به هم مرتبط شوند» اهمیت میدهد. این تغییر نگرش، سازماندهی دانش را از یک فعالیت صرفاً کتابخانهای به یک زیرساخت اطلاعاتی برای کل فضای دیجیتال تبدیل میکند.
آر.دی.اِی فقط یک استاندارد فهرستنویسی نیست؛ یک زبان مشترک جهانی برای سازماندهی دانش است. در حالی که انگلوامریکن بیشتر به نیازهای کتابخانههای فیزیکی قرن بیستم پاسخ میداد، آر.دی.اِی برای دنیای دیجیتال، شبکههای جهانی و کاربران آنلاین طراحی شده است. همین «یکپارچگی و سازگاری» است که آن را به یک استاندارد نوین تبدیل میکند.
با توجه به اینکه آر.دی.اِی یک استاندارد محتواست و مستقل از قالب عمل میکند، بیبفریم (BIBFRAME) چه نسبتی با آر.دی.اِی دارد و چرا در دنیای امروز به آن نیاز پیدا کردهایم؟
آر.دی.اِی مشخص میکند «چه اطلاعاتی» ثبت شود و بیبفریم قالبی است که این اطلاعات را در محیط وب و بر پایه لینک دیتا ( linked data) نمایش میدهد. به عبارت دیگر، آر.دی.اِی محتوا را تعریف میکند و بیبفریم بستر فناورانه اجرای آن در فضای دیجیتال است. در فرصتی دیگر به صورت مستقل، بیبفریم را بهطور کامل معرفی میکنم و خواهم گفت چرا مارک ( MARC) دیگر پاسخگوی نیازهای دنیای امروز نیست و بیبفریم چگونه جای آن را میگیرد.
نظر شما