به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، آیین بزرگداشت زندهیاد حاج حسین آقا ملک، واقف بزرگ و بنیانگذار کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی، در خانه تاریخی ملک در تهران به مناسبت بزرگداشت پنجاه و چهارمین سالگرد درگذشت حاج حسین آقا ملک، بزرگترین واقف ایران، با حضور جمعی از علاقهمندان و دوستداران فرهنگ و وقف، در خانه تاریخی این بزرگمرد واقع در بازار بینالحرمین پایتخت برگزار شد.
در ابتدای این آیین، نوشاد رکنی، مدیر کتابخانه ملی ملک، ضمن گرامیداشت یاد و خاطره زندهیاد حاج حسین آقا ملک، با محوریت ویژگیهای شخصیتی این واقف بزرگ، گفت: حاج حسین آقا ملک در عین دقت، نظم و آیندهنگری در مدیریت اموال و تعامل حسابگرانه با حکومت، در برابر مردم، شخصیتی کریم، بخشنده و نیکوکار داشت و همین روحیه، او را به وقف باغها، املاک و داراییهای ارزشمند خود در مسیر خدمت به جامعه و اعتلای فرهنگ سوق داد.
وی همچنین با اشاره به دوراندیشی و دقت مثالزدنی حاج حسین آقا ملک در بنیانگذاری موقوفات خود، تأکید کرد: این نگاه آیندهنگر، زمینهساز تداوم خدمات فرهنگی و علمی کتابخانه و موزه ملی ملک تا امروز شده است.
جایگاه وقف در فرهنگ اسلامی
در ادامه سیدجلال موسویان، سخنران مذهبی مراسم با تبیین جایگاه وقف در فرهنگ اسلامی، اخلاص را مهمترین شرط ماندگاری وقف دانست و بیان کرد: وقف زمانی ارزش حقیقی خود را پیدا میکند که تنها برای رضای خداوند انجام شود، نه برای ستایش و تعریف مردم.
وی با اشاره به آثار ماندگار وقف حاج حسین آقا ملک، افزود: سالها از درگذشت این واقف بزرگ میگذرد، اما برکات علمی، فرهنگی و دینی موقوفات او، همچنان جاری و اثرگذار است.
موسویان تصریح کرد: در طول تاریخ، افراد بسیاری از ثروت فراوان برخوردار بودهاند، اما امروز اثری از دارایی آنان باقی نمانده است؛ در حالی که وقف، سرمایهای ماندگار است که خیر و برکت آن نسلبهنسل ادامه مییابد.
در پایان این آیین، حاضران با قرائت زیارت عاشورا و با مداحی محمد محسنی، یاد و خاطره زندهیاد حاج حسین آقا ملک را گرامی داشتند و برای علو درجات این واقف نیکاندیش، دعا کردند. حاج حسین آقا ملک در سال ۱۳۱۶ شمسی، کتابخانه و موزه ملی ملک را وقف آستان قدس رضوی کرد.
این مجموعه فرهنگی تا سال ۱۳۷۵ در خانه تاریخی ملک دایر بود. در این میان، ساختمان کنونی آن در محوطه تاریخی باغ ملی (میدان مشق) تهران، بر زمینی بنا شده است که حاج حسین آقا ملک در سال ۱۳۲۳ شمسی برای احداث ساختمان جدید کتابخانه و موزه وقف کرده بود.
حاج حسین ملک، واقف و بنیانگذار کتابخانه و موزه ملی ملک در ۱۱ ربیع الاول سال ۱۲۸۸ ه.ق (۱۲۵۰خورشیدی) در تهران متولد شد. خانوادهاش اصالتا تبریزی و مجتهد زاده بودند. اما پدربزرگش آقا مهدی به کسوت روحانیان درنیامد، بلکه در جنگ های ایران و روس به قشون دولتی پیوست و تا درجه سرهنگی پیش رفت. پس از جنگ به تجارت روی آورد و از امتیاز دوستی با میرزا تقی خان امیرنظام (امیرکبیر آینده) برخوردار شد. امیرنظام، پیشکار ولیعهد قاجار در آذربایجان بود و هنگامی که محمد شاه قاجار از دنیا رفت، ۱۰۰ هزار تومان از آقا مهدی قرض گرفت تا ناصرالدین میرزای ولیعهد را از تبریز به تهران بیاورد و به تخت بنشاند. آقا مهدی هم به تهران آمد و به پاس خدماتش لقب ملک التجاری گرفت.
بعد از آقا مهدی این لقب به فرزندش محمد کاظم رسید که خصایل متفاوتی را از خود بروز می داد. در جوانی ورزشکار و دست پرورده پهلوان ابراهیم یزدی بود. سپس مثل پدر وارد تجارت شد. از سیاست نیز برکنار نبود و دستی هم در سرودن شعر داشت. حاج حسین و دو برادر و سه خواهرش با چنین تباری و در خانه چنین پدری پرورش یافتند. چون پدرش به مدارس جدید با دیده تردید می نگریست و آن ها را مخلّ دیانت می دانست، حسین را به مدارس دارالشفاء و صدر تهران فرستاد تا به تحصیل علوم قدیمه همت گمارد. استادان او سید محمدعلی مازندرانی و میرشهاب الدین نیریزی بودند و گویا با میرزا ابوالحسن جلوه حکیم بزرگ عصر ناصری صمیمیت داشت. یکچند هم دور از چشم پدر به مدرسه فرانسوی آلیانس رفت تا زبان فرانسه را بیاموزد. در آن جا با کسانی چون محمد علی فروغی ( ادیب و نخست وزیر سال های بعد) هم دوره بود.
محمدکاظم ملکالتجار، از راه تجارت و از جانب املاک وسیعی که در خراسان خریده بود، ثروت انبوهی را برای فرزندانش به ارث گذاشت و این اساس ثروت حاج حسین ملک بود. او دستیاری پدرش در اداره املاک خراسان را برعهده داشت و گویا نخستین علقههای فرهنگیاش در سفری که همراه پدر به مشهد رفت، بسته شد. در آن جا به راهنمایی یکی از دوستان پدر با پاره ای نفایس حرم رضوی آشنا شد و بعدتر وقتی در نیشابور نسخه ای از دیوان «ابن یمین فریومدی» (شاعر سده ششم هجری) را بدست آورد، فکر بنیاد یک کتابخانه بزرگ به ذهنش خطور کرد. در این زمان ۲۸ساله بود.
کتابخانهای که ملک از حدود سال ۱۲۷۸ خورشیدی فراهم آورد، ابتدا در مشهد بود و سپس به خانه پدری او در بازار بین الحرمین تهران منتقل شد تا در اختیار اهل فضل و دانش قرار گیرد. آن گاه در سال ۱۳۱۶ به شرحی که در بخش وقف نامه خواهد آمد، تقدیم آستان امام رضا (ع) شد. حسین ملک همچنین املاک و مستغلات زیادی را در تهران و خراسان وقف امور خیریه و عام المنفعه کرده و بدین ترتیب در جایگاه بزرگ ترین واقف تاریخ معاصر ایران نشسته است.
این واقف بزرگ و دوستدار فرهنگ در چهارم مردادماه سال ۱۳۵۱ خورشیدی در ۱۰۱ سالگی چشم از جهان فروبست و در حرم امام رضاعلیه السلام به خاک سپرده شد. از او پنج دختر به یادگار ماند. خانم ها عزتملک، ملکزاده و صدیقه از بطن همسر اولش بانو نوابه قدسیه بوجود آمدند و خانم ها فلورت و رزت دختران او از همسر دومش، زرین خانم هستند.
وقفنامه حاج حسین ملک در ۶ آبان ماه ۱۳۱۶ خورشیدی، خانه پدری خود در بازار بینالحرمین تهران را به همراه تمام اثاثیه و کتابهای موجود در آن وقف آستان امام رضا (علیه السلام) کرد تا «شعبهای از کتابخانه مقدسه رضویه باشد». آنچه وقف شد افزون بر هزاران نسخه خطی نفیس یا چاپ سنگی شامل فرش ها، لوسترها، مبلمان و تابلوهای نقاشی بود که او به عنوان لوازم و تجملات زندگی شخصی از آن ها استفاده می کرد. همچنین مجموعه های تمبر، سکه، آثار لاکی و تابلوهای نقاشی میانشان دیده می شد. این آثار ابتدا کنار کتابخانه به نمایش درآمدند و سپس هسته اولیه موزه ملک را شکل دادند.
طبق وقف نامه، کتابخانه ملی ملک همه روزه به جز تعطیلات برای استفاده عموم باز است، اما "بیرون دادن و بردن کتاب" ممنوع است و کتاب ها باید در محل کتابخانه و طبق آداب مترتب بر آن مطالعه شوند. حاج حسین ملک اموال زیادی را وقف کتابخانه کرد تا پس از مرگش درآمدی برای توسعه کمی و کیفی آن فراهم باشد. او نخستین بار در سال ۱۳۲۵خورشیدی و سپس در ۲۵ فروردین ماه ۱۳۳۰ املاک و مستغلات زیادی را وقف آستان قدس رضوی کرد و درآمدشان را به کتابخانه اختصاص داد. املاک وقفی در سال ۱۳۳۰ شامل ۲۰ قطعه زمین بزرگ کشاورزی در خراسان و تعداد زیادی دکان در بازار تهران بود.
تولیت و نظارت این موقوفات مانند کتابخانه است و عمدتا صرف اختصاص نیم عشر (۵ درصد) از عواید خالص سالانه برای خرید کتاب و لوازم موزه، اداره کتابخانه شامل مرمت کتاب ها و حقوق متولی، ناظران ، مدیر و کارکنان، برپایی جشن در سالروز ولادت پنج تن آل عبا علیهم السلام و بعثت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و میلاد فرخنده امام رضا علیه السلام، برپایی مراسم سوگواری در روزهای هفتم تا یازدهم محرم و برگزاری مراسم یادبود در سالروز درگذشت واقف خواهد شد.
حاج حسین ملک در سالهای ۱۳۳۱ و ۱۳۳۴ برای چندمین بار املاک و مستغلاتی را وقف آستان قدس رضوی کرد و مقرر داشت که بخشی از عواید آنها به کتابخانه و موزه و بخش دیگر به ساخت و اداره بیمارستانی در چناران خراسان اختصاص یابد.
نظر شما