سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - احمد محمدتبریزی؛ دوم مرداد ۱۴۰۵، چراغ عمر بازیگری خاموش شد که اگرچه نامش بیش از هر چیز با خنده، شیرینکاری و نقشهای ماندگار کمدی گره خورده بود، اما در قاب سینما و تلویزیون، چهرهای فراتر از یک کمدین داشت.
اکبر عبدی، بازیگری بود که مخاطب عام او را با لبخند به یاد میآورد، اما مرور کارنامهاش نشان میدهد بخش مهمی از حافظه تصویری تاریخ ایران نیز با بازی او شکل گرفته است. بازیگری که بارها از درون کتابهای تاریخ، خاطرات، سفرنامهها و پژوهشهای تاریخی به پرده سینما و قاب تلویزیون آمد و به شخصیتهایی جان بخشید که پیش از آن فقط روی کاغذ زندگی میکردند.
همکاری با بزرگان سینمای ایران
کارنامه عبدی از همان ابتدا با همکاری با مهمترین فیلمسازان سینمای ایران گره خورد. همکاریهایی که به تنهایی جایگاه او را در تاریخ سینمای ایران تثبیت میکند.
او با داریوش مهرجویی در «اجارهنشینها»، با ناصر تقوایی در «ای ایران»، با علی حاتمی در «مادر» و «دلشدگان»، با محسن مخملباف در «ناصرالدینشاه آکتور سینما» و با داود میرباقری در «آدمبرفی» همکاری کرد. فهرستی که نشان میدهد عبدی به راحتی میان سینمای مؤلف، جریان اصلی، کمدی و آثار تاریخی رفتوآمد میکرد و در هر کدام، تصویری متفاوت از تواناییهای خود به نمایش میگذاشت.
در میان این همکاریها، حضور او در آثار علی حاتمی جایگاهی ویژه دارد. عبدی در «مادر» و «دلشدگان» از قالب کمدی فاصله گرفت و ظرفیتهای دراماتیک خود را به رخ کشید. بازی در نقش «غلامرضا» در فیلم «مادر» برای او سیمرغ بلورین جشنواره فیلم فجر را به همراه آورد و بسیاری از منتقدان آن را از ماندگارترین بازیهای تاریخ سینمای ایران میدانند.
این موفقیت نشان داد که عبدی فقط در نقشهای کمدی موفق نیست و در اصل بازیگری کامل است که میتواند پیچیدهترین احساسات انسانی را روی پرده نشان دهد.
حضوری مستمر در فیلمهای تاریخی
یکی از بخشهای کمتر دیدهشده کارنامه عبدی، حضور مستمر در فیلمها و سریالهای تاریخی است.
اگر کارنامه عبدی را از این زاویه مرور کنیم، با تصویری متفاوت روبهرو میشویم. تصویری از بازیگری که سالها در بازسازی حافظه تاریخی ایرانیان سهم داشت، بیآنکه این ویژگی به اندازه نقشهای کمدیاش دیده شود.
با مرور کارنامه اکبر عبدی میتوان دید که او در فیلم و سریالهای مختلفی مربوط به دورههای مختلف تاریخ ایران و جهان اسلام به ایفای نقش پرداخته است. این حجم حضور در آثار تاریخی، برای بازیگری که بیشتر با کمدی شناخته میشود، اتفاقی کمسابقه است.
کمتر کمدینی در سینمای ایران را میتوان یافت که چنین حضوری در آثار تاریخی داشته باشد. در حالی که بسیاری از بازیگران طنز در همان قالب باقی ماندند، عبدی به انتخاب ثابت پروژههای تاریخی نیز تبدیل شد.
بسیاری از شخصیتهای تاریخی که عبدی بازی کرد، بدون گریمهای سنگین قابل تصور نیستند. او از معدود بازیگرانی بود که با گریمهای سنگین مشکلی نداشت و آن را بخشی از شخصیتپردازی میدانست.
بازی در فیلمهای تاریخی مربوط به قاجار
یکی از نخستین نمونههای این حضور، «دلشدگان» علی حاتمی است. فیلمی که گرچه روایتی داستانی دارد، اما بر پایه سالها پژوهش درباره تاریخ موسیقی ایران و سفر واقعی گروهی از نوازندگان ایرانی در دوره قاجار برای ضبط صفحه موسیقی در اروپا شکل گرفته است.
حاتمی شخصیتهای فیلم را با الهام از موسیقیدانان واقعی آن دوره خلق کرد و عبدی در کنار چهرههایی چون محمدعلی کشاورز، علی نصیریان و امین تارخ، بخشی از یکی از مهمترین آثار تاریخی سینمای ایران شد.
او در «ناصرالدینشاه آکتور سینما» ساخته محسن مخملباف نیز به مقطعی دیگر از تاریخ ایران قدم گذاشت. فیلمی که با نگاهی خلاقانه، ورود سینما به ایران و علاقه ناصرالدینشاه به عکاسی و فناوریهای نو را روایت میکرد. هرچند روایت فیلم خیالپردازانه است، اما بر پایه اسناد تاریخی دوره قاجار و پژوهشهای مربوط به تاریخ سینمای ایران شکل گرفته و امروز یکی از آثار شاخص سینمای تاریخی ایران به شمار میرود.
همین مسیر در «گراند سینما» ساخته حسن هدایت ادامه پیدا کرد. فیلمی که تاریخ شکلگیری نخستین سالنهای سینما و سینماداری در ایران را روایت میکند.
هدایت با رجوع به اسناد و پژوهشهای تاریخ اجتماعی ایران، روایتی از مواجهه جامعه ایرانی با پدیده سینما ارائه داد و عبدی یکی از بازیگرانی بود که این برهه تاریخی را برای مخاطبان جان بخشید. به این ترتیب او در دو فیلم متفاوت، بخشی از تاریخ سینمای ایران را روایت کرد. اتفاقی که در کارنامه کمتر بازیگری دیده میشود.
فیلم «جنگجوی پیروز» به کارگردانی مجتبی راعی در دهه ۷۰ یکی دیگر از فیلمهای تاریخی عبدی است. داستان این فیلم در یکی از مقاطع حکومت ناصرالدینشاه قاجار میگذرد و ماجرای فیلم پیرامون توطئههای دربار، دخالت دولت بریتانیا در مسئله هرات و رقابتهای سیاسی دوران قاجار شکل میگیرد.
اکبر عبدی در این فیلم نقش ناصرالدینشاه را ایفا میکند. نقشی که از معدود تجربههای او در قالب یک شخصیت واقعی تاریخ ایران به شمار میرود.
بازی در سریالهای تاریخی
حضور عبدی در تلویزیون نیز از همین الگو پیروی میکرد. داود میرباقری که همواره به پژوهشهای تاریخی و مذهبی در آثارش شهرت داشته، از او در مجموعه ماندگار «امام علی(ع)» استفاده کرد.
این سریال که حاصل سالها مطالعه منابع تاریخی، از جمله «تاریخ طبری»، «الکامل» و دیگر متون معتبر تاریخ اسلام بود، تصویری ماندگار از سالهای پایانی زندگی امام علی(ع) ارائه داد و عبدی در نقش «مترجم رومی» نشان داد که توانایی حضور در فضایی کاملاً جدی و تراژیک را نیز دارد.
میرباقری چند سال بعد بار دیگر به سراغ او رفت و در «معصومیت از دست رفته» از ظرفیتهای بازیگریاش برای ایجاد فضایی تاریخی و حماسی بهره گرفت.
«وزیرمختار» ساخته سعید نیکپور نیز برگ دیگری از این کارنامه است. این مجموعه بر اساس زندگی الکساندر گریبایدوف، نویسنده و دیپلمات روس، و با تکیه بر اسناد تاریخی، خاطرات و سفرنامههای مربوط به دوره فتحعلیشاه قاجار ساخته شد.
همکاری با مسعود جعفری جوزانی در «در چشم باد» و حضور در «سالهای مشروطه» ساخته محمدرضا ورزی نیز همین مسیر را تکمیل کرد. حضور عبدی در چنین آثاری نشان داد که انتخابهای او محدود به آثار عامهپسند نبود و در روایت پیچیدهترین مقاطع تاریخ ایران نیز نقشآفرینی میکرد.
«در چشم باد» حاصل سالها تحقیق درباره تاریخ معاصر ایران است و سه مقطع مهم از تاریخ کشور، از نهضت جنگل تا دفاع مقدس، را روایت میکند. «سالهای مشروطه» نیز با اتکا به منابع متعدد تاریخی، یکی از حساسترین دورههای تاریخ سیاسی ایران را بازسازی میکند. دورهای که عبدی در آن نیز حضوری مؤثر داشت.
او حتی در پروژههایی مانند «ثارالله» به کارگردانی شهریار بحرانی، با محوریت حرکت امام حسین(ع) از مکه به کربلا و مجموعه «جابر بن حیان» به کارگردانی جواد افشار، که بر زندگی دانشمند نامدار جهان اسلام استوار بود، حضور یافت. آثاری که هر یک بر پایه پژوهشهای تاریخی و منابع مکتوب شکل گرفته بودند.
بازی در یک فیلم اقتباسی
اکبر عبدی اگرچه تنها یک اقتباس مستقیم ادبی، یعنی «تحفه هند» را در کارنامه سینمایی خود دارد، اما بخش قابل توجهی از فعالیت حرفهایاش در آثاری گذشته که از دل تاریخ مکتوب، اسناد، خاطرات و پژوهشهای تاریخی بیرون آمدهاند و شاید به همین دلیل بتوان او را بازیگر تاریخ مکتوب ایران نامید. هنرمندی که بارها لباس شخصیتها و دورههایی را بر تن کرد که پیش از رسیدن به پرده سینما، سالها در صفحات کتابها زندگی کرده بودند.
این همان وجهی از کارنامه اکبر عبدی است که کمتر درباره آن سخن به میان آمده. وجهی که نشان میدهد او فقط یک کمدین نبود و در روایت تاریخ ایران نیز سهمی ماندگار داشت. سهمی که با مرور دوباره آثارش، بیش از همیشه به چشم میآید.
نظر شما