سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): تعزیه در کهگیلویه و بویراحمد، روایتی زنده از عاشوراست که نسل به نسل در میدانها، حسینیهها و روستاها جریان یافته و هر سال در ماه محرم، جان تازهای میگیرد. این هنر دیرینه با تلفیق شعر، موسیقی، روایت و باورهای مذهبی، واقعه کربلا را برای مخاطبان بازآفرینی میکند و پیوندی عمیق میان فرهنگ بومی و حماسه حسینی میسازد.
تعزیه در این استان، ریشه در سنتهای کهن مردمان دیار زاگرس دارد و هنوز هم در بسیاری از مناطق، با همان شور و اصالت گذشته اجرا میشود. آیینی که فراتر از یک مراسم سوگواری، بخشی از هویت فرهنگی و میراث معنوی مردم کهگیلویه و بویراحمد به شمار میرود و روایت ایثار و آزادگی را در قالب هنر به نسلهای جدید منتقل میکند.
پیشینه این آیین محرمی در گفتوگو با یکی از پژوهشگران آیینهای نمایشی در کهگیلویه و بویراحمد به بحث و بررسی گذاشته شده است.
میررضا رفیعی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در یاسوج، با اشاره به پیشینه تعزیه در کهگیلویه و بویراحمد گفت: تعزیهخوانی رسمی در کهگیلویهوبویراحمد از حدود سال ۱۲۸۰ هجریشمسی در شهر لنده شکل گرفت و بهتدریج به یکی از مهمترین سنتهای آیینی این منطقه تبدیل شد. در همان سالها مجالس دوخوانی و پردهخوانی در حسینیه اعظم لنده که بهدست محمدحسین ضرغامی، کلانتر ایل طیبی گرمسیری، ساخته شده بود، در ایام محرم و صفر برگزار میشد و بهتدریج زمینه شکلگیری مجالس تعزیه را فراهم کرد.
او با بیان اینکه پایههای مجلس تعزیه در لنده با حضور خانواده «فقهی» از شهرستان بهبهان ـ مشهور به دارالمؤمنین ـ استحکام یافت، افزود: در آن دوره محدوده اداری کهگیلویه زیر نظر گروهان ژاندارمری لنده و هنگ ژاندارمری بهبهان اداره میشد و ارتباط گسترده بازار بهبهان با مناطق کهگیلویه، زمینه انتقال سنتهای مذهبی و آیینی از جمله تعزیهخوانی را فراهم کرده بود.
رفیعی بیان کرد: در کنار این روند، دورهگردهای اراکی و شهرضایی که در منطقه کهگیلویه رفتوآمد داشتند و به فروش ملامین، پارچه و سایر ملزومات روزمره میپرداختند، در ماههای محرم و صفر مجالس تعزیه و پردهخوانی واقعه عاشورا را در آبادیهایی مانند سنقرآباد، چنگلوای کنونی،ـ سوق، چرام و قلعه سیدمختار در سرفاریاب اجرا میکردند و در گسترش این آیین نقش مؤثری داشتند.
این پژوهشگر درباره شیوه اجرای نخستین تعزیهها توضیح داد: در ابتدا تعزیه در قالب «دوخوانی» اجرا میشد؛ به این معنا که یک نفر در نقش موافقخوان و فردی دیگر در نقش مخالفخوان نسخه را روایت میکردند. در یکی از همین اجراها، درجهداری از پاسگاه ژاندارمری دیشموک که به لنده آمده بود، با دیدن تجمع مردم برای تماشای مجلس تعزیه، پیشنهاد داد تعداد شبیهخوانان افزایش یابد و نقشها میان افراد بیشتری تقسیم شود.
رفیعی با اشاره به اینکه از سال بعد این پیشنهاد عملی شد و تعزیه لنده از قالب محدود دوخوانی خارج شد، گفت: با افزایش شمار اولیاخوانان و اشقیاخوانان، مجالس تعزیه ساختاری نمایشیتر پیدا کرد؛ تغییری که جلوههای بصری اجرا را افزایش داد و موجب استقبال بیشتر مردم شد.
وی افزود: با عزیمت اسکندرخان پورمحمدی، کلانتر سوق، از لنده به قریه سوق و همراهی بخشی از طوایف ایل طیبی، تعزیه نیز به این منطقه منتقل شد. زندهیاد ملا حسنقلی امیری که نسخههای تعزیه را با خود به سوق برده بود، در فاصله سالهای ۱۳۲۵ تا ۱۳۲۷ هجریشمسی بنیان تعزیه رسمی در این شهر را پایهگذاری کرد.
این پژوهشگر آیینهای نمایشی تصریح کرد: نسخههای مورد استفاده در لنده و سوق عمدتاً «نسخه میرعزا» بود و ساختار مجالس نیز بر اساس همین نسخهها شکل میگرفت. مجالسی همچون طفلان مسلم، حبیببنمظاهر، حر بن یزید ریاحی، قاسم، علیاکبر، علیاصغر، حضرت ابوالفضل العباس(ع)، عمرسعد و شهادت امام حسین(ع) در قالب اجراهایی که گاه بیش از چهار ساعت به طول میانجامید، برگزار میشد.
رفیعی تأکید کرد: شیوه سنتی اجرای پیوسته چندین مجلس تعزیه عمدتاً در لنده و سوق تداوم یافت و در دیگر نقاط استان کمتر با همین ساختار استمرار پیدا کرد.
او درباره آیین ویژه «ترقو» گفت: در شب شام غریبان، تعزیهای با عنوان «ترقو» در لنده و سوق اجرا میشد که روایت حضور حضرت فاطمه زهرا(س) در صحرای کربلا و گفتوگو با سر بریده امام حسین(ع) بود. این مجلس با آوای خاص «ترقو» شناخته میشد و بهعنوان یکی از شاخصههای منحصربهفرد تعزیه در این دو شهر باقی مانده است.
رفیعی با اشاره به چهرههای اثرگذار تعزیه در سوق بیان کرد: پس از ملا حسنقلی امیری، سیدحمدالله شاهی از چهرههای شاخص این آیین بهشمار میرفت. او از ۹ سالگی زیر نظر ملا حسنقلی امیری وارد تعزیه شد و از ۱۴ سالگی، پس از درگذشت خداخواست محمدی، شبیهخوانی نقش امام حسین(ع) را برعهده گرفت و تا نهم اردیبهشتماه سال جاری این مسیر را ادامه داد.
او افزود: در تعزیه سنتی سوق نیز هنرمندانی همچون محمدنبی یعقوبیان، حسین حاجپور، محمدرحیم کلاهی، آیتالله شجاعت، بیژن شریفی، حاج تاجمحمد دوستکام، حبیبالله مسعودی، شفیع کلاهی، جلیل علوی، عبدالله نوری، محمدتقی افرازیان، افضل محمدی و حاجتی ترحمپور از چهرههای شناختهشده این آیین بودهاند.
رفیعی با بیان اینکه در لنده نیز زندهیاد اوستا خلیفه عباسی، معروف به «اوستا جمعه»، بانی و معینالبکای تعزیه بود و نسل تازهای از شبیهخوانان را تربیت کرد، گفت: در کنار نامهایی چون عبدالرسول محمدی، مرادی و تقیزاده، افرادی مانند حاج محمد زکی تقیزاده، آقای قدسی، نصرت عدالت، نورالله تقیزاده و اصغر محمدی نیز در شمار تعزیهخوانان شناختهشده این شهر قرار دارند.
او گفت: در روستای کریک از توابع شهرستان دنا نیز بهدلیل حضور امامزادگان و سادات، مجالس تعزیه سنتی برگزار میشد و چهرههایی همچون هاشمپور و معصومی در اجرای آن نقش داشتند.
رفیعی همچنین به تعزیه در چرام اشاره کرد و افزود: در این منطقه نیز خانواده نیکروز از برگزارکنندگان و فعالان شناختهشده این آیین بهشمار میروند.
او درباره تعزیه در یاسوج گفت: بهدلیل همجواری تاریخی این منطقه با استان فارس، بازاریان اردکانی که به یاسوج مهاجرت کرده بودند، آیینهایی همچون علمگردانی و تعزیه را اجرا میکردند و این روند تا دهه هشتاد ادامه داشت. در یاسوج نیز خانوادههایی مانند خادمی، فرزامی و امین صفایی در برگزاری این آیین نقش داشتهاند.
این پژوهشگر افزود: از اوایل دهه ۱۳۸۰ با شکلگیری گروههای نمایشی و حمایتهای فرهنگی، تعزیه در یاسوج در قالبی تازه سازمان یافت و حدود پنج گروه به شیوه «مجلسی» فعالیت خود را آغاز کردند؛ شیوهای که در آن هر اجرا به یک مجلس مشخص اختصاص مییابد.
او همچنین به نسل جوان تعزیهخوانان استان اشاره کرد و گفت: در سالهای اخیر چهرههای جوانی همچون سجاد شاهیسوق، علی میرزایی، دلاور شریعتی، شاهرخ شریفی، روحالله شریفی، مجید نیکپور، فردین یزدانی، علی شمس، داود پارسا، احمدعلی کریمیزاده، نصرت عدالت، سعید ذاکریزاده، برادران تقیزاده و برادران عباسی در ادامه این سنت آیینی نقشآفرینی میکنند.
رفیعی همچنین به تجربهای متفاوت در گچساران اشاره کرد و گفت: محمدعلی پیرسبزی شیوهای شبهتعزیه را پایهگذاری کرد که در آن بازیگران روی صحنه ایفای نقش میکردند و دیالوگها بهصورت نریشن همراه با موسیقی زنده اجرا میشود. این اجراها معمولاً از شب هشتم تا دوازدهم محرم برگزار میشود و مخاطبانی از استانهای همجوار را جذب کرده است.
رفیعی یادآور شد: در سال ۱۳۸۲ تشکیل گروه تعزیه در اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان پایهگذاری شد و در سال ۱۳۸۳ نخستین سوگواره تعزیه استانی در شهر سوق با حضور گروههایی از گچساران، یاسوج، سرفاریاب و لنده برگزار شد؛ سوگوارهای که تا ۹ دوره تداوم یافت.
او در پایان گفت: مجالس تعزیه سنتی سوق و لنده، آیین «حجله قاسم» و «ترقوخوانی» در سالهای ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ در فهرست آثار معنوی سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی کشور ثبت ملی شد؛ رخدادی که نشان میدهد تعزیه در لنده و سوق نهتنها یک آیین مذهبی، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی کهگیلویهوبویراحمد بهشمار میرود.
نظر شما