سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری- کتاب «تاریخ تمدنهای ایران تا پایان دوره ایلامی» تالیف حبیبالله محمودیان از سوی نشر زاگرو منتشر شد.
فلات ایران به دلیل شرایط جغرافیایی و موقعیت استراتژیک خود، همواره به عنوان سکونتگاه انسانها و مهد تمدن و فرهنگ بشریت شناخته شده است. درههای کوهستانی، دشتهای میانکوهی، غارهای طبیعی، جنگلهای انبوه، دامنهها، جلگههای حاصلخیز و رودهای پرآب در حواشی معتدل دریاها، شرایط مساعدی را برای استقرار و زندگی انسانها از دوران پیش از تاریخ تا اعصار بعدی فراهم کرده است.
ایران سرزمین بزرگ و متمدن غرب آسیاست و تحقیقات باستانشناسی بخشهایی از این تمدن کهن را تاکنون معرفی کرده است، اما با توجه به اهمیت دوران پیش از تاریخ ایران از منظر تاریخ، تمدن، فرهنگ و هویت ایرانی این کتاب بر آن است تا با بهرهگیری از یافتههای علمی و اسناد و مدارک نسبت به تدوین تاریخ تمدنهای ایران تا پایان دوره ایلامی اقدام کند.
محمودیان در کتاب «تاریخ تمدنهای ایران تا پایان دوره ایلامی» بعد از پیشگفتار در چهارده فصل به موقعیت جغرافیایی(بومشناسی) فلات ایران، موقعیت جغرافیایی فلات ایران، تقسیمبندی دوران مختلف تاریخی، مناطق پارینهسنگی ایران، استقرارهای غارنشینی، دورههای فرهنگی پیش از تاریخ ایران، گاهنگاری باستانشناسی، هلال حاصلخیز، اقوام و تمدنهای فلات ایران، استقرارهای پیش ایلامی در غرب ایران، فرهنگ و اعتقادات مذهبی ایلامیان، نقش مار بر روی ظروف مذهبی و آئینی، مارخدایان، نقوش اساطیر بر روی مهرها، اسطورهها، حیوان اسطورهای بالدار و... میپردازد.
حبیبالله محمودیان در شرح دوره پارینهسنگی در زاگرس غربی آورده است: «تحقیقات باستانشناسی نشان میدهد که منطقه زاگرس غربی در دوره پارینهسنگی دارای استقرار بوده است. مورتنسن مهمترین بازیافتهای دوره پارینهسنگی را از منطقه هلیلان به دست آورده است. این منطقه در محدوده رودخانه سیمره واقع شده و قدمت آن به هزارههای نهم تا هفتم پیش از میلاد میرسد.»
این نویسنده به باورهای ایلامی اشاره میکند: «در باورهای ایلامی، مار موجودی مقدس و حافظ آب و خرد و ثروت و عامل دوردارنده نیروهای اهریمنی دانسته میشد. حضور تصویر مار بر بسیاری از اشیاء و ظروف و نگارههای بازمانده از ایلامی، نمودار اهمیت نماد مار و به ویژه نقش برکتبخشی آن است. در ایلام مار به عنوان کیتن خدای اینشوشیناک (خدای شهر شوش و هفت تپه) که به افتخارش در شوش معبدی بسیار باشکوه ساخته بودند، شناخته میشد.
پلاسعیدی، عضو هیات علمی دانشگاه پیام نور در این رابطه نوشته است: اینشوشیناک خدای سوگند و قانون بود و تنها قاضی مردگان که در گور به قضاوت درباره ایشان میپرداخت. همچنین، او خدای تاریکی و مرگ و پادشاه خدایان بود. از اینرو، در بیشتر آثار هنری ایلامی ایفای نقش کرده و مورد پرستش قرار میگرفت.
گواه این ادعا، طولانیترین کتیبهای است که بر روی یک تکستون سنگی در کنار نقش حک شده یک مار به خط ایلامی نوشته شده است: «من پوزیر اینشوشیناک، شاه سرزمین و برگزیده هستم. من این مار را به مثابه یک تمثال وقف میکنم. شود آیا که سرزمین ما متعلق به خدا اینشوشیناک باشد!...»
دلیل دیگر، وجود اثر مُهری است که متعلق به هزاره دوم ق.م بوده و از شوش به دست آمده است و در آنجا خدای اینشوشیناک به عنوان یکی از خدایان حاضر در صحنه مهر معرفی گردیده که بر تختی به شکل چمبره مار جلوس کرده است.
مار در تمدن ایلامی به عنوان نمادی از حضور بزرگترین خدای ایلامی به صورتهای گوناگون جلوهگر شده و مظاهر مختلفی را دربرمیگیرد؛ چرا که قدرت ظهور اسرارآمیزش بر زمین و غیب شدن ناگهانیاش در جهان ناشناخته زیر زمین، باعث آن میشد که مار را موجودی مافوق انسان و طبیعت که از ارواح و جانهای نیاکان محافظت میکند، بپندارند.
نقش مار بر روی سرپوش ظروف یا بدنه ظروف نقش گردیدهاند. مارها به سه گونه دیده میشوند. یا به صورت مار شاخدار بوده یا به نقش مار خدا (سری به شکل مار و بدنی به شکل انسان) و همچنین، به شکل مار ساده (به همان شکلی که در طبیعت میشناسیم) نقش گردیدهاند. بیشترین آثار متعلق به هزاره سوم ق.م و در هزاره دوم ق.م بسیار کمتر نقش گردیدهاند؛ به طوری که در اواخر هزاره دوم ق.م دیگر نقش مار بر روی ظروف رویت نمیشود.
نقش مار بر روی اشیای نذری و سمبلیک به عنوان یک نماد مذهبی بسیار در هزاره دوم ق.م رایج بوده و اغلب این نقش از معابد و آرامگاههای ایلامی به دست آمده است. تمثال مارها به شکل مار ساده، مار دو سر و همچنین ماراژدهایان میباشند. در این گروه تقریبا تعداد اشیا و ادواتی که به شکل مار ساده و ماراژدها میباشند به یک اندازه هستند. ماراژدها مارهایی هستند که بر روی سر شاخی کوچک دارند و پوزهای گربه شکل با دهانی باز و دندانهایی تیز که در بعضی مواقع از آنها نیشهای پرقدرتشان نمایان است.
پرستش مار خدایان، در دوران اکد در بینالنهرین و هم در ایلام همزمان مشاهده شده است. در این زمینه با توجه به اینکه از دوران پیش از تاریخ (از هزاره پنجم و چهارم ق.م) نقش مار با فراوانی بیشتری بر روی ظروف سفالین و مُهرها مشاهده میشود. اعتقاد و پرستش مار در ایران وجود داشته و حال آنکه در تمدن بینالنهرین حضور مارها بر روی آثار به ندرت بوده و نقش مارخدایان فقط در سلسله اکد دیده میشود.
پراکندگی آثاری که نقش مارخدایان بر روی آنها وجود دارد، بیشترین آثار از شوش و بعد از آن هفت تپه به دست آمده است. این نوع نقش در مناطق چغامیش، ملیان و چغازنبیل به ندرت مشاهده شده است.
شاید بتوان گفت: مهمترین نقشمایه را در هنر مذهبی ایلام مار تشکیل میدهد. بررسی تحولات باستانشناسی نشان میدهد مار از قدیمیترین نمادهای جانوری با مفاهیم گسترده در بسیاری از فرهنگهای باستانی بوده است.
برخی اعتقاد دارند که مار نماد نامیرایی و حاصلخیزی و در برخی موارد نماد ارواح بوده است. مار نشانهای از آب بود و تصویر دو مار به هم پیچیده نمادی از حاصلخیزی، رفاه و ثروت است.»
در قسمتی دیگر محمودیان بیان میکند که «ایلامیان از نقش بز هم برای ترسیم تخت خود استفاده میکردند. اثر این مُهر نقش کشتی یا قایقی است که شخص داخل قایق روی تختی به شکل بز(آهویی) نشسته است. خود بز داخل صحنه سری رو به پایین و شاخهای بلندی دارد. شخص روی کمر بز نشسته و پاهای بز پایههای تخت را تشکیل داده است. تخت فاقد تکیهگاه است.
از دیگر نقوش حیوانی شکل میتوان به نقوش برجستهها با شکل شیر اشاره کرد. تختهای شیر(گربهسان) شکل از جمله اینگونه نقوش است که در تخت جمشید و دیگر مکانهای باستانی ایران به چشم میخورد.»
همچنین به خط و کتابت دوره ایلامی نیز در این کتاب اشاره شده است: «گیرشمن نوشته است: ایلامیها، خط را از سومریان اقتباس کرده و آن را تکامل بخشیدند، سپس در اختیار هخامنشیان قرار دادند. البته، کاوشهای باستانشناسی اخیر در حوزه هلیلرود اطلاعات بیشتری در رابطه با خط و کتابت ایلامیان ارایه داده که از جهات مختلف دارای اهمیت است. بخش مهمی از خط و کتابت ایلامیان را میتوان بر روی آجرنوشتههای چغازنبیل ملاحظه نمود.
خط ایلامی خط تصویری یا خط پیکتوگرافی(تصویری) خط قراردادی ایلام است که در تجارت مورد استفاده قرار میگرفت و معیار خریدفروشهای گوسفند و... به حساب میآمد. خط ایلامی از چپ به راست خوانده میشود و در شوش پیدا شده است. قدیمیترین اثر مکتوب ایلام ۳۰۰۰ق.م بوده که موضوع آن در مورد خرید و فروش پیدا شده است. در این سنگنوشته سه حیوان شامل اسب، قاطر و الاغ دیده میشود و کنار آنها علاماتی به چشم میخورد. اولین حرکت انسان برای نوشتن برای تجارت صورت پذیرفته است.»
در کل کتاب «تاریخ تمدنهای ایران تا پایان دوره ایلامی» پژوهشی است جامع که به این تمدن از زوایای مختلف پرداخته است. نویسنده در پایان کتاب سایتهای باستانی دوران ایلامی را معرفی میکند. همچنین نویسنده از منابع انگلیسی و فارسی بسیاری نیز بهره برده که از نقاط قوت کتاب به شمار میرود، این منابع در پایان کتاب آورده شده و راهگشا برای پژوهشگران علاقهمند در دستیابی به اطلاعات بیشتر است.
کتاب «تاریخ تمدنهای ایران تا پایان دوره ایلامی» تالیف حبیبالله محمودیان با ۳۳۷ صفحه، شمارگان ۱۰۰۰نسخه و بهای ۴۶۵ هزار تومان از سوی نشر زاگرو به بازار کتاب آمد.
نظر شما