سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سیدحسن حسینینژاد: چند سالی است که از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی، روز نخست ماه محرم به نام روز «محتشم کاشانی و روز بزرگداشت شعر و ادبیات آیینی» نامگذاری شده است.
روزی برای توجه به جایگاه شعر آیینی در فرهنگ و ادبیات فارسی و جریانی ادبی که ریشه در تاریخ ایمان، سوگ و حماسه این سرزمین دارد و در طول قرنها، زبان بیان احساسات دینی و اجتماعی مردم این کهن دیار بوده است.
در این میان، «محتشم کاشانی» با مرثیههای ماندگار خود در سوگ کربلا، نقطه عطفی در تثبیت و گسترش ادبیات آیینی به شمار میرود؛ شاعری که ترکیب هنرمندانهای از عاطفه، حماسه و باور مذهبی را در قالب شعر فارسی به یادگار گذاشت و مسیر تازهای پیش روی شاعران پس از خود قرار داد.
در پیش و بیشتر در ادامه این جریان تاریخی، شاعران در شهرها و مناطق مختلف ایران هر یک سهمی در تداوم و بازآفرینی «شعر آیینی» داشتهاند و سرزمین گرگان نیز که به دارالمؤمنین شهره است هم در گذشته تا به امروز در بستر فرهنگ دینی و سنتهای مذهبی خود، زمینه پرورش و حضور شاعرانی را فراهم کرده که در حوزه ادبیات آیینی آثاری قابلتوجه خلق کردهاند.
بر همین اساس، بررسی پیشینه شاعران آیینی گرگان میتواند تصویری روشنتر از نقش این منطقه در شکلگیری و استمرار ادبیات آیینی ارائه دهد؛ موضوعی که در گفتوگو با یکی از پژوهشگران این حوزه، ابعاد تاریخی و فرهنگی آن بیشتر واکاوی خواهد شد.
محمد انصار، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ گرگان گفت: برخی به سرودههایی که موضوع آن، دینی و مذهبی هستند، شعر آیینی میگویند؛ یعنی اینکه، آیات قرآنی و احادیث معصومین، اصول و فروع دین، اخلاق اسلامی، تاریخ اسلام و ... در شعرشان آمده است. ولی برخی دیگر، تنها به اشعاری که درباره ۱۴ معصوم سروده شده، شعر آیینی میگویند که شعر عاشورایی یا حسینی، از مهمترین شاخههای این نوع شعر است.
انصار افزود: بر اساس دیوانهایی که تاکنون، از شاعران آیینی گرگان و استرآباد به چاپ رسیده است، میبایست آنها را به سه دسته تقسیم کنیم. دسته اول کسانی که شعر آیینی یا مذهبی دارند ولی به دلایلی، شعر عاشورایی ندارند؛ مانند نعیمی استرآبادی (متوفای سال ۷۹۸)، سحابی استرآبادی (متوفای سال ۱۰۱۰)، میرزا ابوطالب فندرسکی (متوفای سال ۱۰۴۰)، باقر استرآبادی (متوفای قرن یازدهم) هستند.
انصاری ادامه داد: دسته دوم شاعران آیینی هستند که برای امام حسین(ع)، کمتر از پنج بیت، شعر سرودهاند؛ مانند لامعی گرگانی (قرن پنجم) و وفا استرآبادی (قرن سیزدهم) که هرکدام یک بیت، میرداماد استرآبادی (متوفای سال ۱۰۴۰) یک دوبیتی به زبان عربی و هلالی جغتایی استرآبادی (متوفای سال ۹۳۶) هم پنج بیت شعر دارد.
وی سپس گفت: دسته سوم، شاعرانی هستند که به امام حسین (ع) توجه ویژهای داشتند. نخست، علی بن احمد جرجانی مشهور به جوهری (متوفای سال ۳۸۰) که اشعاری به زبان عربی دارد و آنها را ابن شهرآشوب در کتاب «المناقب» آورده است.
پژوهشگر گرگانی ادامه داد: در دوره پادشاهی تیموریان، شاعرانی مانند فهمی استرآبادی (متوفای قرن دهم) یک غزل ۷ بیتی، نظامالدین استرآبادی (متوفای سال ۹۲۱) و میرسیدیوسف علی استرآبادی مشهور به یوسف اصم (متوفای سال ۱۰۲۰) هرکدام یک قصیده به ترتیب ۳۵ و ۵۲ بیتی دارند.
محمد انصار افزود: صدقی استرآبادی (متوفای سال ۹۵۲) از دیگر شاعران آیینی گرگان است که استاد محتشم کاشانی (متوفای سال ۹۶۶) بود؛ یعنی استاد کسی که امروزه او را پدر شعر آیینی میدانند. هر دو، درباره محرم و عاشورا، شعری در قالب ترکیببند سرودهاند که از این قالب، برای چنین موضوعی تا آن روزگار کمتر بهره گرفته شده بود که اگر آنها را با هم بسنجیم میبینیم شعر محتشم، مشهورتر است.
وی تصریح کرد: خواندن و درک معنای شعر محتشم، آسانتر از شعر صدقی است. همچنین شعر محتشم، ۱۲ بند، ولی شعر صدقی ۶ بند دارد. البته آنها شباهتهایی باهم دارند. هر دو، مقتلگویی نمیکنند؛ یعنی از رویدادهای روز عاشورا یا نحوه شهادت امام حسین (ع) و یارانش، چیزی نمیگویند. آنها ماه محرم را بهروز قیامت تشبیه کردهاند.
صدقی میگوید:
برخاست رستخیز مگر روز محشر است/ یا دهر در مصیبت آل پیمبر است
محتشم میگوید:
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین/ بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است
هر دو، همه موجودات را عزادار امام حسین میدانند.
صدقی میگوید:
با سیل اشک و جان کباب از غم حسین/ شد جن و انس بی خور و خواب از غم حسین
محتشم میگوید:
جن و ملک بر آدمیان نوحه میکنند/ گویا عزای اشرف اولاد آدم است
محمد انصار در بخش دیگری از سخنانش گفت: از ویژگیهای شعر صدقی، این است که در آن آرایهای به نام «اضافه تشبیهی»، زیاد بهکار رفته است و بارها در آن واژههای حزنانگیز مانند اشک، بلا، غم، ماتم، درد، آتش، محنت، غصه و ... آمده است.
وی افزود: او مصیبت امام حسین(ع) را خیلی غمانگیز میداند و آن را به چیزهای گوناگونی تشبیه کرده است و در سراسر ترکیببند او، از اهمیت سوگواری برای امام حسین(ع) و آثار غم و گریه برای آن حضرت شعر میگوید.
انصار ادامه داد: شعر صدقی در برخی موارد، با شعر نظامالدین استرآبادی شباهت دارد. برای نمونه، هر دو در بیتی اغراق گونه، سرخی غروب آسمان یا شفق را به دلیل ریختن خون شهیدان کربلا میدانند؛ یعنی خداوند، غم و اندوهش را نسبت به عاشورا با پدیدههای طبیعی نشان داده است و یا اینکه میخواهند بگویند که طبیعت همانند انسانها و فرشتگان، از ستمی که بر امام حسین شد، ناخوش است.
صدقی میگوید:
ای در خیال آنکه شفق لالهگون چراست/ آن پردههای چشم شهیدان کربلاست
نظامالدین میگوید:
هر شام سرخیی که برین نیلگون سماست/ گردی ز قتلگاه شهیدان کربلاست
نویسنده و پژوهشگر گرگانی همچنین اشارهای هم به شعر معاصر و شاعرانش در گرگان و منطقه کرد و گفت: شاعران آیینی دوره معاصر استان گلستان، زیاد هستند. از کسانی که زادگاهشان اینجا بوده و در قالب کلاسیک، شعر گفتند و به چاپ هم رسیده میتوانیم از سیدحسین نبوی، سیدهاشم بنیهاشم، سیدحسین حسینی واعظ رامیانی، سیدهاشم حسینی، جعفر کمال غریبی، حسین عبدی، محمد زمان گلدسته، محمدابراهیم دیلم کتولی و ... نام ببریم.
وی خاطرنشان کرد: همه سرودههای شاعران قدیمی گرگان به جز شعر هلالی، همگی در سوگ سالار شهیدان سروده شدهاند و به موضوعات دیگر مانند تولد، جایگاه، گفتارها و اهداف قیام ایشان و ... توجهی نشده است و آنها را نمیتوان با شاعران بزرگ ملی، سنجید که از میان آنها، نظامالدین و صدقی استرآبادی، مشهورترین شاعران آیینی گرگان هستند.
محمد انصار دانشآموخته کارشناسی ارشد فقه و حقوق اسلامی، نویسنده و پژوهشگر گرگانی، زاده یکی از محلات قدیمی و فرهنگی شهرستان گرگان (سبزه مشهد) است و تا به امروز آثاری را درباره زیستبومش قلمی کرده که میتوان به عناوینی چون محله سبزه مشهد گرگان، کتابستان حماسه، گلهای محراب و کتابشناسی استان گلستان و ۱۹ مقاله در دانشنامه گلستان اشاره کرد.
نظر شما