سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- سبحان کیانی؛ کتاب جنگ جهانی اول نوشته زونکه نایتسل مورخ آلمانی با ترجمه مهدی تدینی توسط نشر کتاب پارسه منتشر شده است. این کتاب با رویکردی تازه و دقیق به بازخوانی یکی از فاجعهبارترین رویدادهای تاریخ مدرن پرداخته است. این اثر در هفت بخش ساختاریافته، از مسیر منتهی به جنگ تا صلحی که صلح نبود را روایت میکند. به اعتقاد نایتسل، درک جهان قرن بیستم بدون درک دقیق این جنگ ناممکن است.
نایتسل در این کتاب اروپای پیش از ۱۹۱۴ را به باروتخانهای توصیف میکند که جرقهای کوچک برای انفجار آن کافی بود. او نشان میدهد که سیستم اتحادهای متقابل به جای ایجاد تعادل هر بحران منطقهای را به بحرانی قارهای بدل میکرد. رقابتهای استعماری بر سر آفریقا و نقش حمایتگرایانه قدرتهای اروپایی نسبت به بالکان، افزایش هزینههای نظامی و رشد ناسیونالیسم افراطی در میان تودهها سه راس مثلثی هستند که عاملهای اصلی ساختار جنگزای اروپا دانسته میشوند.
نویسنده تاکید میکند که آلمان نه صرفا آغازگر جنگ بلکه گرفتار شبکهای از محاسبات اشتباه و غرور ملی بود. او جملهای از یک دیپلمات آلمانی را نقل میکند: ما یا بر جهان حکومت میکنیم یا نابود میشویم. این نگاه صفر و صد سرنوشت اروپا را رقم زد.
از بخش دوم تا چهارم کتاب نایتسل وارد روایت میدانی میشود. اما روایتی نه از نبردهای قهرمانانه، که از سنگرهای گلآلود و انبوه اجساد. او با آماری تلخ نشان میدهد که در نبرد سُم ۱۹۱۶ تنها در یک روز بیش از ۲۰ هزار سرباز بریتانیایی کشته شدند رقمی که هیچیک از درگیریهای نظامی پیش از آن به خود ندیده بود. نایتسل با تحلیل ورود تانک، هواپیماهای جنگی، مسلسلهای اتوماتیک و گازهای شیمیایی، استدلال میکند که جنگ جهانی اول نخستین جنگ صنعتی تاریخ بود جایی که کارخانهها بیش از ژنرالها تعیینکننده بودند.
اما نقطه قوت کتاب، توجه به پشت جبهههاست. نایتسل نشان میدهد که در آلمان، محاصرهٔ دریایی بریتانیا موجب قحطی گسترده شد بهطوری که تخمین زده میشود نزدیک به ۸۰۰ هزار غیرنظامی آلمانی در اثر کمبود مواد غذایی جان باختند. این فشارها بود که در نهایت به سقوط نظام قیصری و انقلاب ۱۹۱۸ آلمان انجامید.
در بخش پنجم و ششم، نویسنده روایت خود را از میدان نبرد به خیابانها، کارخانهها و خانوادهها میبرد. زنان برای نخستین بار در مقیاس انبوه وارد بازار کار صنعتی شدند، دولتها به ناچار برای تأمین هزینههای جنگی، اقتصاد خود را تماماً دولتی اداره کردند و اعتماد عمومی به لیبرالیسم و دموکراسی پارلمانی فروپاشید. نایتسل با بررسی اسناد محاکم آلمان و فرانسه نشان میدهد که خشونت جنگی به زندگی روزمره نفوذ کرد. بازماندگان به جامعه بازمیگشتند اما جامعهای که هیچ ساختاری برای پذیرش این زخمهای روانی نداشت.
او یکی از تأثیرگذارترین گزارههای کتاب را اینگونه مطرح میکند:جنگ جهانی اول، خوشبینی قرن نوزدهم را به خاک و خون کشید و انسان مدرن را با پوچی و وحشت سازمانیافته آشنا کرد.
نویسنده با زبانی تند و مستند، پیمان ورسای را نه یک راه حل، که یک بمب ساعتی مینامد. تحقیر آلمان، غرامتهای غیرممکن، و تحمیل بند تقصیر جنگ به مردم آلمان، شرایط روانی و اقتصادیای ایجاد کرد که هیتلر بهسادگی از آن بهره برد. ورسای به آجرها اجازه بازسازی میداد، اما نتوانست روح آلمان را التیام بخشد.
او نشان میدهد که چگونه جنگ اول، زایشگاه دو ایدئولوژی تمامیتخواه بزرگ قرن بیستم بود: کمونیسم انقلابی با انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ روسیه و فاشیسم با راهپیمایی موسولینی و سپس نازیسم. فضای جنگی، اقتصاد بحرانزده، و تضعیف نهادهای دموکراتیک، سه پایهٔ اصلیِ این دو ایدئولوژی بودند. نایتسل تأکید میکند که بدون درک این سه گانه، درک جنگ جهانی دوم، هولوکاست یا جنگ سرد ناممکن است.
نایتسل این پرسش را برمیانگیزد: آیا جنگ جهانی اول واقعاً در ۱۹۱۸ یا ۱۹۱۹ تمام شد؟ پاسخ او منفی است. به اعتقاد این مورخ آلمانی، بحران اوکراین، جنگهای داخلی در بالکان، تنشهای قفقاز، و حتی برخی از مرزهای کشیدهشده در خاورمیانه همگی میراث مستقیم آن جنگ هستند. او یادآور میشود که فروپاشی چهار امپراتوری (آلمانی، اتریش‑مجارستان، عثمانی و روسیه تزاری) خلاءهایی قدرت ایجاد کرد که نزدیک به یک قرن بعد هنوز پر نشده است.
کتاب «جنگ جهانی اول» اثر زونکه نایتسل را میتوان یکی از بهروزترین و مستندترین آثار منتشرشده در زبان آلمانی درباره این رویداد دانست. این اثر مناسب برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ معاصر که به دنبال منبعی با رویکرد آلمانی‑محور و در عین حال نقادانه به خودآگاهی تاریخی آلمان هستند.
نظر شما