سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - صدف سرداری؛ «محمودرضا بهمن پور»، مدیر انتشارات «نظر»، روز دهم اردیبهشت ۱۴۰۵ در ۶۳ سالگی از میان ما پر کشید. ناشری خلاق که حالا از خود گنجینه و میراثی از کتابهای هنری برجای گذاشته است. او که فعالیت حرفهای خود را از دهه هفتاد با راهاندازی نشر نظر آغاز کرد، خیلی زود به مهمترین ناشر تخصصی هنر تبدیل شد. بهمنپور در کار خود خلاقیت و وسواسی زبانزد داشت و حتی در انتشار کتابهای کودکان و نوجوانان هم توجه به ابعاد هنری، تصویرسازیهای مدرن و صفحهآرایی را نادیده نمیگرفت.
او همچنین با هنرمندان و نویسندگان بزرگی چون عباس کیارستمی، فرشید مثقالی، مریم زندی، احمد عالی، احمدرضا احمدی و داریوش آشوری همکاری کرد و به گردآوری و انتشار مجموعه آثار آنها پرداخت. طیف گسترده هنرمندانی که با بهمنپور کار کردند، تقریباً تمام چهرههای شاخص هنر معاصر ایران را در برمیگیرد. در طول سالهای فعالیتش، همواره سعی داشت موجهای تازه هنر ایران و جهان را به خوانندگان بشناساند. حالا فرهنگ و هنر ایران در سوگ یکی از صادقترین دوستداران خود نشسته است و هنرمندان و مترجمان از سالها همکاری با بهمنپور و انتشارات نظر میگویند.
ناشری استثنائی
تجربه همکاری «مریم زندی»، عکاس، با بهمنپور به حدود ۳۰ سال پیش باز میگردد و میگوید: «از دوستان ابراهیم حقیقی بود و بهواسطه او با بهمنپور آشنا شدم. سه نفری همکاری داشتیم و کارمان از چاپکردن کارتپستال شروع شد. پس از آن نشر نظر یکی دو کتاب از من منتشر کرد و مدتی بعد کتاب معماران ایران را باهم کار کردیم.»
بهمنپور تنها ناشری است که زندی با او کار کرده و درباره ادامه همکاریاش با نشر نظر توضیح میدهد: «پیش از آن با ناشری کار نکرده بودم. آدم سختگیری در زمینه نشر آثارم هستم و کم کم نوع نگاه و فکر بهمنپور باعث شد همکاری بیشتری داشته باشیم. در کارش هم شجاعت اخلاقی داشت و هم بسیار باسلیقه بود. درستکاری او همیشه توجه من را جلب میکرد. در واقع رفتار و شخصیت بهمنپور هم به گونهای بود که سبب شد همکاری بیشتری شکل بگیرد. اوج همکاریمان در انتشار کتاب «انقلاب ۵۷ ایران» و بعد از آن «حکومت ۵۸» بود و اگر بهمنپور نبود کتاب در آن شکل و شرایط نمیتوانست منتشر شود.»
زندی درباره اهمیت نشر نظر و کتابهای آن اضافه میکند: «فکر میکنم کاری که در نشر آثار هنری کرد استثنایی بود. آثار بسیار باارزشی از نظر محتوا و خاصبودن به دنیای نشر ما هدیه کرد. او را مهمترین و بزرگترین ناشر آثار هنری در ایران میدانم و حتما ارزش کارش هر چقدر بگذرد، بیشتر مشخص میشود. باوجود شرایط انتشارات در ایران همواره مقاومت کرد و نشر نظر را سرپا نگه داشت چراکه فشارهای بسیاری بر حوزه نشر وجود دارد؛ چه از نظر سانسور و چه از نظر مسائل مالی که باعث شد بسیاری از ناشران و کتابفروشیها کارشان را تعطیل کنند.»
«کتاب مریم» آخرین کتابی که از مریم زندی در نشر نظر به چاپ رسیده است و درباره این کتاب میگوید: «اگر بهمنپور نبود فکر میکنم شاید این کتاب منتشر نمیشد. سال ۹۹ با بهمنپور شروع به انتخاب عکسها کردیم. نزدیک به هزار عکس بود. تا اینکه روزی در تابستان ۹۹ به من درباره بیماریاش گفت. در کارمان وقفه افتاد، مشغول معالجه بود و شرایط کرونا هم پیش آمد. تقریبا دو سال پیش مجددا درباره این کتاب فکر کردیم.»
به گفته زندی، در آن زمان وضعیت انتشارات خوب نبوده و هزینه چاپ چنین کتابی هم زیاد بوده: «اما کتاب و نشر برای بهمنپور مهم بود و حاضر نبود از هیچ چیز کوتاه بیاید. کاری را فکر میکرد درست است همیشه انجام میداد. کتاب سختی بود و یک سال و نیم کارش طول کشید. بالاخره در آذر ۱۴۰۴ رونمایی شد.»
او بهمنپور را «ناشری استثنایی» میداند: «نبود او به حوزه نشر صدمه خواهد زد. همیشه میخواست نشر نظر سرپا بماند. بسیار امیدوارم آلما، دخترش که شاگرد خلف پدر است بتواند این نشر را سرپا نگه دارد و بسیاری از کارهایی را که پدرش فرصت پیدا نکرد انجام دهد، به سرانجام برساند.»
به گفته زندی، بهمنپور عاشق ایران و همواره نگران آن بود: «همیشه به ایران فکر میکرد و میخواست قدمی برای آن بردارد.»
پایهگذار تصویرسازی مدرن و جدی
«فاطمه کاوندی»، بهعنوان نویسنده و مترجم با نشر نظر همکاری داشته و آغاز این همکاری را اینطور شرح میدهد: «بهمنپور سال ۷۰ نمایشگاههای دوسالانه تصویرگران را برگزار میکرد و من یکی از همکاراناش بودم. بعد از آن انجمن تصویرگران را راهاندازی کردیم. از سال ۷۴ هم نشر نظر شروع به کار کرد و در آنجا هم همکاریمان ادامهدار شد.»
کاوندی ادامه میدهد: «در دوسالانه تصویرگران همه تمرکز بر تصاویر کتابهای کودک بود. نمایشگاههایی که برگزار میشد مهم بودند چرا که تا آن زمان توجهی به تصویرگری کتاب کودک به اینشکل نشده بود. این اتفاق باعث شد کارهای بسیاری از تصویرگران تغییر کند. همچنین کارهایی از تصویرگران ایرانی به نمایشگاههای خارجی ارسال شد که شناختهشدن کار تصویرگران ایرانی را به دنبال داشت. در واقع پایهگذار تصویرسازی مدرنتر و جدیتر بهمنپور بود.»
همکاری کاوندی با نشر نظر از زمانی شروع شد که او و بهمنپور قصد انتشار کتابهایی برای کودکان و ایجاد تغییراتی در روند انتخاب و انتشار این نوع کتابها داشتند: «برای مثال کتابهای کودک به کتابهای ساده یا رنگآمیزی خلاصه میشد. اما ما میخواستیم در زمینه هنر، کتاب کودک منتشر کنیم چرا که سالیان سال بود که در کشورهای خارجی این اتفاق افتاده و سطح کتابهای کودک در آنجا بالا بود. بنابراین شروع به خریداری کتابهای خارجی و ترجمه آنها کردیم.»
به گفته او، زمان زیادی طول کشید تا این کتابها محبوب شوند: «اوایل برخی معتقد بودند این کتابها در سطح کودکان نیست و برای بزرگسالان است اما به مرور مشخص شد اینطور نیست. کودکان هم به آنها کشش پیدا کردند. در دورهای هم سراغ کتابهای تالیفی رفتیم. در آن زمان افرادی که بتوانند این کار را انجام دهند کم بودند، اما بهمنپور سعی داشت کتابهای تالیفی هم در نشر نظر منتشر شوند.»
کاوندی میگوید حتی در انتشار کتاب برای کودکان، بُعد هنری کتابها مهم بوده: « اگر قصه هم چاپ میشد به جنبه هنری کتابها توجه میشد؛ به این معنا که حتما تصاویر باید تصاویر خوبی میبودند و به صفحهآرایی توجه میشد.»
او در پاسخ به این سوال که چرا به کتابهای کودک نشر نظر توجه کمتری شده و کمتر شناختهشده هستند، توضیح میدهد: «در نشر نظر کتاب کودک موضوع اصلی نبود و تمرکز بیشتر بر کتابهای هنری بود. بهمنپور اغلب کتابهای بزرگسال کار میکرد، اما از آنجا که به حوزه کودک و نوجوان علاقهمند بود همیشه تمایل داشت در این زمینه کاری انجام دهد. بعضی از کتابهایی که در حوزه کودک منتشر میشد، فروش خوبی داشتند ولی بعضی دیگر ازآنجا که بسیار متفاوت بودند فروش نمیرفتند. بهمنپور هم تبلیغ زیادی برای این کتابها نمیکرد چراکه از ابتدا ناشر کودک و نوجوان نبود. با این حال کتابهای کودک نشر نظر جایزههای زیادی هم گرفته است.»
همیشه در پی کیفیت کتاب بود
«مهشید نونهالی»، ترجمه چندین کتاب از انتشارات نظر را برعهده داشته است و میگوید: «اولین همکاری من با محمودرضا بهمنپور کتاب «هنر معاصر در فرانسه» بود که کتابی مرجع است. بهمنپور پیشنهاد ترجمه این کتاب را داد و بعد از آنهم حدود بیست سال بایکدیگر همکاری کردیم. فکر میکنم یکی از بهترین دورههای کاری من بود؛ از این جنبه که نشر نظر بسیار حرفهای عمل میکرد و در کنار آن، بهمنپور خلقوخوی بسیار مهربان، صادق و پویایی داشت.»
نونهالی مترجم کتابهای دیگری چون «کتاب ورمر یا عمل دیدن»، «شرق بهشت؛ هزار سال شعر و نقاشی شرقی» و «هنر معاصر تاریخ و جغرافیا» هم در نشر نظر بوده است و درباره استمرار همکاریاش با این انتشارات توضیح میدهد: «باوجود تمام مشکلاتی که ناشران با آن مواجهاند، بهمنپور همواره تلاش کرد کار خود را در سطح بالایی نگه دارد و به فعالیت خود برای سالیان متمادی ادامه داد.»
او بهمنپور را «ناشری اندیشمند» میداند و درباره دیدگاهاش نسبت به نحوه انتخاب و ترجمه کتابها میگوید: «ناشر دو جنبه دارد؛ یکی جنبه فرهنگی و دیگری جنبه اقتصادی تا بتواند انتشارات خود را برپا نگهدارد. بهمنپور بیشتر در پی کیفیت کار بود؛ به این معنا بهدنبال کتابهایی بود که موثر باشند و طیف گسترده هنرها را در بر بگیرد.»
«فرزانه معمار»، مترجم، هم دارای چند تجربه در همکاری با نشر نظر داشته است و میگوید: «مجموعا سه کتاب کار کردم که یکی از آنها هنوز منتشر نشده است. یکی از آنها «شاهکار هنری چیست؟» بوده و دیگری «آبی؛ تاریخ یک رنگ».»
او زمانی همکاریاش با نشر نظر را آغاز کرده که جوان بوده و از بهمنپور اینطور یاد میکند: «سال ۹۶ باوجود اینکه مترجم صفر کیلومتر نبودم اما تجربه زیادی نداشتم. بااین حال او و لیلی گلستان به من اعتماد کردند. هردو انعطافپذیر بودند. حتی خانم گلستان مقالهها را به ما داد و گفت هرکدام را که میخواهید خودتان انتخاب و ترجمه کنید. در واقع در ترجمه تعداد مقالهها ما را آزاد گذاشتند. من هم چهار مقاله ترجمه کردم و بعد از آنهم همکاریمان ادامهدار شد.»
نظر شما