سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی، دارای گنجینه بی‌بدیلی از آثار خطی و کهن ایرانی- اسلامی است که «رساله ذهبیه(طب‌ الرضا)»، از جمله این آثار به‌شمار می‌آید.

روایتی خواندنی از رساله ذهبیه(طب ‌الرضا)

وقتی فهرست بلندبالای نزدیک به ۲۰ هزار عنوان رساله خطی موجود در کتابخانه و موزه ملی ملک را بررسی می‌کنیم، نسخه خطی «رساله ذهبیه» که به «طب الرضا(ع)» نیز شهرت دارد، خوش می‌درخشد. در ادامه و به مناسبت ولادت امام رضا(ع)، شما را با این اثر ارزشمند و منتخبی از نسخه‌های آن در این موقوفه در تهران، بیشتر آشنا می‌کنیم.

اهمیت رساله ذهبیه طب الرضا

طب الرضا یا رساله‌ ذهبیه، کتابی در حوزه پزشکی است که منسوب به امام رضا(ع) است. این اثر بر خلاف دیگر کتاب‌ها که به‌طور معمول توصیه‌های پزشکی را از میان احادیث ائمه اطهار(ع) گلچین می‌کنند، بنا بر شواهد و روایات وجود مبارک امام هشتم(ع) نوشته شده است.

این کتاب از دو بُعد دارای اهمیت است؛ نخست اینکه کتابی است علمی در زمینه‌ پزشکی و دیگر اینکه چون از ناحیه‌ امام معصوم(ع) صادر شده، فاقد اشتباهات مرسوم و رایج در علوم تجربی است.

در واقع، امام رضا(ع)، هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت همچون دیگر معصومان و امامان(ع) ما به دلیل اتصال به منبع بی‌کران دانش الهی، غنای دانش و علم‌شان، علاوه بر احادیث گران‌بهایی که در حوزه سلامت دین و دنیای آدم‌ها دارند و همچنین سخنان بسیار ارزشمند علمی که از خود به جای گذاشته‌اند، دست پُری نیز در توصیه‌های بهداشتی برای حفظ تندرستی از یک سو و درمان بیماری‌ها از سویی دیگر، داشته‌اند.

ازاین‌رو، طب النبی(ص) و طب معصومان(ع)، یکی از متون ارزشمند به جای‌مانده از گذشته است که نه تنها راهکارهای بسیار مفیدی به شیعیان این بزرگواران ارائه می‌دهد، بلکه رعایت آنها ضامن حفظ سلامت و پاکیزگی بشریت است.

به‌این‌ترتیب، از امام رضا(ع) علاوه بر احادیث متنوعی که از ایشان در حوزه حفظ تندرستی و درمان بیماری‌ها به‌جای مانده، رساله‌ معروف ذهبیه نیز به یادگار مانده است.

سرگذشت تاریخی اثر

این رساله مهم پزشکی، به درخواست مأمون خلیفه عباسی و توسط امام رضا(ع) نوشته شده است که امام همام، آن را بزرگوارانه ظاهراً خطاب به مأمون تقریر فرموده؛ اما در متن بیانات، نقل کردن آن جنبه‌ خطاب عمومی داشته است.

جالب است بدانید، اهمیت و تأثیر اعجاب‌آور این اثر گوهربار به قدری بود که مأمون را بر آن داشت تا دستور دهد طب الرضا(ع) را با آب طلا بنویسند. تردیدی در صحت و اصالت سند رساله ذهبیه نیست، زیرا برخی از روایت‌ها، سند آن را به «محمد بن جمهور» و در بعضی از این سندها، نام «حسن ‌بن محمد نوفلی» به چشم می‌خورد که نجاشی او را قابل اعتماد شمرده و درباره‌ی او گفته است: «ثقه و جلیل‌القدر است و از امام رضا(ع)، رساله‌ای را روایت کرده است که منظور او همان رساله ذهبیه است».

شاید شهرت این رساله میان دانشمندان و اجماع آنها درباره‌ نسبت آن به امام رضا(ع) در دوران مختلف و عدم ورود خدشه‌ای از جانب احدی بر این انتساب، از جمله دلایلی است که به پژوهشگران، اطمینانی نزدیک به یقین ‌بخشیده که این رساله از عطایای شخص امام رضا(ع) است.

اثری جامع در حوزه علوم پزشکی

بنابراین، رساله ذهبیه امام رضا(ع)، شامل مجموعه بیانات ارزشمند علمی و پزشکی امام است که در آن با شرح خواص غذاها و نوشیدنی‌ها، راهکارهایی در حوزه‌های بهزیستی، بهداشت و سلامت به انسان آموزش داده می‌شود. همچنین تکنیک‌های مقابله با بیماری‌ها و آسیب‌های روحی و روانی در این اثر، مورد توجه و نقد و بررسی قرار گرفته است.

این رساله‌ بلیغ علمی، از نفیس‌ترین و گران‌بهاترین مواریث اسلامی، در زمینه‌ دانش پزشکی است و به‌طور مختصر مشتمل بر رشته‌هایی از علوم پزشکی نظیر علم تشریح، زیست‌شناسی، وظایف‌الاعضا، علم‌الامراض، بهداشت و...، بوده است.

همچنین در آن، بخش گسترده‌ای از طب پیشگیری، ذکر شده است. از طرف دیگر، این اثر شامل دانش شیمی و تغذیه و بسیاری از گرایش‌های علمی و دانش بشری است.

بخشی از این رساله‌ ارزشمند به بحث درباره‌ اهمیت حیاتی حجامت و فصد(شکافتن رگ بیمار) پرداخته و این راهکار حیات‌بخش را درمانگر بسیاری از بیماری‌های لاعلاج، عنوان کرده است.

معرفی نسخه‌های خطی گنجینه ملک

حداقل ۱۷ نسخه خطی از رساله ذهبیه در کتابخانه و موزه ملی ملک وجود دارد که تمامی یا بخش‌های منتخبی از این رساله، ترجمه فارسی، شرح و یا دیباچه‌هایی بر آن را در خود جای داده‌اند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد قدمت این آثار که با عناوین «ترجمه ذهبیه یا رساله حضرت رضا(ع)»، «طب ‌الرضا(ع) یا ذهبیه»، «ترجمه طب الرضا(ع) یا تحف الرضا(ع) یا کَنز الذهب)» و...، در کتابخانه ملی ملک وجود دارد، به دوره‌های صفویه و همچنین قاجار برمی‌گردد. دراین‌بین، سه نسخه متعلق به قاجاریه، به‌طور کامل به این رساله اختصاص یافته و تک عنوانی هستند.

کتاب ترجمه ذهبیه یا طب الرضا(ع)، اثر ترجمه «غلامحسین بن علی یزدی» که با شماره ۱۷۰۷ در این کتابخانه نگهداری می‌شود، از جمله این آثار است.

این نسخه در سال ۱۳۰۰ هجری قمری، به‌خط شکسته نستعلیق بر روی کاغذ ترمه کتابت و با جلد میشن مشکی، مجلد شده است. همچنین اثر مجدول به اکلیل و شنگرف، است.

کتاب ترجمه ذهبیه به شماره ۴۲۲۱ نیز از دیگر آثار دوره قاجار کتابخانه ملی ملک است که در قرن ۱۳ هجری قمری و به‌خط نستعلیق بر روی کاغذ فرنگی آهار مهره، نوشته شده است. این نسخه دارای سرلوح مذهب و جلد چرم تیماج قهوه‌ای است.

همچنین می‌توان از نسخه دیگری از این کتاب نام برد که توسط «محمد بن حسن طوسی مشهدی»، ترجمه شده است و با شماره ۲۶۱۰ در این کتابخانه نگهداری می‌شود. این اثر در سال ۱۲۴۸ هجری قمری، به‌خط نسخ بر روی کاغذ ترمه اصفهانی کتابت و با جلد چرم تیماج سیاه ضربی لایی، مجلد شده است. نکته جالب توجه آن نیز کتابت اثر در حاشیه نسخه است.

سه اثر نفیس با موضوع حدیث سلسله‌الذهب

کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی به مناسبت دهه کرامت رضوی ۱۴۰۵، سه اثر نفیس این مجموعه را با موضوع «حدیث سِلسِله‌الذهب»، معرفی کرد. این مجموعه مملو از آثار متنوع تاریخی و هنری است که سه اثر موجود در این مجموعه، اعم از قطعه خوشنویسی، تابلوی نقاشی قهوه‌خانه‌ای و نسخه خطی، روایتگر حدیث سلسله‌الذهب است. این قطعه خوشنویسی، در سال ۱۲۹۹ هجری قمری توسط میرزا غلامرضا اصفهانی، خوشنویس نامدار عصر قاجار، با محوریت این حدیث قدسی به‌خط نستعلیق، کتابت شده است.تابلوی نقاشی قهوه‌خانه‌ای روایت حدیث سلسله‌الذهب در قدمگاه نیشابور نیز توسط محمدرضا حمیدی، نقاش معاصر با تکنیک رنگ و روغن روی بوم، در ابعاد ۲۰۳ در ۳۱۸ سانتی‌متر، خلق شده است. همچنین در انتهای نسخه خطی متعلق به سال ۱۰۸۱ هجری قمری که توسط محمدسعید بن محمدتقی خاتون‌آبادی، به‌خط شکسته نستعلیق، بر روی کاغذ ترمه، کتابت شده و دارای جلد لاکی گل و مرغ است، حدیث قدسی سلسله‌الذهب، به چشم می‌خورد. این حدیث به‌صورت یک برگ پشت و رو، در این نسخه با شماره ۴۲۷۵، نوشته شده است.

علت نام‌گذاری حدیث سلسله‌الذهب، حدیث قدسی منقول از امام رضا(ع) در باب توحید و شروط آن است. امام رضا(ع) این حدیث را هنگام عبور از نیشابور به طرف مرو، بیان کرد. طبق برخی از گزارش‌ها، هم‌زمان با نقل حدیث، بیش از ۲۰ هزار نفر، آن را مکتوب کردند.راویان این حدیث معروف، همگی امامان معصوم‌(ع) بوده‌اند، یعنی امام رضا(ع) از امام هفتم و ایشان از امام ششم و ایشان نیز از...، تا اینکه به امام اول می‌رسد و ایشان نیز از پیامبر(ص) و پیامبر از خدا نقل می‌کند. به همین دلیل این حدیث را سلسله‌الذهب به معنای «زنجیره زرین»، توصیف کرده‌اند. همچنین این نقل شده که یکی از امیران سامانی، این حدیث را با طلا نوشت و دستور داد آن را با او در قبر بگذارند. از این‌رو، برخی همین قضیه را وجه نام‌گذاری حدیث به سلسله‌الذهب دانسته‌اند.

متن حدیث سلسله‌الذهب بر اساس این حدیث، اعتقاد به توحید موجب نجات از آتش جهنم است، ولی امام رضا(ع) خود را شرط این نجات معرفی کرده است. به گفته عالمان شیعه، منظور امام رضا(ع)، اعتقاد به امامت است.متن حدیث عبارت از؛ «اللَّه جَلَّ جَلَالُهُ یقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابی قَالَ فَلَمَّا مَرَّتِ الرَّاحِلَةُ نَادَانَا بشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا» است. (شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۸۹ق، ص۲۵)در واقع، خداوند جل جلاله می‌فرماید: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» دژ من است، پس هرکس که در دژ من درآید، از عذابم در امان است. چون مرکب به راه افتاد [امام رضا(ع)] گفت: [البته] با شرایطش و من جزو شرایط آنم.گفتنی است، کتابخانه و موزه ملی ملک واقع در «تهران، خیابان امام خمینی(ره)، خیابان سی‌تیر، خیابان یارجانی، خیابان ملل متحد(میدان مشق)»، در سال ۱۳۱۶ شمسی، توسط حاج حسین آقا ملک وقف حرم مطهر رضوی شده است.

نگهداری از پرده دوره قاجار حرم مطهر حضرت معصومه(س) در موزه ملی ملک به مناسبت دهه کرامت، پرده مخمل سرمه‌دوزی حرم مطهر حضرت معصومه(س) متعلق به دوره قاجار، موجود در موزه ملی ملک، معرفی شد. این پرده نفیس دارای پارچه مخمل مستطیلی‌شکل، در ابعاد ۹۸ در ۱۶۹ سانتی‌متر و احتمالاً از موقوفات آستانه مطهر حضرت معصومه(س) به کتابخانه و موزه ملی ملک، بزرگترین موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی در تهران است؛ اثری که بر اساس تاریخ مکتوب در متن آن، متعلق به عصر محمدشاه قاجار (۱۲۴۹ قمری برابر با ۱۸۳۳ میلادی) است.

اهمیت پرده‌ها در اماکن مذهبی اماکن مقدس همچون مشهد، قم و کربلا، همواره محل وقف و نذورات بوده‌ است و بسیاری از بزرگان، شاهان و زنان دربار قاجار، پرده‌ها، قالی‌ها و رودوزی‌های نفیس را به‌عنوان نذر به حرم‌ها هدیه می‌کردند. دراین‌ میان، پرده‌های نفیس نمادی از احترام به مقام اهل بیت(ع) و ابراز ایمان بوده است. این پرده‌ها معمولاً از مخمل‌های ابریشمی یا مخمل‌های پشمی- ابریشمی تهیه می‌شد. مخمل به‌ دلیل جلوه درخشان خود، همواره پارچه‌ای اشرافی و سلطنتی تلقی می‌شده است. در حقیقت، انتخاب مخمل برای حرم‌ها، نشان از احترام، تکریم و شکوه مکان دارد.به نظر می‌رسد این اثر موجود در موزه ملی ملک نیز به‌عنوان پرده حائل درب ورودی یا دیوارکوب در حرم مطهر حضرت معصومه(س)، کاربرد داشته است. البته بر اساس اندازه پرده و ترکیب محرابی آن، می‌توان احتمال داد که این نمونه بیشتر به‌عنوان دیوارکوب در اطراف ضریح یا حرم به‌کار می‌رفته، به‌ویژه که بخشی از زیارت‌نامه حضرت معصومه(س) بر روی آن دوخته شده است.

چشم‌نوازی نقش سرو در پرده زمینه این پرده سرمه‌دوزی نیز از مخمل قرمز و حواشی به عرض ۲۴ سانتی‌متر از مخمل مشکی است که به‌ رسم زمانه به‌صورت ماهرانه‌ای به یکدیگر دوخته شده و با رودوزی تکمیل شده است.همچنین درمیانه طرح محرابی پرده، نقش سروی روی صفحه پلکانی، با سرمه، گلابتون و نخ‌های درخشان رنگین، گلدوزی شده است. پیرامون نقش سرو را انواع صور گیاهی ختایی درشت، احاطه کرده است.این دوخت‌ها علاوه بر سرمه و گلابتون با نخ‌های ابریشمی در طیف رنگی سبز و آبی، کرم، نارنجی و ارغوانی به انجام رسیده و همین نخ‌ها برای گلدوزی حاشیه نیز استفاده شده است تا کلیت ترکیب طرح را تحکیم کند. در قسمت‌هایی از زمینه، حداقل در پنج تکه به‌ویژه در کنار نقش سروی‌شکل، رنگ مخمل زمینه، بنفش رنگ است.

عبارات دوخته شده روی اثرعلاوه‌براین، در قسمت فوقانی طرح محرابی و در پیرامون تاج سرو آن، بخشی از زیارت حضرت معصومه(س)، ذیل عبارات «هوالواقف»، به‌خط نسخ گلابتون‌دوزی شده است. همچنین در انتهای این زیارت‌نامه، هنرمند سوزن‌دوز نام خود و تاریخ خلق اثر را با عبارت؛ «کتبه محمدحسین الشریف الیزدی، ۱۲۴۹»، ذکر کرده است. در طرفین این متن نیز به قرینه واژگان «این پای ملخ ازین... از خود/ بپذیر تصدق رضای او شوم»، به‌خط نستعلیق به‌صورت عمودی بر روی اثر دوخته شده است که ترکیب آنها در دو سو، یکدیگر را کامل می‌کند.همچنین در قسمت فوقانی حاشیه عریض پرده، داخل نقش ترنج‌مانندی، عبارت «یا حضرت معصومه فدای تووم، قربان حریم کبریای تووم»، به‌خط نستعلیق، گلابتون‌دوزی شده است. در راستای تکمیل اثر، این قطعه با پارچه محرمات سفید و سورمه‌ای منقوش، سجاف و آستر شده است.

نمادشناسی نقوش پرده سرو به‌عنوان نماد سرسبزی، استواری و آزادگی در فرهنگ و تمدن ایرانی ظهور کرده چنانچه در ادب فارسی، صفات بسیاری از قبیل راستین، بلند، سرافراز، سرکش، تازه، جوان، جوانه، نوخاسته، پایدار و...، برای آن ذکر شده است. در متن مذهبی نیز سرو به «ایستادگی مؤمن در برابر سختی» تعبیر می‌شود. دراین‌میان، در پرده مخمل سرمه‌دوزی حرم مطهر حضرت معصومه(س) موجود در کتابخانه و موزه ملی ملک، قرار گرفتن سرو در مرکز محراب پرده، به استواری و جاودانگی ایمان اهل بیت(ع) و کرامت حضرت معصومه(س) اشاره مستقیم دارد. همچنین گل‌های پیرامونی، در اطراف محراب و سرو، اعم از گل صدبرگ، گل نیلوفر و گل اناری، درونمایه «باغ بهشت» را تداعی می‌کنند که در ترکیب با رنگ سرخ شهادت و رنگ سیاه برای عزاداری، ترکیب کاملی ساخته است. این گل‌ها در ترکیب با رنگ طلایی، سبز و نارنجی درخشان نیز جلوه شکوهمندی به خود گرفته‌اند.گفتنی است، کتابخانه و موزه ملی ملک واقع در «تهران، خیابان امام خمینی(ره)، خیابان سی‌تیر، خیابان یارجانی، خیابان ملل متحد(میدان مشق)»، در سال ۱۳۱۶ شمسی، توسط حاج حسین آقا ملک وقف حرم مطهر حضرت رضا(ع) شده است.

کتابخانه و موزه ملی ملک واقع در «تهران، خیابان امام خمینی(ره)، خیابان سی‌تیر، خیابان یارجانی، خیابان ملل متحد(میدان مشق)»، در سال ۱۳۱۶ شمسی، توسط حاج حسین آقا ملک وقف حرم مطهر حضرت رضا(ع) شده است.