سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، در شرایطی که صنعت نشر کشور با چالش‌هایی همچون قطعی اینترنت و فضای امنیتی جدید روبه‌روست، علی‌محمدپور، عضو هیئت‌مدیره اتحادیه تولید و نشر محتوا در فضای مجازی در گفت‌وگو با ایبنا به تشریح راهکارهای عملی برای عبور از این دوران پرداخت و بر نقش کلیدی همکاری جمعی ناشران و حمایت هدفمند دولت تأکید کرد.

_ شرایط ویژه جنگ که بیش یک ماه است کشور و به تبع آن صاحبان مشاغل مختلف را درگیر کرده است، چه تأثیری بر زنجیره کسب‌وکار نشر گذاشته و ناشران چگونه می‌توانند در این فضا به فعالیت خود ادامه دهند؟

شرایط موجود برای کسب‌وکارهای مختلف در زنجیره‌های گوناگون، چالش‌برانگیز و همراه با سردرگمی است؛ اما این موضوع کاملاً طبیعی است. معتقدم همه کسب‌وکارها می‌توانند حتی در این شرایط نیز به فعالیت و ارائه خدمات ادامه دهند. اگرچه ممکن است با محدودیت‌هایی مواجه شوند و نتوانند مانند گذشته عمل کنند، اما تداوم فعالیت آن‌ها به تاب‌آوری مردم و کشور کمک می‌کند. ناشر یا کتابفروش نیز می‌تواند با سازگاری با شرایط جدید، به حیات کاری خود ادامه دهد و این دوران را به سلامت پشت سر بگذارد.

_ چه اقدامات عملی‌ای را برای کاهش این چالش‌ها و تداوم فعالیت وجود دارد؟

به نظر می‌رسد، برای کاهش این چالش‌ها و تداوم فعالیت، پیشنهاد نخست، این است که ناشران و کتابفروشان از ظرفیت‌های موجود بهره کامل ببرند. خوشبختانه با وجود قطعی اینترنت بین‌الملل، زیرساخت‌های داخلی در کشور توانسته‌اند بخش عمده‌ای از این خلأ را جبران کنند. پیشنهاد من به جامعه نشر این است که به‌ جای ترس، تعدیل نیرو، از زمان موجود برای ساماندهی کارهای عقب‌مانده استفاده کنند. منظورم فقط لایه فروش نیست، بلکه مجموعه‌ای از فعالیت‌هاست که اکنون بیشترین آسیب را از نظر مالی و فروش دیده‌اند. ناشران می‌توانند از این فرصت برای ساماندهی پایگاه‌های داده، اطلاعات مشتریان، محتواها، مجوزها و موارد مشابه استفاده کنند.

نکته دیگر، استفاده حداکثری از پلتفرم‌های داخلی است. در شرایط فعلی، کتاب هر ناشر باید روی پلتفرم‌های آنلاین در دسترس باشد. بسیاری از ناشران سایت اینترنتی دارند، اما به دلیل محدودیت دسترسی به گوگل، امکان جستجو و هدایت مخاطب به این سایت‌ها کاهش یافته است؛ بنابراین پیشنهاد می‌کنم سایت‌هایشان را به پلتفرم‌هایی مانند «ترب» متصل کنند تا محصولاتشان در این فضاها نیز قابل جستجو و مشاهده باشد؛ چراکه بخش قابل‌توجهی از مخاطبان از طریق جستجوی موضوع یا عنوان کتاب به آن دسترسی پیدا می‌کنند.

پیشنهاد سوم این است که ناشران از این فرصت استفاده کرده و کتاب‌هایی را که تاکنون به پلتفرم‌های آنلاین ارائه نداده‌اند، در این فضاها منتشر کنند. بسیاری از ناشران تنها تعداد معدودی از عناوین خود را دیجیتال کرده‌اند. بهتر است تمام یا بخش عمده‌ای از کتاب‌ها، الکترونیکی در اختیار مخاطبان قرار گیرد. به گمانم همان‌طور که دوران کرونا موجب جهشی در این حوزه شد، شرایط کنونی نیز می‌تواند محرکی مشابه برای توسعه نشر دیجیتال باشد.

_ آیا ناشران می‌توانند با اقدامات جمعی و پویش‌ها در این فضا مؤثرتر عمل کنند؟

شرایط کنونی فرصت مناسبی است تا جامعه ناشران، اقداماتی را هم برای خود و هم برای مخاطبان انجام دهد. در حوزه نشر دیجیتال تا حدی این کار را آغاز کرده‌ایم و پویش‌هایی را برای ارائه خدمات، همراهی با مردم و هدایت نگاه آن‌ها از سختی‌های شرایط کنونی به سمت فرهنگ و یادگیری طراحی و اجرا کرده‌ایم. این یکی از فرصت‌هایی است که جامعه نشر می‌تواند مشارکت بیشتری داشته باشد و حرکت‌های جمعی سازمان‌یافته‌تری را رقم بزند. به‌ویژه تا زمان برگزاری نمایشگاه کتاب تهران که احتمالاً به صورت مجازی برگزار خواهد شد (و حتی اگر حضوری باشد، احتمالاً در مقیاس کوچک‌تری خواهد بود)، می‌توان چندین کمپین برای جلب توجه جامعه به کتاب و افزایش فروش طراحی کرد. این کمپین‌ها می‌توانند روی پلتفرم‌هایی مانند «بازار کتاب» به مدیریت خانه کتاب، یا پلتفرم‌هایی مانند دیجی‌کالا، باسلام و ایران‌کتاب متمرکز شوند. اجرای یک کمپین مشترک می‌تواند نگاه جامعه را به این سمت سوق دهد و مشارکت جمعی را محقق کند. در چنین شرایطی است که حرکت‌های صنفی و جمعی باید خود را نشان دهند.

_ درباره مشکل قطعی اینترنت و دسترسی ناشران به سرویس‌های خارجی چه راهکاری اندیشیده‌اید؟

درباره قطعی اینترنت و چالش‌های ناشی از آن، اتحادیه تولید و نشر محتوای دیجیتال تلاش کرده است تا با هماهنگی مسئولان، فهرستی از ناشران دیجیتال و حتی ناشران چاپی که فعالیت دیجیتال دارند تهیه کند و درخواست اتصال اینترنت بین‌الملل آن‌ها را پیگیری کند. این فرآیند نیازمند تأیید نهادهای مسئول و تا حدودی پیچیده است، اما خوشبختانه مسیر آن هموار شده و بخش عمده‌ای از ناشران درخواست‌دهنده توانسته‌اند دسترسی اینترنت خود را بازیابی کنند تا بتوانند به تولید محتوا، دسترسی به ایمیل‌ها، فایل‌ها و سایر سرویس‌های خارجی ادامه دهند و روند عادی کار انتشارات مختل نشود. اتحادیه همچنان آمادگی دارد این روند را ادامه دهد و ناشران دغدغه‌مند می‌توانند درخواست خود را از طریق «اتحادیه تولید و نشر محتوای فضای مجازی» ارسال کنند تا پیگیری لازم انجام شود. این تسهیلات تا پایان شرایط فعلی ادامه خواهد داشت و امیدواریم با پایان یافتن این وضعیت، زندگی مردم و کسب‌وکارها به روال عادی بازگردد.

_ در این حوزه چه پیشنهادی می‌کنید؟

پیشنهاد من به ناشران این است که برنامه‌ریزی چندماهه‌ای برای تداوم فعالیت در چنین شرایطی داشته باشند؛ یعنی فرض را بر این بگذارند که ممکن است چند ماه در همین وضعیت به کار خود ادامه دهند و بازار و فرآیندهای کاری خود را متناسب با این شرایط احیا کنند. در گروه‌های تخصصی ناشران، راهکارهای کارشناسی‌شده‌ای برای اقدامات دقیق و جزئی‌تر در دسترس است که می‌تواند به احیای نسبی بازار کمک کند. بخشی از این راهکارها را پیش‌تر مطرح کردم و ناشران نیز می‌توانند با مطالعه و به‌کارگیری آن‌ها، وضعیت خود را بهبود بخشند.

_ دولت و نهادهای حاکمیتی در این شرایط چه وظایفی بر عهده دارند و چه اقداماتی باید در اولویت قرار گیرد؟

در این شرایط، دولت باید تا حد امکان چالش‌های پیش‌روی ناشران را کاهش دهد و فرآیندهایی را که ناشران پیش‌تر با دولت در ارتباط بودند، پایدار نگه دارد؛ مانند فرآیند دریافت مجوزها و خدماتی که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اداره کل کتاب ارائه می‌دهند. علاوه بر این، برخی موضوعات که پیش‌تر قرار بود اجرا شوند اما به دلیل شرایط عادی به تعویق افتاده یا مورد غفلت قرار گرفته‌اند، باید در اسرع وقت عملیاتی شوند. یکی از مهم‌ترین آن‌ها، راه‌اندازی سامانه «اعلام وصول الکترونیک کتاب» است که هرچه سریع‌تر باید رونمایی و در اختیار ناشران قرار گیرد.

نکته دوم، فعال‌سازی دسترسی به API اطلاعات کتاب‌ها، ازسوی خانه کتاب و ادبیات ایران است تا پلتفرم‌های بزرگ بتوانند با سرعت به ناشران خدمات دهند. به‌عنوان مثال، اگر ناشری بخواهد کتاب‌هایش را در پلتفرم‌هایی فروش مانند باسلام یا دیجی‌کالا عرضه کند، به‌جای صرف هفته‌ها زمان برای ثبت دستی محصول، باید تنها با وارد کردن شابک، اطلاعات کتاب به‌طور خودکار فراخوانی شود.

این امکان از طریق API فراهم می‌شود و پس از سال‌ها، خانه کتاب و ادبیات ایران، باید این همت را به خرج دهد. اگر این خدمات همین حالا ایجاد نشود، پس از پایان شرایط فعلی نیز ارزش عملیاتی خود را از دست خواهد داد. اکنون بهترین زمان برای استفاده از این ظرفیت‌هاست و انتظار داریم مسئولان دولتی با رویکردی جهادی، این گره‌ها را باز کنند. حل این مسائل به‌طور خودکار بخش عمده‌ای از چالش‌های ناشران و کتابفروشان را کاهش می‌دهد و به آن‌ها امکان می‌دهد با سهولت بیشتری به فعالیت خود ادامه دهند.

علاوه براین معتقدم نمایشگاه کتاب باید در این شرایط با شور، نشاط و انگیزه‌ای مضاعف برگزار شود و نه با حسرت یا اندوه. این موضوع نیازمند همت بیشتر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است تا با همکاری ناشران، رویدادی ارزشمند را برگزار کند که پیام‌رسان این واقعیت به جهان باشد: ایرانی‌ها مردمی کتاب‌دوست، فرهنگی و اصیل هستند و کشورهایی فاقد این اصالت، همچون آمریکا و اسرائیل، نمی‌توانند خدشه‌ای به این هویت وارد کنند.