سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: در پی حملات موشکی اخیر به ساختمان استانداری اصفهان و موج انفجاری که به بخشهایی از بافت تاریخی شهر آسیب وارد کرد، برخی مراکز فرهنگی و تاریخی مستقر در محدوده دولتخانه صفوی و محور جهانی میدان نقش جهان نیز دچار خسارت شدند. در میان این مراکز، کتابخانه تخصصی و مرجع هنر اصفهان که به عنوان یکی از مهمترین مراکز مطالعاتی حوزه هنر در استان اصفهان و حتی در سطح کشور شناخته میشود، نیز از این موج انفجار بینصیب نمانده است.
این کتابخانه که زیرمجموعه شهرداری اصفهان فعالیت میکند، با دارا بودن دهها هزار جلد کتاب تخصصی در حوزههای مختلف هنر، اصفهانشناسی، سینما و ادبیات، سالهاست به عنوان پایگاهی مهم برای پژوهشگران، دانشجویان و هنرمندان شناخته میشود. موقعیت این مرکز در محور تاریخی دولتخانه صفوی و نزدیکی آن به میدان جهانی نقش جهان، اهمیت فرهنگی و تاریخی آن را دوچندان کرده است.
برای بررسی وضعیت این کتابخانه و میزان خسارتهای وارد شده، خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) با امین خیامباشی، مدیر کتابخانه تخصصی هنر اصفهان گفتوگویی انجام داده است.
کتابخانه تخصصی هنر اصفهان را برای مخاطبان معرفی کنید و بفرمایید این مرکز از چه زمانی فعالیت خود را آغاز کرده است؟
کتابخانه تخصصی هنر اصفهان یکی از مراکز فرهنگی مهم در حوزه مطالعات هنری در شهر اصفهان است. بر اساس آنچه در کتیبه و اسناد مربوط به ساختمان کتابخانه ثبت شده، سال افتتاح رسمی این مجموعه ۱۳۹۴ ذکر شده است؛ البته پیش از آن نیز بهصورت محدودتر و در قالب فضای مطالعه عمومی فعالیتهایی در این مکان انجام میشده است.
این کتابخانه در محدوده تاریخی دولتخانه صفوی اصفهان قرار دارد؛ محدودهای که از مهمترین محورهای تاریخی و فرهنگی شهر به شمار میآید. ساختمان کتابخانه در مجاورت توحیدخانه، دانشگاه هنر اصفهان و مجموعههای تاریخی محور میدان نقش جهان و در خیابان استانداری، پس از گذر سعدی واقع شده است.
ساخت این کتابخانه با حمایت و مشارکت یک خانواده خیّر انجام شده است. بهطور مشخص، مرحوم حاج محمد سلامتیان و خانواده سلامتیان هزینه ساخت و تجهیز این کتابخانه تخصصی را به صورت وقفی تقبل کردند. این اقدام خیرخواهانه سبب شد مجموعهای تخصصی در حوزه هنر در قلب تاریخی شهر اصفهان شکل بگیرد.
به احترام همین وقف فرهنگی نیز هر سال در ایام محرم و صفر برنامهای مذهبی در محوطه این کتابخانه برگزار میشود که طی چند شب در فضای باز مجموعه انجام میگیرد.
این کتابخانه چه امکاناتی در اختیار پژوهشگران و دانشجویان قرار میدهد و چه بخشهایی در آن فعال است؟
در حال حاضر کتابخانه تخصصی هنر اصفهان دارای دو سالن مطالعه و همچنین دو بخش پژوهشی مجزا برای خواهران و برادران است. این بخشها بهگونهای طراحی شدهاند که پژوهشگران بتوانند در محیطی آرام و تخصصی به فعالیتهای مطالعاتی خود بپردازند.
علاوه بر این، ما بخشهای مرجع تخصصی نیز در کتابخانه داریم؛ از جمله مرجع هنر و مرجع اصفهانشناسی که از نظر منابع پژوهشی، مجموعههای قابل توجهی را در اختیار محققان قرار میدهند. در این میان بخشی از منابع ما نیز در زمره آثار نفیس محسوب میشوند و تعدادی کتابهای لاتین در حوزه هنر نیز در مجموعه وجود دارد که برای پژوهشگران بسیار مفید است.
در حال حاضر چه تعداد کتاب در این کتابخانه نگهداری میشود و منابع آن در چه حوزههایی متمرکز است؟
در کتابخانه تخصصی هنر اصفهان چند مخزن تخصصی وجود دارد. این مخازن در سامانه فراگیر کتابخانههای شهرداری اصفهان نیز ثبت شدهاند و کاربران میتوانند از طریق این سامانه به جستوجوی منابع بپردازند.
مهمترین مخازن کتابخانه شامل مخزن تخصصی هنر، مخزن تخصصی سینما، مخزن اصفهانشناسی و مخزن تخصصی ادبیات است.
چندی پیش نیز مخزن تخصصی ادبیات به این کتابخانه منتقل شد که به تنهایی بیش از ۱۶ هزار جلد کتاب را شامل میشود.
پیش از انتقال این مجموعه نیز کتابخانه تخصصی هنر حدود ۱۹ هزار جلد کتاب در اختیار داشت. با اضافه شدن مخزن ادبیات، در حال حاضر میتوان گفت مجموعه کتابخانه حداقل حدود ۳۴ تا ۳۵ هزار جلد کتاب را در بر میگیرد.
مخزن تخصصی هنر تقریباً تمام شاخههای هنری را پوشش میدهد؛ هرچند تمرکز بیشتری بر هنرهای تجسمی دارد. در کنار آن منابع قابل توجهی در حوزههای عکاسی، موسیقی، تئاتر و سینما نیز وجود دارد.
در بخش سینما نیز چند هزار جلد کتاب تخصصی نگهداری میشود که بخش قابل توجهی از آنها در گذشته توسط دفتر تخصصی سینما گردآوری شده و بعدها به این کتابخانه منتقل شده است.
وضعیت عضویت و استفاده پژوهشگران از این کتابخانه چگونه است؟
کتابخانه تخصصی هنر اصفهان در چارچوب طرح فراگیر کتابخانههای شهرداری اصفهان فعالیت میکند. بر اساس این طرح، افرادی که عضو شبکه کتابخانههای شهرداری باشند میتوانند از خدمات همه کتابخانهها استفاده کنند.
با این حال، بخشی از اعضای ما بهطور خاص کاربران ثابت این کتابخانه هستند؛ یعنی پژوهشگران، دانشجویان و هنرمندانی که به دلیل تخصصی بودن منابع، بیشتر از این مرکز استفاده میکنند.
در بخش سالن مطالعه، عضویتها معمولاً به صورت دورههای ششماهه انجام میشد که قرار است در سال جدید به دورههای سهماهه تبدیل شود. در هر دوره تقریباً حدود ۳۰۰ نفر از خانمها و آقایان از سالنهای مطالعه کتابخانه استفاده میکنند.
در بخش پژوهشی نیز در هر قسمت ۱۵ میز پژوهش وجود دارد که بهصورت ماهانه رزرو میشوند. پژوهشگران میتوانند بر اساس برنامه مطالعاتی خود این میزها را رزرو کنند و معمولاً هر میز به دو یا سه نفر اختصاص مییابد. بهطور میانگین نیز حدود ۳۰ پژوهشگر در هر ماه از این بخشها استفاده میکنند.
در جریان حملات اخیر و موج انفجار ناشی از آن، چه خسارتهایی به کتابخانه وارد شد؟
در حادثه اخیر که در پی حملات موشکی به ساختمان استانداری اصفهان رخ داد، موج انفجار به بخشهایی از بافت تاریخی اطراف نیز آسیب وارد کرد و کتابخانه تخصصی هنر اصفهان نیز در همین محدوده قرار دارد.
خوشبختانه یک تصمیم مدیریتی بسیار مهم پیش از وقوع این حادثه اتخاذ شده بود. در آن مقطع، با توجه به شرایط خاص کشور، تصمیم گرفته شد که مراکز فرهنگی از جمله کتابخانهها به صورت دورکاری فعالیت کنند و عملاً کتابخانه تعطیل شده بود. در نتیجه در زمان وقوع حادثه هیچیک از کارکنان یا مراجعهکنندگان در ساختمان حضور نداشتند.
اگر این تصمیم گرفته نمیشد، ممکن بود علاوه بر خسارت فرهنگی، یک فاجعه انسانی نیز رخ دهد؛ چرا که در زمان عادی معمولاً تعداد زیادی از پژوهشگران در سالنهای مطالعه حضور دارند.
از نظر سازهای، به نظر میرسد که خود ساختمان آسیب جدی ندیده است، هرچند بررسی دقیق آن نیازمند کارشناسی تخصصی است. اما خسارتهایی که بهطور مشهود وارد شده شامل شکستن گسترده شیشههای ساختمان، ریختن شیشهها روی میزهای پژوهش، خارج شدن قاب برخی پنجرهها، آسیب دیدن نورگیرهای ساختمان و آسیب به بخشهایی از نمای بیرونی ساختمان است.
در بخش امانت کتابخانه نیز شیشه و قاب یکی از پنجرهها کاملاً فرو ریخته بود؛ محلی که معمولاً همکاران ما در آنجا مستقر هستند. اگر در آن زمان کسی در محل حضور داشت احتمالاً دچار آسیب جدی میشد.
خوشبختانه تا جایی که بررسی اولیه نشان میدهد مخازن کتابخانه و منابع کتابی آسیب ندیدهاند و کتابها سالم باقی ماندهاند.
با توجه به قرار گرفتن کتابخانه در محدوده تاریخی اصفهان، این حادثه را چگونه ارزیابی میکنید؟
نکته مهم این است که محل قرارگیری کتابخانه در یکی از شناختهشدهترین محدودههای تاریخی ایران است. محدوده دولتخانه صفوی و میدان نقش جهان از قرنها پیش به عنوان یک بافت تاریخی مشخص شناخته میشود.
در فاصلهای بسیار نزدیک به کتابخانه، بناهایی مانند عالیقاپو، توحیدخانه، موزه هنرهای معاصر و سایر آثار تاریخی مهم قرار دارند. در روزهای گذشته نیز گزارشهایی درباره خسارت وارد شده به برخی از این بناها منتشر شده است.
به همین دلیل، وقوع انفجار در چنین محدودهای تنها به یک ساختمان یا مرکز فرهنگی محدود نمیشود؛ بلکه آسیب به یک میراث تاریخی و فرهنگی چندصدساله محسوب میشود که ارزش آن با معیارهای مالی قابل سنجش نیست.
آیا برنامهای برای حفاظت بیشتر از منابع کتابخانه در صورت تداوم شرایط بحرانی وجود دارد؟
در حال حاضر بررسیهایی در حال انجام است. اگر شرایط به گونهای باشد که کتابخانه برای مدتی نتواند به شکل عادی فعالیت کند، ممکن است لازم باشد بخشهایی از مخازن کتابخانه جابهجا یا ایمنسازی شوند.
البته باید توجه داشت که جابهجایی مخازن کتابخانه کار سادهای نیست. حتی انتقال یک مخزن کوچک ممکن است هفتهها زمان و برنامهریزی نیاز داشته باشد.
به همین دلیل یکی از گزینهها میتواند ایمنسازی فضای فعلی کتابخانه باشد تا منابع در همان محل نگهداری شوند اما با شرایط ایمنتر.
آیا در این کتابخانه نسخههای خطی یا آثار تاریخی نفیس نگهداری میشود؟
در کتابخانه تخصصی هنر اصفهان نسخههای خطی یا چاپ سنگی وجود ندارد. این نوع آثار معمولاً در کتابخانههای مرکزی یا مراکز تخصصی نگهداری میشوند.
منابع کتابخانه ما عمدتاً کتابهای چاپی مربوط به دهههای اخیر هستند و شاید به ندرت کتابهایی با قدمت بیش از ۶۰ یا ۷۰ سال در مجموعه وجود داشته باشد.
با این حال در میان منابع موجود، برخی کتابها به دلیل ارزش تخصصی یا کیفیت چاپ در زمره آثار نفیس معاصر محسوب میشوند و در صورت لزوم باید برای حفاظت بهتر آنها برنامهریزی شود.
در شرایط جنگ یا بحران، حفاظت از کتابخانهها و مراکز فرهنگی چه اهمیتی دارد؟
کتابخانهها اساساً مراکز فرهنگی و غیرنظامی هستند و در همه قواعد و عرفهای بینالمللی نیز باید مورد حفاظت قرار بگیرند.
این مراکز محل مراجعه دانشجویان، پژوهشگران و اهل فرهنگ هستند و نقشی مهم در حفظ و انتقال دانش و میراث فرهنگی دارند.در روزهای اخیر نیز بحث «سپر آبی» برای حفاظت از میراث فرهنگی مطرح شده است که هدف آن جلوگیری از آسیب به مراکز فرهنگی در شرایط بحران است. چنین رویکردهایی نشان میدهد که جامعه جهانی نیز به اهمیت حفاظت از میراث فرهنگی و علمی توجه دارد.
به نظر میرسد علاوه بر این اقدامات، لازم است در داخل کشور نیز پیشبینیهای فنی و تأسیساتی بیشتری برای حفاظت از کتابخانهها در شرایط بحرانی انجام شود تا در صورت وقوع حوادث مشابه، میزان خسارت به حداقل برسد.
در نهایت باید تأکید کنم که خوشبختانه در این حادثه منابع کتابخانه سالم باقی ماندهاند و امیدواریم پس از انجام تعمیرات و بررسیهای لازم، این مرکز بتواند هرچه زودتر فعالیت خود را برای خدمترسانی به پژوهشگران و دانشجویان از سر بگیرد.
نظر شما