سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری؛ تاریخ یک سرزمین، سرنوشت یکایک مردمان آن دیار است. سرگذشت وقایع و رویدادهای تلخ و شیرین و حوادث پر نشیب و فرازی که برای آن مردم و بر مادران و پدران آنها رخ داده و به تعبیر دقیق آنها را آن کرده است که هستند و خواهند بود. در نتیجه شناخت این تاریخ، به منزله آگاهی از فرایندی است که انسان و جامعه را ساخته است. ایران سرزمینی با تاریخی کهن و پرماجراست. با توجه به آنچه گفته شد، دانستن این تاریخ به ویژه در این روزها و شبهای پرحادثه به ما یاری میرساند که با شرایط راحتتر کنار بیاییم و چشمانداز روشنتری از آنچه پیشروست، فرارو داشته باشیم. بر این اساس در سلسله یادداشتهایی میکوشیم مروری داشته باشیم بر مهمترین و پرمخاطبترین آثار معاصری که فرهیختگان و نویسندگانی ایرانی برای آشنایی عموم با تاریخ ایران نگاشتهاند و آنها را معرفی میکنیم.
***
هویت پدیدهای ثابت و تغییرناپذیر نیست، بلکه از آنجا که جوامع انسانی در برخورد و تعامل دائم با شرایط و تغییرات محیط طبیعی و از سوی دیگر در برخورد و تعامل دائم با شرایط و تغییرات محیط طبیعی و از سوی دیگر در برخورد و ارتباط مستمر با جوامع دیگر هستند. لذا، فرایند ناشی از تعامل این دو روند در طول زمان تعیینکننده نسبی خصوصیات قومی، اجتماعی و ملی یک جامعه یا به عبارت دیگر، بیانکننده ویژگیها و مشخصههای مشترک و به طور خلاصه هویت جمعی آنهاست.
کتاب «ایرانیان، دوره باستان تا دوره معاصر» تالیف همایون کاتوزیان با ترجمه حسین شهیدی از سوی انتشارات مرکز به بازار کتاب آمد.
داستان این سرزمین کهن بسیار بیشتر است از آنچه میتوان از اخبار کسب کرد. این تاریخ معتبر و جامع ایران، نوشته هما کاتوزیان که یک متخصص معتبر در این زمینه است، تاریخ کل منطقه را از امپراتوری باستان فارسی تا دولت ایران امروز پوشش میدهد.
کاتوزیان با نوشتن از منظر ایرانی و نه اروپایی، تاریخ فرهنگی و ادبی قابل توجه ایران را با تاریخ سیاسی و اجتماعی آن ادغام میکند. برخی از بزرگترین شاعران تاریخ بشر به فارسی نوشتند - از جمله مولوی، عمر خیام و سعدی - و کاتوزیان درباره آنها بحث میکند و گاه نقل قولهایی از آنها میآورد. این کتاب یک تاریخچه جادویی است. همچنین زمینهای عالی برای درک نقش ایران در جهان معاصر را فراهم میکند.
موضوع این کتاب هم «چیستی» تاریخ ایران و هم «چگونگی» و «چرایی» آن است. کاتوزیان با انجام ملاحظات تطبیقی میان تاریخ ایران و تاریخ اروپا به تفاوتهای مهمی که بین آنها بوده اشاره کرده است.
کاتوزیان که پیش از این آثار فراوانی درباره تاریخ و اقتصاد و ادبیات ایران نگاشته، در این کتاب کوشیده نظریههای خود درباره تاریخ ایران را مورد سنجش و ارزیابی قرار دهد. مهمترین و بحثبرانگیزترین دیدگاه او درباره تاریخ ایران، نظریه استبداد ایرانی است که بسیاری از منتقدان معتقدند آن را از نظریه استبداد شرقی نظریهپردازان غربی مثل مارکس و ویتفوگل اخذ کرده است. البته کاتوزیان خود معتقد است که این دیدگاه را خودش و بر اساس مطالعه گسترده و عمیق تاریخ ایران اخذ کرده است.
کاتوزیان برای اثبات این ادعا، میان استبداد(دسپوتیسم) و دیکتاتوری تمایز قائل میشود و معتقد است که آنچه در طول تاریخ ایران رواج داشته، اتکای نظام سیاسی به یک فرد و استبداد او بوده. بر خلاف دیکتاتوری که از نظر او همچنان محدود و مشروط به قدرت نیروهای اجتماعی و قوانینی نوشته شده از سوی خود دیکتاتور یا جامعه است. از نظر کاتوزیان، در ایران مستبد فردی خودرای است که هیچ قانون بیرونیای ارادهاش را محدود نمیکند و به هیچ قاعده یا قانون یا اصولی پایبند نیست.
نتیجه این وضعیت، وابسته شدن کل قدرت سیاسی به فرد مستبد و وضعیتی است که او آن را جامعه کوتاه مدت میخواند. دو پیامد این وضعیت استبدادی از دید کاتوزیان اولا تضاد دولت و ملت یا تضاد دولت و جامعه است و ثانیا چرخه استبداد و آشوب. به این معنا که جامعه بیثبات و ناپایدار است و همواره بین وضعیت استبداد و آشوب در نوسان است.
لازم به ذکر است که بسیاری از منتقدان از جنبههای مختلف نظریههای کاتوزیان را مورد انتقاد قرار دادهاند. برای مثال برخی گفتهاند که اتفاقا در ایران پیش از اسلام، دورههای ثبات طولانی بوده یا این که برخی ویژگیها و ساختارها و نهادها در تاریخ ایران عمری طولانی داشتهاند.
اما به رغم همه این انتقادها و پاسخهای کاتوزیان به آنها، آثار کاتوزیان و از جمله کتاب پیش رو ویژگیها منحصر به فرد و جذابی دارد که باعث میشود مطالعه آن بسیار مفید و راهگشا باشد. اولا باید به روشمندی آثار کاتوزیان اشاره کرد. او در این کتاب همچون یک پژوهشگر دانشگاهی اصول تحقیق و کار علمی را رعایت میکند و در ارجاع به منابع و ارائه استدلال قواعد پژوهش دانشگاهی را حفظ میکند. ثانیا باید از اختصار و بسندهگویی کاتوزیان یاد کرد. او در این کتاب چند هزار سال تاریخ ایران را بسیار مختصر و مفید روایت میکند و در نتیجه خوانندهای -مخصوصا خواننده غربی- که آگاهی چندانی از ایران و تاریخ و فرهنگ آن ندارد، میتواند با خواندن این اثر چشماندازی نسبتا روشن و جامع از موضوع بیابد. دیگر ویژگی مهم کار کاتوزیان نثر روان و بیطرفانه و تا حدی انتقادی اوست. او به رغم این که ایرانی است و به تاریخ و فرهنگ سرزمینش بسیار علاقه دارد، به هیچ عنوان دچار تعصب و شیفتگی نمیشود و توانسته اصل بیطرفی تا سر حد امکان را حفظ کند. در نهایت باید به نگاه چندسویه کاتوزیان اشاره کرد. او در این کتاب تنها تاریخ سیاسی را روایت نمیکند، بلکه به علت آگاهی و علاقهای که به فرهنگ و اقتصاد و ادبیات دارد، اطلاعاتی ارزشمند و متناسب با تحولات تاریخی از این حیطهها نیز به مخاطب عرضه میکند.
ترجمه کتاب ایرانیان، توسط زندهیاد حسین شهیدی پژوهشگر فقید ایرانی و فرزند استاد دکتر سید جعفر شهیدی صورت گرفته است.
محمدعلی همایون کاتوزیان (متولد ۲۶ آبان ۱۳۲۱ (خورشیدی)، تهران) که در ایران وی را به نام همایون کاتوزیان و در خارج از ایران با کوتهنوشت نام؛ هما کاتوزیان، نیز میشناسند، اقتصاددان، تاریخنگار، کاوشگر علوم سیاسی و منتقد ادبی است. زمینه تحقیق مورد علاقه او مسائل مربوط به ایران است. تحصیلات رسمی دانشگاهی کاتوزیان در اقتصاد و جامعهشناسی است. او بهطور همزمان مطالعاتش را در زمینه تاریخ و ادبیات ایران تا سطح پیشرفته آکادمیک ادامه داده است و نتایج این مطالعات را میتوان در تنوع آثار چاپ شده از او دید. تاکنون از او بیش از هفت کتاب در زمینه تاریخ و ادبیات ایران به زبان انگلیسی به چاپ رسیده است.
کاتوزیان در تهران به دنیا آمد و پس از فراغت از تحصیل در دبیرستان البرز و گذراندن یک سال در دانشگاه تهران، برای خواندن رشته اقتصاد به انگلستان رفت. او در سال ۱۹۶۷ لیسانس خود را از دانشگاه بیرمنگام دریافت کرد. در سال ۱۹۶۸ فوق لیسانس را از دانشگاه لندن و در سال ۱۹۸۴ دکترایش را از دانشگاه کنت در کانتربری گرفت. در سالهای بین ۱۹۶۸ تا ۱۹۸۶ در انگلستان، ایران، کانادا و ایالات متحده اقتصاد درس داد. او در حال حاضر Research Fellow (پژوهشگر پسا دکترا/دستیار آموزشی) در کالج سنت آنتونی و عضو هیئت علمی مؤسسه شرقشناسی دانشگاه آکسفورد است.
نظر شما