سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری- کتاب «واپسین امپراتوری ایران» بررسی منتقدانه از تاریخ دولت و دودمان ساسانیان تالیف مایکل آر.جکسون بانر و تلخیص و ترجمه حسن شایگان از سوی انتشارات اندیشه ترقی وطن به بازار کتاب آمد.
شاهنشاهی ساسانی پایان دوره ایران باستان و واپسین شاهنشاهی ایرانی پیش از حمله اعراب به ایران در سده ۷ و ۸ میلادی بود که از سال ۲۲۴ میلادی تا ۶۵۱ میلادی حکومت کرد؛ شاهنشاهان این دودمان از خاندان ساسان بودند. این شاهنشاهی یکپارچه و نیرومند را اردشیر بابکان با شکست اردوان چهارم، واپسین شاهنشاه اشکانی در نبرد هرمزدگان پایهگذاری کرد. شاهنشاهان ساسانی که ریشه آنها از پارس بود، بر پهنه بزرگی از غرب آسیا چیرگی یافته و در کنار امپراتوری روم-بیزانس، در گذر بازه زمانی افزون بر ۴۰۰ سال، دو ابرقدرت جهان باستان شمرده میشدند. نخستین پایتخت سلسله ساسانیان اردشیرخوره یا شهر گور بوده است، اما پس از گسترش شاهنشاهی و برای ارتباط مناسب با همه نقاط جغرافیای این شاهنشاهی پهناور در این دوره، شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی که از پیشرفتهترین و ثروتمندترین شهرهای زمانه خود و همچنین یک مرکز بزرگ فرهنگی و قلب سیاسی، هنری و فرهنگی ایرانشهر بود به عنوان پایتخت انتخاب شد. پرچم ایران باستان در این دوره، درفش کاویانی بود که پس از سرنگونی ساسانیان از میان رفت.
دوره ساسانی یکی از مهمترین و سرنوشتسازترین دورههای تاریخ ایران شناخته میشود. در دوره ساسانی، تمدن ایرانی در بسیاری از جَهات به نهایت شکوفایی و پویایی خود رسید. همچنین، ایران در دوره ساسانیان، تأثیر فراوانی بر فرهنگ روم گذاشت. تأثیرات ساسانیان تنها محدود به مرزهای ایران نبود، بلکه تاثیراتش به هند، چین، اروپای غربی و آفریقا هم میرسد. ساسانیان نقشی برجسته در پدیداری هنر اروپایی و آسیایی در دورههای میانه داشتند. بخش بیشینه چیزی که امروزه به نام دوران طلایی اسلام در زمینه هنر، معماری، موسیقی و دیگر زمینهها شناخته میشود، از ساسانیان به جهان اسلام منتقل و برده شده است.
دکتر مایکل جکسون بانر، مشاور سیاسی و تاریخدان ایرانی- کانادایی است. کلاسیکنویس سابق و شاگرد جیمز هاوارد-جانستون و رابرت هویلند، او برای مدرک کارشناسی ارشد و دکترا در تاریخ ایران اواخر دوران باستان در دانشگاه آکسفورد مطالعه کرد.
کتاب «واپسین امپراتوری ایران» بررسی منتقدانه از تاریخ دولت و دودمان ساسانیان بعد از توضیح مترجم به شرح اردشیر ساسانی، مختصری در باب پایان اشکانیان، ضربه بر ساختار سیاسی و اقتصادی، یزدگرد دوم، زمینههای انحطاط و زوال ساسانیان، سلطنت پیروز: تحقیر و ارتداد، جنگ داخلی و ظهور و جلوس پیروز، جنگ پیروز با هونهای هفتالی، سلطنت بلاش و قباد، قباد و جنگ با بیزانس، مزدکیان، خسرو یکم(انوشیروان)، خسرو آغاز ستیز با بیزانس، شیوع طاعون و طغیان انوشزاد، جنگ طولانی بر سر لازیکا و ارمنستان، دشواری ارمنستان و حماقت خسرو در واپسین عمر، جنگ در بینالنهرین، وضع اقتصادی در زمان خسرو، سلطنت هرمز چهارم، برخورد در ارمنستان و سلطنت مستعجل بهرام میپردازد.
در بخش سقوط دودمان ساسان میخوانیم: «حدود سال 632 یک عالم دینی به نام ماکسیموس متجاهر یا معترف به دین Confessor که در مصر میزیست، زنگ خطری را به صدا درآورد و وقایع مهیبی را از دور بیان میداشت که مردمی بربر از صحرای عربستان که به عقیده او به سختی بتوان اسم آدم را شایسته آنها دانست به اراضی مسکون در شمال تاخته و به نهب و تاراج پرداختهاند که حکایت از افشای آغاز خطری خطیر داشت، زیرا از آن تاخت و تازها قبلا گهگاه اتفاق میافتاد که عادی بود. گزنفون هنگامی که همراه دههزار جنگجو از سارد به شهر بابل آمد، منطقه شرق فرات را عربستان نامید، لیکن هرودوت به درستی میدانست که عربستان دورتر در جنوب است که کشوری سحرآمیز از درختان خوشبو میباشد که صمغهای معطر میآورد، چنانکه شکسپیر در نمایشنامه اتللو میآورد که عطرهای عربستان هم نمیتوانند دستهای یاگوی خائن را پاک کنند. سرزمین رازآلودی که منطقه خاورمیانه و فراتر را درنوردید.
فتوحات اردشیر یکم مناطق عمان، بحرین و یمن را دربرمیگرفت که آغازگر قریب به چهار قرن تحتالحمایه ایران در امتداد ساحل شرقی عربستان بودند. این هژمونی با غرور در کتیبه یادبود نقش رستم شاپور بیان شده که گویای سیاست ساسانی است با هدف آنکه مسیر تجارت پررونق آن منطقه را از آغاز تاسیس آن دودمان زیر سلطه خود آورد. در عهد آغازین شاپور دوم آن کنترل از سوی اعراب بادیهنشین عراق جنوبی تهدید میشد و یک لشکرکشی تنبیهکننده رعب و دهشت و ویرانی را در سراسر شبهجزیره عربستان پراکند و آن اعراب هرگز سنگدلی و شقاوت آن شاه ایرانی که بسیاری از هموطنان آنها را کشته یا به اسارت برده بود را فراموش نکردند. آن لشکرکشی امکان برافراشتن برخی استحکامات و قلاع دفاعی اعجابانگیز را در انتهای جنوبی رود فرات فراهم ساخت و به سلسله لخمی حیره دستورالعمل داده شد تا بر آن سواران تازی حکم براند و آنها را کنترل نماید.
سلطنت خسرویکم به خاطر دو تحول مهم در عربستان شاخص و متمایز میگردد. گماردن یک استاندار ایرانی و مستقیما از دربار تیسفون تا اقتدار خود را بر ساحل دورتر خلیجفارس از جزیره بحرین گسترش دهد. در 570 خسرو اقتدار ایران را عمیقتر کرد و آن هنگام یمن را به اطاعت درآورد و تا درون عربستان توسعه بخشید. تسخیر ساحل جنوبی شبه جزیره عربستان اهمیت نظامی و اقتصادی بزرگ داشت، زیرا به حکومت ایران اجازه میداد هر تهدید بالقوهای را در شمال دور بزند و راه تجاری دریای سرخ را تحت سلطه درآورد که از آغاز تجارت پررونقی داشت. یمن متمایز از باقی عربستان بود به سبب نعمت قابل پیشبینی باران که در مقادیر نسبتا کافی بود تا آبیاری و کشاورزی را قائم و پایا نگهدارد. لذا، اسکانگیری در بقیه شبهجزیره تنک و پراکنده و فقرآلود بود. معالوصف، در میان بیابانی وسیع از شن و ماسه و سنگ، برخی شهرکها یا واحهها بر فراز منابع آبی ثابت پدید آمدند. آن کلنیها میتوانست حامی کشتوکار باشد، اما آنها به ندرت بیش از چند تاجر و زارع را که به سختی بالاتر از سطح معاش صرف به سر میبردند را میتوانست ارتزاق کند. سیار و گردان بودن بادیهنشینان چادرنشین عربستان داخلی آمیخته با ریتم آهسته صحرانشینی و حرکت اغفالگرایانه آن تازندگان بر فراز شترهای جماز بود که به عقیده پروکوپیوس «باهوشترین همه مردان در چپاول و تاراجگری» بودند و توان نظامی و جنگندگی آنان سهمگین بود. لیکن فقدان یک مرکز ثابت قدرت و فقر عمومی داخل حجاز تشکیل هر نوع دولتی را مانع میشد و همچنین سلطه مستقیم بادیهنشینی از سوی سایر اعراب یا توسط یک قدرت زراعی یکجانشین غیرممکن بود.»
در نهایت در این بخش میخوانیم: «به تدریج در زمان خلافت امویان، پنجاه هزار جنگجوی عرب در مرو مستقر بودند. آنها با مردم محلی مختلط شدند و در اواخر قرن هفتم، جوانان و مردان مجرد همسران ایرانی اختیار کردند و فرهنگ ایرانی را با تعلقات دینی خود آمیختند و در 750 جنگاوری در خراسان علیه آن شاخه از قبیله قریش یعنی امویان به دعوت شجره دیگری که به عموی پیامبر منسوب بود لبیک گفت و علیه ستمکاری نصربن سیار با بقایای نیروهای عرب در مرو و سایر بلاد خراسان خیزشی برای براندازی بنیامیه را رهبری کردند و نیروهای سیاهجامگان را تحت فرماندهی خود درآورد.
اعراب مسکون در ایران که حدود سهچهارم میلیون نفر از مهاجران و سربازان را تشکیل میدادند، پیروزی نظامی را حاصل کردند، لیکن از حیث رسوم و تجارب زراعی، صناعی، تجاری، فنون آبیاری، رسوم و سنن و اقتصاد منزل، طباخی، خیاطی، بنایی، راهسازی، امور کسبه و اصناف و امور اداری و دیوانمداری و سررشتهداری و زمامداری و امثال آن در مرحله پایینتری بودند و در سطح تولید و نیروهای تولیدی و مناسبات و وسایل تولیدی بودند و لذا صبغه هویت ایرانی بر امپراتوری عربی-اسلامی چیره گشت و از همه مهمتر، ایرانیها نمیخواستند شبیه عربها شوند و زبان عربی را یاد بگیرند و این به حفظ زبان فارسی با آمیزش به زبان عربی و اتخاذ الفبای عربی و اضافه کردن 4 حرف پ، چ، ژ و گ به خط فارسی منجر گشت و ایرانیها خط پردردسر و عقبافتاده پهلوی را رها کردند، که نوابغی چون رودکی، دقیقی، فردوسی و... از آن تراویدند.
نابغه جعدی، شاعر عرب قرن هفتم از سقوط خارقالعاده دولت ساسانی در شگفتی مانده بود، تو گویی که آن امپراتوری چیزی جز یک رویا نبود. اما اگرچه امپراتوری رفته بود، لیکن رویا هنوز مانده بود و در خیزشهای طبرستان و آذربایجان که مناطق دوردستتر و کوهستانیتر بودند و در حرکت سندباد از خاندان کارن(قارن) که در 755 دوره عباسیان شعلهور شد که در طبرستان برای بیرون راندن اعراب و اعاده دین زرتشت قیام کرد و شکست خورد. قیام بابک در آذربایجان و مرداویچ در گیلان و عدم وحدت با سایر نیروها منجر به توفیق کامل زیاریان، طاهریان، صفاریان، سامانیان و دیلمیان نشد و اگر مرداویچ در اتحاد با آلبویه توفیق یافته بود، شانس خوبی برای تحقق استقلال ایران پیش از ظهور غزنویان را داشت. قیامهای خراسان نیز از حیث عده و منابع و نهادها امکان پیروزی نداشتند و دهگانان نیز رغبتی به همکاری نشان نمیدادند، سهل است در خلاف جهت میرفتند.»
این کتاب اثری پژوهشی و دقیق در حوزه تاریخ ایران باستان است که به بررسی دوره ساسانیان، بهعنوان آخرین امپراتوری پیش از اسلام، میپردازد. نویسنده با تکیه بر منابع تاریخی، کتیبهها، متون پهلوی و گزارشهای یونانی و رومی، تلاش میکند تصویری جامع از این دوره مهم ارائه دهد. او تنها به ساختار سیاسی و نظامی ساسانیان توجه ندارد، بلکه به جنبههای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و مذهبی این امپراتوری نیز میپردازد.
بهرهگیری مایکل آر. جکسون بانر از منابع بسیار از نقاط قوت کتاب به شمار میرود. نمایه موضوعی پایان کتاب نیز راهنمای خوبی برای خوانندگان علاقهمند به منظور دستیابی به اطلاعات ریز به شمار میرود.
کتاب «واپسین امپراتوری ایران» بررسی منتقدانه از تاریخ دولت و دودمان ساسانیان تالیف مایکل آر.جکسون بانر و تلخیص و ترجمه حسن شایگان با 187 صفحه، شمارگان 300 نسخه و بهای 350 هزار تومان از سوی انتشارات اندیشه ترقی وطن به بازار کتاب آمد.
نظر شما