سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – رضا دستجردی: «آیندهپژوهی سالمندی جمعیت در ایران؛ پیشرانها و سناریوها» بهتحقیق نسیبه زنجری، سیدهزهرا کلانتری بنادکی، رسول صادقی و احمد دلبری از تازههای نشر دگر است که با همکاری موسسه رحمان منتشر شده است. بهباور مولفین اثر، سالخوردگی جمعیت، یکی از چالشهای مهم اجتماعی-سیاسی ایران در قرن پانزدهم هجری است که در آن، کشور با چالشها و مسائل متعدد ناشی از سالمندی جمعیت روبهرو خواهد بود که نیازمند برنامهریزی و سیاستگذاریهای مبتنی بر شواهد و با نگاهی آیندهپژوهانه است. از این رو، هدف از نگارش این کتاب، آیندهپژوهی مسائل و چالشهای سالمندی جمعیت ایران در سه دهه آینده (۱۴۰۰-۱۴۳۰) است. محققین در این اثر، سیاستهای موجود سالمندی و مداخلات سیاستی آنها را در کشورهای منتخب بررسی میکنند، به بررسی سیاستها و برنامههای سالمندی و همچنین مرور مطالعات و پژوهشهای سالمندی در ایران میپردازند، تصویری از وضعیت اقتصادی، اجتماعی، جمعیتی و سلامت سالمندان در ایران ارائه میکنند، و با بهکارگیری رویکرد آیندهپژوهی، به شناسایی مسائل و چالشهای اولویتدار سالمندان در سه دهه آینده، شناسایی نیروهای پیشران و پیامدهای سالمندی جمعیت، طراحی سناریوهای محتمل و تعیین سناریوی مطلوب برای مواجهه با سالخوردگی جمعیت میپردازند. آنچه در پی میآید ماحصل گفتوگوی ایبنا با نسیبه زنجری عضو هیئتعلمی مرکز تحقیقات سالمندی و رئیس پژوهشکده سلامت اجتماعی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی است.
بهباور شما، چرا با وجود سالمندی پرشتاب جمعیت در کشور، با تأخیر سیاستگذاری در این حوزه مواجهیم؟
در کشور ایران، سالخوردگی جمعیت، از دهۀ ۲۰۴۰ از سطح متوسط جهانی عبور کرده و با سرعت قابلتوجهی افزایش مییابد. بهبیان دیگر، سالخوردگی جمعیت ایران از دهۀ ۱۴۲۰ ش (۲۰۴۰ م) بهبعد به وقوع خواهد پیوست. سالخوردگی جمعیت، یکی از چالشهای مهم اجتماعیسیاستی ایران در قرن پانزدهم هجری شمسی است. در این قرن، کشور با چالشها و مسائل متعددی ناشی از سالمندی جمعیت روبهرو خواهد بود که نیازمند برنامهریزی و سیاستگذاریهای مبتنی بر شواهد و با نگاهی آیندهپژوهانه است. ولی با توجه به اینکه در کشور، مدیریت و حکمرانی سالمندی هنوز به بلوغ خود، که نتیجۀ آن مدیریت آیندهنگر و هوشمندانه است، نرسیده و یک حکمرانی مسئلهمحور وجود دارد که با توجه به رخداد مسائل سالمندان در زمانۀ خود شروع به تصمیمگیری و سیاستگذاری نمیکند، مدیریت امور سالمندان هنوز محافظهکارانه و بدون پذیرش اصلاحات رفاهی است. تصمیمگیریها در حوزۀ سالمندی، منفعل و مشارکت بینبخشی پایین است. شفافیت در اقدامات انجامشده و مبتنی بر شواهد وجود ندارد. بهدلیل عدم هماهنگی بینبخشی، پایگاههای دادهای پراکندهای از سالمندان تهیه شده است، اما اجماع دادهای صورت نگرفته و نمیتواند برای سیاستگذاری کمککننده باشد.
بهطور کلی، سالمندی جمعیت چه پیامدهایی برای جوامع به دنبال دارد؟
گذار ساختار سنی جمعیت از جوانی به سالمندی را «انقلابی خاموش» تلقی میکنند، زیرا سیمای جوامع در سرتاسر جهان را دگرگون خواهد کرد. سالمندی جمعیت، هرچند، نشاندهندۀ دستاوردها و موفقیتهای بزرگ بشری است، با اینحال افزایش تعداد و سهم جمعیت سالمند دغدغه و چالشی اساسی است. کاهش سهم جمعیت در سنین فعالیت، فشارهای مالی، ورشکستگی نظام پرداختهای مستمری بازنشستگی، و مراقبت بهداشتی و سلامت که از منابع عمومی تأمین میشوند، کاهش رشد اقتصادی، و سقوط بازارهای مالی، نمونههایی از این نگرانیها و چالشها هستند. با اینکه تفاوتهای زیادی بین نظام سلامت، نظامهای مالی و برنامههای عمومی کشورها وجود دارد، در همۀ جوامع مصرف سالمندان از آنچه تولید میکنند بیشتر است. روند تحولات سالخوردگی جمعیت بهگونهای است که حکومتها و دولتها نمیتوانند بهتنهایی از پس آنها برآیند. بههمین سبب، در بسیاری حوزهها باید بخش عمومی و دولتی با بخش خصوصی مشارکت و همکاری داشته باشد و سالمندان در کانون و مرکز توجه سیاستهای اجتماعی و رفاهی قرار گیرند. از اینرو، سالخوردگی جمعیت نهتنها تمام گروههای سنی و جنسیتی در کشورهای مختلف را تحتتأثیر قرار میدهد، بلکه ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و قانونگذاری را نیز دستخوش تغییر خواهد کرد.
مسائل و چالشهای اولویتدار سالمندان در دهههای آتی چیست؟
بر اساس مطالعه آیندهپژوهانه که انجام شده است، اگر چالش ها را در ۳ بازه زمانی ۱۴۰۰ تا ۱۴۱۰، ۱۴۱۰ تا ۱۴۲۰ و ۱۴۲۰ تا ۱۴۳۰ در نظر بگیریم مهمترین چالشها در هر بازه شامل این موارد میباشند: در بازۀ زمانی ۱۴۰۰ تا ۱۴۱۰ پنج چالش مهم بهترتیب، شامل نبود سازوکار و بیمۀ مراقبتهای طولانیمدت، ضعف مدیریت اعتبار و منابع برای سالمندان، ضعف در طراحی شهرهای دوستدار سالمند، ضعف در هماهنگی بین متولیان امر سالمندی در سطوح مختلف، و عدمپوشش بیمهای خدمات توانبخشی، مراقبت در منزل و مشاورهای برای سالمندان است. در بازۀ زمانی ۱۴۱۰۱۴۲۰، مهمترین چالشهای سالمندی شامل مسائل مربوط به پوشش بیمهای سالمندان در آینده بهدلیل کمبود فرصتهای شغلی جوانان، بحران و ورشکستگی صندوقهای بازنشستگی، بالابودن نرخ فقر، افزایش هزینههای مصرفی بهداشت و درمان و توانبخشی در سطوح خرد و کلان است. برای دورۀ زمانی ۱۴۲۰ تا ۱۴۳۰، مهمترین چالشهای سالمندی شامل افزایش هزینههای مصرفی بهداشت و درمان و توانبخشی در سطوح خرد و کلان، بحران و ورشکستگی صندوقهای بازنشستگی، افزایش نرخ فقر در سالمندان و افزایش تضاد و نابرابری طبقاتی در میان سالمندان است.
اساساً چه عواملی در شکلگیری سالمندی سعادتمند نقش دارند؟
مهمترین عواملی که بر داشتن یک سالمندی سعادتمند و خوب در آینده تاثیر میگذارند شامل مدیریت و حکمرانی حوزۀ سالمندی، صندوقهای بازنشستگی، مشارکت اقتصادی و بازار کار، توزیع رفاه، و باروری و بُعد خانوار، هزینههای مصرفی سلامت و پوشش بیمه و مستمری است که بهعنوان تعیینکنندههای اصلی یا پیشرانها محسوب میشوند.
بهباور مولفین اثر، سناریوی مطلوب در مواجهه با سالمندی کدام است؟
سناریوی مطلوب برای آینده، رسیدن به سالمندی سعادتمند است. در این سناریو شاهد نوعی سالمندی موفق، فعال و سالم هستیم که در چارچوب آن سالمندان در فاز سالخوردگی جمعیت (دهۀ ۱۴۲۰ به بعد)، زندگی سعادتمند و آرامی را تجربه میکنند. در این سناریو، تلاش شده است که برابری و عدالت در رفاه و خدمات بین سالمندان طبقات مختلف جامعه، و همچنین، بین سالمندان استانهای محروم و توسعهیافته برقرار شود و با گسترش هدفمند بیمههای حمایتی برای سالمندان فقیر، نرخ فقر سالمندان کاهش یابد. در این سناریو، دولت بهمنظور ایجاد «جامعهای برای همۀ سنین»، تلاش کرده برابری رفاهی بین سالمندان و جوانان به وجود آید. مهمترین عامل سعادتمندی در این سناریو، پوشش همگانی مستمری است که تلاش میشود بین ۹۰ تا ۱۰۰ درصد سالمندان (با مشارکت یا بدون مشارکت در بیمه) در دوران سالمندی، مستمری سالمندی دریافت کنند. کاهش فقر در دوران سالمندی سبب گستردگی سبک زندگی سالم و کیفیت بالای آن در بین سالمندان میشود. همچنین، شادکامی و امید اجتماعی افزایش خواهد یافت. در این سناریو، امید زندگی سالم همراه با امید زندگی در سنین سالمندی افزایش یافته و فاصلۀ بین آنها کم شده است. همچنین، در این سناریو حکمرانی هوشمندانه با استفاده از فرصت دوران پنجرۀ جمعیتی توانسته است بازار پویا و فعالی ایجاد کند و نسلی که وارد دوران سالمندی میشوند، سالمندانی ثروتمند هستند که در دوران کار و فعالیت خود پسانداز و انباشت ثروت و دارایی داشتهاند. آنها در دوران سالمندی، در حوزههای مختلف کارآفرینی و سرمایهگذاری کرده و پویایی اقتصادی ایجاد کردهاند. ازاینرو، در این سناریو بازار اقتصاد نقرهای که مربوط به فعالیتهای سالمندان است نیز رونق دارد و افزایش جمعیت سالمندان خود باعث پویایی بازار شده است، زیرا هم سالمندان ثروتمند توانایی سرمایهگذاری مجدد یا مصرف محصولات رفاهی را دارند و هم جوانان در مشاغلی که گروه هدف آن سالمندان و نیازهای دوران سالمندی است مشغول به فعالیت هستند. در این سناریو، سالمندی بهعنوان یک نیاز و تقاضا و نه بار و فشار مطرح میشود.
فکر میکنید با سرعت تحولات و شرایط بیثبات امروز جامعه، می توان نگاهی آیندهبینانه برای سالمندان داشت؟
با توجه به شرایط موجود، سناریویی که پیش رو است سناریوی تاریکروشن سالمندی است، یعنی به وضعیت بینابین (نه مطلوب و نه نامطلوب) سالمندان اشاره دارد، زیرا اصطلاح تاریکروشن استعارهای از زمان تاریک-روشن هوا یا گرگومیش است و در حالی روی میدهد که در آسمان روشن و آبی، تاریکی در حال شروع است. در این وضعیت، مشکلات بسیاری از جمله تصادفات رخ میدهد. بنابراین، وضعیت تاریکروشن سالمندی در صورت عدمارتقای عوامل مؤثر در رسیدن به یک سالمندی خوب، میتواند آبستن رخداد مسائل و چالشهای متعدد باشد. در این سناریو، توزیع رفاهی در میان سالمندان در حد متوسط است.
اما هنوز زمان برای رسیدن به سناریوی مطلوب در آینده وجود دارد. سالمندی سعادتمند، ترسیم سناریوی مطلوب برای آیندۀ سالمندی ایران در برابر سناریوی نامطلوب سالمندی مخاطرهآمیز است. سالخوردگی جمعیت در ایران در دهۀ ۱۴۲۰ با ورود نسل بیشزایی به سنین سالمندی رُخ خواهد داد و چالشهایی در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، جمعیتی و سلامت بهدنبال خواهد داشت. ازاینرو، تحقق سناریوی سالمندی سعادتمند برای بهرهگیری از ظرفیتهای سالمندی جمعیت و تعدیل چالشهای آن به یکسری زیرساختارهای مطلوب و پاسخهای سیاستی نیازمند است. تحقق سناریوی سالمندی سعادتمند نیازمند اعمال سیاستگذاریهای مناسب و همراستا در هر پنج عامل تأثیرگذار بر کیفیت زندگی سالمندان شامل حکمرانی، توزیع رفاه، مشارکت در بازار کار، صندوقهای بازنشستگی و نرخ باروری است.
نظر شما