سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، طاهره مهری- مردم بختیاری یا لربختیاری یا ایل بختیاری یکی از ایلهای قوم لر ساکن در جنوب غرب ایران است. قوم لر بختیاری در استانهای خوزستان، چهارمحال و بختیاری، اصفهان، لرستان بهطور گستردهای زندگی میکنند. در گذشته، تمام محل زندگی بختیاریها بهعنوان سرزمین بختیاری یا ناحیه بختیاری و کوههای بختیاری شناخته میشد. بختیاریها به زبان لری با گویش لری بختیاری صحبت میکنند. ایل بختیاری از دو شاخه چهارلَنگ و هفتلَنگ تشکیل شده است، که چهارلنگ خود به ۵ باب و هفتلنگ به ۴ باب تقسیم میگردد و هر باب نیز از چندین طایفه تشکیل میشود. این تقسیمات که نمودار سازمانی ایل بختیاری خوانده میشود، به سده شانزدهم میلادی بازمیگردد و بر مبنای نظام خاص طبقاتی و مالیاتی طایفههای بختیاری سازمان یافته است.
مجموعه کتابهایی با موضوع «تاریخ بختیاری» در انتشارات یساولی به چاپ رسیده است. فرید مرادی مسئولیت ویرایش این متون را بر عهده داشت، در این راستا با این نویسنده و پژوهشگر به گفت و گو نشستیم که در ادامه میخوانید:
کتابهای چاپ شده در انتشارات یساولی با موضوع ایل بختیاری با چه هدفی منتشر شدند؟
چاپ هر اثری در مورد تواریخ محلی ایران، چه عمومی یا خاطرهنگاری باشد، روشنگر بخشی از تاریخ این سرزمین و همین اثری قومنگارانه است.
ایل بزرگ بختیاری به خاطر پیشینه تاریخ دیرین خود و با حضور جدی و اثرگذار در تاریخ معاصر ایران از مشروطیت به بعد، موجب تالیف کتابهایی در باب این ایل بزرگ شده است. ضمن آنکه سرزمین بختیاری مورد توجه سیاحان و ایرانشناسان معروفی مثل لایارد، ویلسون، رنه دالمانی، هومردوهل و… بوده و اینان آثار ارزشمندی درباره این سرزمین نوشتهاند.
نحوه و نوع زیست و کنش مردم این سرزمین، درگیری مدام با طبیعت و سلوکی که از این طریق بدان رسیدهاند، شجاعت و جنگاوری که از ویژگیهای بارز این قوم است، فرهنگ خاص کوچروی و زندگی مدام در طبیعت آنها را به نوعی استغنای روحی رسانده که میتواند الگویی در برابر زیادهخواهیهای زندگی شهری بررسی گردد.
پس چاپ هر کتابیکه بتواند بخشی از تاریخ، فرهنگ، آداب و رسوم آنها را روشن کند. مهم و اثربخش است، از طریق همین آثار میتوان به رهیافت درستی از پیشینه اقوام ایرانی دست یافت.
اهمیت موضوع تاریخ بختیاری در چیست؟
ریشه قوم بختیاری به دوران باستان میرسد، بختیاریها جزو نخستین اقوامی بودهاند که ساکن فلات ایران شدهاند، این قوم در مسیر طولانی و پر فراز و فرود خود حوادث تلخ و شیرین بسیاری را پشت سر نهاده است، این ایل در سیر طولانی تاریخ خود حامل عادات، آداب، رسوم و شیوههایی برای زیست خود بوده که دانستن آنها بخش عمدهای از تاریخ مردمشناسی ایران را تشکیل میدهد، اگرچه باید گفت آنچه تاکنون در مورد این ایل به شکل کتاب منتشر شده، کامل نبوده و هنوز تا رسیدن به یک تاریخ جامع مطابق تاریخنگاری علمی و مدرن فاصله داریم.
اهمیت موضوع تاریخ بختیاری را از نظر تاریخ محلی چگونه ارزیابی میکنید؟
ایل بختیاری بزرگترین ایل دامدار و کوچرو در ایران است، اهمیت ایل در چند نکته است؛ نخست نقش آنان در فرهنگ دامداری و دامپروری ایران که خود میتواند میدان پژوهشی مهم باشد.
دو، در این ایل چهرههای نامداری در حوزههای ادبی، سیاسی، اجتماعی، علمی و فرهنگی پرورده شده و سر برآوردهاند که وجودشان فخر ایران است.
سوم، نقش تاریخی و مهم این ایل در تاریخ معاصر ایران و خاصه اثرگذاری آنان در بر انداختن استبداد صغیر محمد علیشاه قاجار و پس از آن حضور پررنگ در سیاست کشور.
چهار، فلکلور و خرده فرهنگ عامیانه ایلی که بخش بزرگی از فرهنگ ملی ایران است.
پنجم، سخنوران و شاعران بزرگی که از این ایل برخاستهاند مثل دهقان سامانی، داراب افسر بختیاری، پژمان بختیاری، ژاله، رهی معیریو... که همه اینها نشان از اهمیت این قوم بزرگ دارد.
بازنشر این آثار چه جایگاهی در ایل بختیاری دارد؟
بختیاریها مردمی با فرهنگ و ایراندوست هستند، از قدیم شاهنامهخوانی در آن سرزمین ریشه دارد، آنها نسبت به آداب و رسوم و تاریخ سرزمینشان حساسیت دارند و به دقت و علاقه پیگیر انتشار این آثار هستند، به جرات میگویم که هر کتابی در مورد آنان منتشر شده مورد توجه و اقبال آنها نیز قرار گرفته است. بنابراین چاپ و باز چاپ کتابها در مورد آنان باید مورد توجه باشد و تداوم پیدا کند.
در چاپ جدید تاریخ ایل بختیاری افزون بر کتابهای قبلی چه کار جدیدی انجام گرفته است و این کتابها با چاپ قبلی چه تفاوتی دارد؟
کتاب اسکندر خان ضیغمالدوله، از آثار پر حجم درباره ایل بختیاری است، این کتاب از چند جهت اهمیت دارد: اول پرداختن به اتفاقات سیاسی دوران زندگی مولف، اختلافات درون ایلی، حضور در تاریخ سیاسی دوران قاجار و مشروطه، گرایشهای سیاسی رهبران ایل در نزدیکی و تقابل با دولتهای آن عصر.
دوم پرداختن به شاخه بابادی از بختیاریها، که جامعترین اطلاعات را در مورد این شاخه ارایه میدهد.
سوم، شرح زندگی شخصی نویسنده که هم در بردارنده حضور او در حوادث سیاسی دوران، هم زندگی ایلی او و بالاخره زندگی شخصی و خاصه ماجرای عشقی ناکام که او را بدل به یکی از بهترین رباعیسرایان این ایل میکند وآخر اینکه این اثری قابل اعتنا از تواریخ محلی ایران است.
در چاپ تازه این اثر، پارهای از ایرادات ویرایشی و اغلاط متن اصلاح شد و کتاب قامت ویراسته و آراستهتری به خود گرفته است.
در کل اهمیت ایل بختیاری در چیست؟
این ایل کوچرو، نقشی بزرگ در دامداری و دامپروری کشور دارند، افزون بر آنان در تاریخ و فرهنگ این سرزمین همواره اثرگذار بودهاند، قدمت و پیشینه دیرین آنان در ایران نیز بر اهمیت آنها افزوده است، فرهنگ و آداب بختیاریها، سنت مهماننوازی، جانفشانی و فداکاریهای آنان در دفاع از آب وخاک ایران نیز جایگاه آنها را درخشانتر میکند.
آیا پژوهشهای دیگری را که در زمینه تاریخ بختیاری انجام گرفته است، دیدهاید؛ به نظر شما وجوه مشترک این پژوهشها در چیست؟
کتابی هست به اسم تاریخ ایل بختیاری نگاشته سرهنگ ابوالفتح اوژن بختیاری که علیرغم کم حجم بودنش از روشمندترین و دقیقترین تواریخ این قوم است، خوشبختانه توانستهام این کتاب مهم را با توضیحات و تعلیقات کافی برای چاپ آماده کنم و امیدوارم که در سالآینده به چاپ برسد.
در ۵۰ سال گذشته نگاه به عشایر و ایلیاتیها مثبت نبود، معتقد به یکجانشینی عشایر بودند، ولی امروز به دلیل اهمیت محیطزیست گفته میشود که باید شکل زندگی ایلیاتی حفظ شود، نظر شما در این زمینه چیست، در این راستا اهمیت فرهنگ و خردهفرهنگ ایلیاتی و عشایری را چگونه ارزیابی میکنید؟
کوچنشینی و کوچروی، شیوه زیستی کهنی است که در پس آن تاریخ و فرهنگی دیرین قرار دارد و دستاورهایی در شیوه تولید، سادهزیستی، دوری از تجملات، همپایی و مشارکت زن و مرد و بزرگ و کوچک در تلاش حیات و معیشت داشته است، بیشک اسکان عشایر نه تنها موجب از دست رفتن بخشی بزرگ از دامداری کشور میشد، بلکه بخشی از فرهنگ قومی را نیز دستخوش فروپاشی میکرد، باید از چنین خردهفرهنگهایی تا حد امکان حمایت کرد و بستر پژوهشهای مردمشناسانه برای آن فراهم کرد، که مجموع این خردهفرهنگها هویت ملی ایران را میسازند.
نظر شما