به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در مشهد، آیین رونمایی از کتاب «سرای امیرکبیر» با محوریت بررسی ابعاد فرهنگی، اجتماعی و وقفی یکی از بناهای تاریخی تهران، در تالار آمفیتئاتر مؤسسه فرهنگی قدس در مشهد برگزار شد. این اثر مستند و تحلیلی، تاریخچه و معماری سرای امیرکبیر و نقش واقف آن، حاج حسین ملک، در شکلگیری بخشی از هویت شهری تهران را معرفی میکند و اهمیت ویژهای در شناخت میراث تاریخی و فرهنگی ایران دارد. سرای امیرکبیر، که یکی از موقوفات برجسته حاج حسین ملک است، نمونهای ارزشمند از نقش وقف در توسعه خدمات فرهنگی در تاریخ معاصر ایران محسوب میشود.
کاروانسرایی که مالکیت آن بارها جابجا شد
مرضیه مرتضوی قصابسرایی، نویسنده کتاب «سرای امیرکبیر»، در سخنان خود به روند پژوهش و نگارش این اثر اشاره کرد و گفت که تهیه این کتاب حدود یک سال زمان برده و مهمترین دغدغه وی در این مسیر، کمبود منابع بوده است.
مرتضوی در ابتدا به تاریخچه این منطقه در پایخت اشاره کرد و گفت: تاریخچه محله بازار به حدود ۵۰۰ سال پیش و دوره شاه طهماسب اول بازمیگردد و اوج شکوفایی آن در دوران قاجار تعلق بوده است.
مرتضوی در ادامه توضیح داد که امیرکبیر برای حمایت از کالای داخلی، کاروانسراهایی به نام بازار امیر و کاروانسرای اتابکیه تأسیس کرد و ساخت این بناها به آقا مهدی ملکالتجار، پدربزرگ حاج حسین ملک، واگذار شد؛ بنایی که جرقه ساخت یک کاروانسرای جدیدی به نام کاروانسرای امیرنظام را در ذهن او روشن کرد؛ این کاروانسرا با ۳۶۷ حجره، ۵ دروازه و ۳ حیاط، میزبان تجار مهمی مانند موسسه چاپاری، بانک شاهنشاهی انگلیس، تجارتخانه زیگلر و شرکت عمومی تجارت داخله و خارجه ملک بود و رقابت اقتصادی بین آنان شکل گرفت.
وی همچنین به مالکیت سرای امیر اشاره کرد و گفت: پس از فوت آقا مهدی ملکالتجار، این ملک به فرزندان او منتقل و در اواخر قاجار از ید خانوادهاش خارج شد؛ بعدها و در دوره پهلوی اول، حاج حسین ملک و برادرش سه دانگ از این موقوفه را دوباره خریداری کردند و او در سال ۱۳۳۰، سهم خود از سرای امیر را وقف کرد.
وقف در حوزه فرهنگ و درمان
محمد شاهینپور، مدیرعامل سازمان موقوفات ملک، در این مراسم با تاکید بر جایگاه برجسته حاج حسین ملک در تاریخ وقف معاصر ایران یادآور شد که این واقف نیکاندیش تمام داراییهای خود را در دو مسیر فرهنگی و درمانی وقف کرده و سرای امیرکبیر نیز از این قاعده مستثنی نبوده است؛ سرای امیرکبیر بهعنوان یکی از مهمترین موقوفات حاج حسین ملک در تهران، علاوه بر ارزش تاریخی و ثبت در فهرست آثار ملی، از این جهت اهمیت دارد که درآمد آن به مصارف فرهنگی اختصاص یافته و برای کتابخانه و موزه ملی ملک استفاده میشود.
شاهینپور با اشاره به ارزش مجموعه آثار کتابخانه و موزه ملی ملک، از جمله نسخ خطی، سکههای تاریخی و منسوجات، توضیح داد که بخش عمده این مجموعه توسط خود حاج حسین ملک جمعآوری و وقف شده و فرزندان و نوههای ایشان هم این مسیر را ادامه دادهاند.
مدیرعامل سازمان موقوفات ملک با اشاره به گستره حدود ۶۵ هزار هکتار اراضی موقوفات حاج حسین ملک افزود: مطالعه وقفنامههای حاج حسین ملک نشان میدهد ایشان بسیار جلوتر از زمان خود عمل کرده و نکات لازم برای مجریان موقوفات آینده بهوضوح در آنها آمده است.
شاهینپور در پایان گفت: کتاب امروز با همت دکتر مرتضوی گوشهای از تاریخ کشور ما را بازتاب میدهد. امیدوارم انتشار کتابهایی از این دست که هم جنبه تاریخی و هم وقف را پوشش میدهند، مشوق وقفهایی در حوزه کمک به مردم باشد.
رویکردی نوآورانه به وقف در عین احترام به سنتها
جواد نواییان رودسری، تاریخپژوه و مدرس دانشگاه، دیگر سخنران این مراسم با تاکید بر ویژگیهای برجسته حاج حسین ملک به عنوان یک شخصیت تاریخی گفت: بررسی زندگی چنین شخصیتی بدون درک عمیق از تاریخ معاصر ایران امکانپذیر نیست، چرا که حاج حسین ملک با عمر بیش از یک قرن، معاصر شش دوره پادشاهی بوده و در تمام طول حیات خود با ذهنی فعال و تحلیلگر درباره مسائل مختلف تصمیمگیری کرده است.
نواییان خاطرنشان کرد: حاج حسین ملک همواره رویکردی اعتدالگرا داشته و در هیچ برههای دچار افراط یا تفریط نشده است؛ از همراهی او با میرزا حبیب خراسانی در جریان مشروطه گرفته تا مدیریت موقعیت خود در دوره پهلوی اول، همگی نشان از درایت و تیزبینی او دارد.
به گفته این پژوهشگر تاریخی، اساس رفتار و تصمیمگیریهای حاج حسین ملک، ترکیبی از شخصیت فردی و تجربیات اجتماعی اوست؛ گرچه به مبانی مذهبی پایبند بود، اما نگاه سنتگرایانه صرف نداشت و در حوزه وقف، خدمترسانی به جامعه و نگهداری منابع فرهنگی رویکردی نوآورانه اتخاذ کرد. فعالیت او در خرید و نگهداری نسخ خطی و ایجاد فضایی برای دسترسی محققان به منابع تاریخی نمونهای کمسابقه در تاریخ وقف ایران است.
این مدرس دانشگاه همچنین بر اهمیت توجه حاج حسین ملک به فرهیختگان جامعه و هنرمندان و زیست عزتمندانه گروههای اجتماعی مختلف ازجمله فرهنگیان و اهل فضل تاکید کرد.
نگاه دوراندیشانه حاج حسین ملک در حوزه وقف فرهنگی
مهدی مجتهدی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی و استادیار دانشکده الهیات، در سخنان خود بر بینش دوراندیشانه مرحوم حاج حسین ملک در حوزه وقف فرهنگی تاکید کرد و گفت: نگاه ملک به آینده در حوزه وقف، هنوز هم الهامبخش و پیشرو است و آن را میتوان با تجربه تاریخی «دارالعلم شاپور بن اردشیر»، به عنوان یکی از مهمترین کتابخانههای جهان اسلام مقایسه کرد. تاسیس دارالعلمها در قرن چهارم هجری شکل گرفت و این نهادها نخستین بار کتابخانههای محدود و خصوصی را به مجموعههایی عمومی و قابل دسترس برای عموم تبدیل کردند.
مجتهدی تصریح کرد: مرحوم ملک در تاسیس کتابخانه و موزه ملی ملک همان روح پیشگامی تاریخی را ادامه داده است. کتابخانه ملک با داشتن حدود ۱۹ هزار نسخه خطی، یکی از بزرگترین کتابخانههای ایران در این حوزه محسوب میشود؛ نسخهایی که بسیاری از آنها به دست خود حاج حسین ملک کتابت و نسخهبرداری شدهاند و هر یک دارای ویژگیهای منحصربهفردی است.
وی افزود: وجود کتابخانه و موزه، شاخصهای مهم در رشد تمدن و جامعهسازی است و توجه به فرهنگ و دانش، حتی در کنار مشغولیتهای تجاری، نشاندهنده شخصیت استثنایی حاج حسین ملک است.
به گزارش ایبنا کتاب سرای امیرکبیر از گذشته تا امروز به قلم مرضیه مرتضوی قصابسرایی در ۷۲ صفحه قطع رقعی همراه با عکس و با طراحی جلد سید ایمان نوری نجفی و صفحهآرایی ایرج جنانی در هزار نسخه با قیمت ۱۲۵ هزارتومان توسط انتشارات آستان قدس رضوی منتشر شده است.
نظر شما