سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سایه برین: ۸ فوریه، مصادف با ۱۹ بهمن، زادروز ژول ورن، غول ژانر علمی - تخیلی جهان است. آثار علمی - تخیلی ژول ورن، چه نسخههای خلاصهشده آنها و چه نسخههای کاملشان، هم برای کودکان و نوجوانان و هم برای بزرگسالان همواره جذابیت داشتهاند و دارند.
در واقع نمیتوان علاقهمند به ژانر علمی - تخیلی بود، اما ژول ورن را پایهگذار این ژانر است، نشناخت.
خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) به مناسبت تولد ژول ورن، پای صحبتهای مهدی بهنوش، مترجم رمان «هشتصد فرسنگ روی آمازون» این نویسنده بزرگ و کلاسیک ژانر علمی – تخیلی، نشسته است. این کتاب یک درام خانوادگی است که در جنگلهای آمازون میگذرد.
«هشتصد فرسنگ روی آمازون» که ترجمه فارسی آن در انتشارات آفرینگان (ناشر آثار کودک و نوجوان نشر ققنوس) منتشر شده، رمانیست که خواننده را تا پایان با خود همراه میکند؛ رمانی با توصیفهای زیبا و دقیق و اطلاعات بسیار مستند و سنجیده که روایتگر سرنوشت شخصیتی به نام ژوام گارال است، که تلاش میکند بیگناهیاش را به خانواده و جامعه اثبات کند.
مهدی بهنوش در این مصاحبه از ژانر علمی – تخیلی و مهمترین ویژگیهای ترجمه آثار ژولورن میگوید. متن کامل این گفتوگو را با هم میخوانیم:
سالها قبل، آثار ژول ورن به شکل خلاصه در دسترس بودند. نسخه کاملشان که امروز ارائه میشود هم به اندازه خلاصهها جذاب هستند؟
بله نسخه کامل هم همان جذابیت متون خلاصهشده را دارد و این جذابیت را میتوان به عوامل متفاوتی نسبت داد: وسعت اطلاعات ژول ورن در دورهای که اینترنت وجود نداشته و انجام تحقیقات با محدودیتهای بسیاری مواجه بوده، حیرتانگیز است. اطلاعاتی که در آثار او ارائه شدهاند صحیح و قابل اتکا هستند. همچنین رمانهای ژول ورن مانند فیلمهای سینمایی جذابی هستند که خواننده را تا آخر داستان با خود همراه میکنند.
بنده شخصاً کتابخواندن را در کودکی با آثار ژول ورن شروع کردم که برایم تجربهای ارزشمند و جذاب بود. اکنون هم که نوشتههای این نویسنده را به فرانسه یا فارسی میخوانم همان لذت مطالعه را تجربه میکنم. اگر با دنیای این نویسنده آشنا باشیم حتماً از نوشتههایش لذت میبریم. به عنوان تجربهای شخصی عرض میکنم، قرار شد یکی از دوستان در ویرایش «هشتصد فرسنگ روی آمازون» به من کمک کند، اوایل که ترجمه را میخواند اظهار خستگی کرد اما بعد از اتمام کتاب گفت که یکی از زیباترین رمانهای عمرش را خوانده است.
آیا نوجوانِ امروز میتواند با آثار ژول ورن ارتباط برقرار کند و این آثار هنوز هم برای مخاطب جذابند؟ اگر بله، در کارهای ژول ورن چه ویژگیهایی وجود دارد که باعث جذابیت آن میشود؟
به باور من علاقه به نوشتههای ژول ورن چندان در محدوده زمان و مکان نمیگنجد، یعنی خوانندهها، به خصوص نوجوانان، در هر کشوری میتوانند از خواندن رمانهای این نویسنده لذت ببرند و این مورد از قرن نوزدهم که زمان چاپ این آثار است تا کنون ادامه داشته است. دلیل اصلی این جذابیت موضوع داستانهاست مانند، سفرهای پرماجرا و اتفاقات خارقالعادهای که خواننده را جذب میکنند. دلیل دیگر سبک ساده ژول ورن است که برای نوجوانان که به دنبال آثار قابل فهم و به دور از پیچیدگی هستند میتواند ارزشمند باشد. البته در ترجمه باید به ویژگیهای سبکی نثر ژول ورن هم دقت شود تا ترجمه مطابق با متن اصلی باشد.
ژول ورن چه تاثیراتی روی نویسندگان علمی - تخیلی پس از خود گذاشت؟
این موضوع را میتوان در نویسندگان زیادی دید، چه افرادی که از لحاظ زمانی به ژول ورن نزدیک هستند و چه نویسندگان متاخر در جایجای دنیا. به عنوان نمونه میتوان هربرت جورج ولز، ایزاک آسیموف یا آرتور سی کلارک را نام برد. تاثیر ژول ورن بر سایر نویسندگان میتواند جنبههای متفاوتی داشته باشد؛ مثلاً انتخاب داستان و یا سبک نوشتار. نباید فراموش کرد که اقتباسهای سینمایی و سریال و انیمیشنهایی که از آثار ژول ورن الهام گرفتهاند در این تاثیرپذیری نویسندگان نقش داشتهاند. خلاصه اینکه میتوان گفت نویسندگان بعد از ژول ورن در نوشتن آثار علمی - تخیلی، نیمنگاهی به نوشتههای او داشتهاند، چه خودآگاه و چه ناخودآگاه.
جایگاه ژول ورن در ادبیات علمی - تخیلی جهان را چگونه ارزیابی میکنید؟
شاید سخن گزافی نباشد اگر ژول ورن را بزرگترین نویسنده ژانر علمی - تخیلی بدانیم، هم از جنبه زمانی، زیرا که او از اولین نویسندههایی است که ژانر علمی - تخیلی در مفهوم مدرن را معرفی کرد، هم از لحاظ تعداد آثار و ترجمههایی که به زبانهای مختلف از نوشتههای او صورت گرفته است، مثلاً در فارسی گاهی چند ترجمه از یک اثر او موجود است. از طرفی اگر بخواهیم که از آثار علمی - تخیلی مثالی بزنیم اولین نویسندهای که به ذهن متبادر میشود ژول ورن است و همین شاهدی بر مدعای بنده است.
زمانی که ژول ورن شروع به نوشتن و انتشار آثارش کرد، ادبیات علمی - تخیلی رواج داشت یا او شروعکننده بود؟
برای ادبیات علمی - تخیلی نمیتوان تاریخ تولد مشخصی در نظر گرفت. برخی آثار تاریخی هم از جنبههای علمی - تخیلی بیبهره نیستند؛ به عنوان مثال «حماسه گیلگمش» یا آثار هومر. اما اگر از ژانر علمی - تخیلی صحبت به میان بیاید منظور آثاری است که در قرن نوزدهم در اروپا ارائه شدند و بیشک ژول ورن بزرگترین نویسنده این نوع ادبی و آغازگر این راه است.
ژانر علمی - تخیلی را با ژول ورن میشناسند و همانطور که اشاره کردم از لحاظ تقدم زمانی و تعداد آثار قطعاً این نویسنده جایگاهی دستنیافتنی دارد. به علاوه ترجمههای فراوانی که از نوشتههای او به زبانهای مختلف انجام شده او را تبدیل به شناختهشدهترین نویسنده علمی - تخیلی کرده است.
ترجمه آثار علمی - تخیلی چه دشواریها و پیچیدگیهایی دارد و مترجم برای اینکه بتواند ترجمهای دقیق از این آثار ارائه دهد باید چه مهارتهایی داشته باشد؟
بر این باورم که برای این بحث نمیتوان نسخه واحدی در نظر گرفت. باید بدانیم در مورد چه اثر و چه نویسندهای صحبت میکنیم، چون ویژگیهای سبکی هر نویسنده منحصر به فرد است. به طور کلی در آثار علمی - تخیلی واژههای تخصصی علمی زیاد استفاده میشود که به دشواری ترجمه میانجامد.
در مورد ژول ورن شاید بتوان گفت سختترین بخش ترجمه گستره واژگان استفادهشده توسط نویسنده و معادلیابی برای آنهاست. گاهی برای پیدا کردن معادل نام حیوانات و گیاهان یک منطقه باید ساعتها جستوجو کرد. بعضاً پیش میآید که مترجم مجبور میشود دست به خلق واژه جدیدی بزند تا مفهوم مورد نظر نویسنده را منتقل کند.
دایره واژگان هنگام ترجمه آثار ژول ورن چه ویژگیهای خاصی باید داشته باشند؟
همانطور که گفتم اطلاعات ژول ورن واقعاً شگفتانگیز است. طبیعتاً خواننده کتاب را میخواند و لذت میبرد، گاهی هم از اطلاعات ارائهشده یا نامها سرسری میگذرد، اما برگردان صحیح این لغات بسیار وقتگیر و سخت است.
آثار بالزاک را آینه فرانسه قرن نوزدهم در نظر میگیرند. به عقیده بنده مجموعه آثار ژول ورن دایرةالمعارفی است از تنوع زیستی و اطلاعات ارزشمند در سرزمینهای گوناگون. من دو کتاب از ژول ورن ترجمه کردهام و برای آنها واژهنامهای برای خودم ترتیب دادهام که بیشک اگر تصمیم بگیرم کتاب دیگری از این نویسنده ترجمه کنم به کار خواهد آمد. نام حشرات، حیوانات و گیاهان و همچنین اصطلاحات مربوط به دریانوردی از مهمترین طیف واژگانی هستند که توسط ژول ورن در مجموعه آثارش مورد استفاده قرار گرفتهاند.
در پایان اگر نکتهای مدنظر دارید لطفاً برایمان بگویید.
انتشارات ققنوس برنامهای دارد مبنی بر چاپ آثار ژول ورن به زبان فارسی به صورت کامل با ترجمه دقیق. حتی تصاویری که در کتابهای نسخه اصلی فرانسوی وجود داشتهاند در ترجمه فارسی دیده میشوند و طرح جلد این مجموعه ققنوس هم همانند یکی از مجموعههای آثار ژول ورن در فرانسه است. امیدوارم که روزی تمام آثار ژول ورن در این مجموعه به چاپ برسند و در دسترس خوانندگان عزیز فارسی زبان قرار بگیرند.
نظر شما