مریم پاکدامن در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، درباره کیفیت منابع دانشگاهی رشته علم اطلاعات و دانششناسی بیان کرد: این رشته در مرز دانش حرکت میکند. بسیار منطبق و اثرپذیر است و تأثیرات اجتماعی و فناوری در آن نقش اساسی دارد؛ درحالی که رشتههای علوم پایه بنیانمحور هستند. بهعنوان مثال سالهاست قواعد و اصول انتگرال، فیزیک هالیدی، شیمی عالی و مواردی از این دست، اصول و پایههای این رشتهها محسوب میشود. تغییرات کتابها برای دانشجویان مقطع کارشناسی بسیار اندک است؛ چون دانشجویان باید پایه کار را یاد بگیرند و به پایههای آن رشته اشراف پیدا کنند.
وی با تاکید بر اینکه شرایط درباره رشته علم اطلاعات و دانششناسی متفاوت است، افزود: حداقل بیش از ۲۰ سال است که با این رشته عجین هستم و در ورطههای مختلف این حوزه فعالیت دارم. از من بپذیرید که این رشته در جوامع مختلف بسیار از تغییرات فناوری و اجتماعی تأثیر میپذیرد چون انعطافپذیر است، به فراخور جامعه خود حرکت میکند و به فراخور فناوریهای جدیدی که میآید، تغییر مییابد؛ بنابراین نسبت به رشتههای دیگری که در حوزههای دانشی دانشگاهها داریم، مطمئناً تأثیرپذیری بیشتری دارد و تاریخ مصرف محتوای علمی آن بهاصطلاح بسیار سریعتر بهنوعی بیات میشود.
پاکدامن، ادامه داد: میخواهم بگویم، با توجه به وجوهی که برای این رشته متصور هستیم، کار اعضای هیئت علمی، شورای گسترش وزارت علوم، گروههای علمی و استادان این رشته سختتر میشود. اگر بخواهیم نگاهی به فعالیتهای شورای گسترش وزارت علوم داشته باشیم، اعضایی که عضو این شورا هستند مدام سعی میکنند محتوای این رشته را برای دانشجویان نسلهای بعدی بهروز کنند و خوشبختانه در این حوزه فعالیتهای بسیار خوبی انجام شده است. ازگذشته تاکنون تلاش این شورا بر این بوده که محتوای بهروز برای دانشجویان آماده کند.
عضو هیئتمدیره انجمن علمی کتابداری و اطلاعرسانی، بیان کرد: از حدود ۱۰ سال پیش در این رشته مجموعهسازی آموزش داده میشد و سازماندهی اطلاعات با نگاه «برگهدانی» بود؛ چراکه در آن زمان فناوریهای امروزی معطوف به بازیابی اطلاعات نبود. در همه دنیا نیز جز این نبوده است. کمتر از یکدهه گذشته، این رشته به خوبی توانسته منعطف با نیازهای روز، خود را روزآمد کند و این امر را مرهون تلاش تمام گروههای علمی هستیم که در سراسر کشور دانشجو پرورش میدهند؛ مرهون افرادی هستیم که در شورای گسترش فعالیت دارند و مرهون انجمنهای علمی تخصصی هستیم که به نیازهای دانشجویان واکنش نشان میدهند.
دانشجو دیگر برنمیتابد که موارد سنتی را آموزش ببیند
وی با این توضیح که در رشته علم اطلاعات و دانششناسی مبحثی با عنوان هوش مصنوعی داریم و دانشجویان در این حوزه پرامپتنویسی یاد میگیرند، گفت: سواد اطلاعاتی را از یک نگاه صفر و سنتی به اطلاعات، به اطلاعات در شبکههای اجتماعی گسترش دادهایم و بسیاری موارد دیگر نیز مطرح است. همین مظاهر میتواند گواه آن باشد که این رشته بهخوبی نیازهای جامعه درحال تغییر را دریافت کرده است؛ دانشجو دیگر برنمیتابد که موارد سنتی را آموزش ببیند.
پاکدامن بیان کرد: برای دانشجویان نسل دهه۸۰، چهار درس سازماندهی اطلاعات داشتیم که هرکدام چهار واحد بود و دانشجو ملزم بود هرکدام را فرابگیرند؛ با قواعد، با سازههای مختلف، با سرعنوانهای موضوعی کار کنند، ردهبندی کتابها را یاد بگیرند و موضوعدهی به کتابها را بیاموزند. اما امروزه این بخش، با وجود فناوریهای جدید، بسیار راحتتر شده و فهرستنویسیها و سازماندهیها اصلاً شکل و رنگ و بوی قبلی را ندارد. بیشتر توجه به جنبههای انسانی، منابع و پایگاهها و نیاز اطلاعاتی مخاطب معطوف شده است.
به گفته وی، اعضای هیئتعلمی انجمن علمی کتابداری و اطلاعرسانی، برای آنکه منطبق با نیازهای روز باشند، تمام سعی خود را کردهاند.
پاکدامن افزود: بهعنوان فردی که با تمام عناصر نشر در ارتباط بودهام. میگویم شاید باید انصاف داشته باشیم و بگوییم به دلیل همه تحولاتی که از این رشته میدانیم و از آن اطلاع داریم، خیلی دور از انتظار نیست، افرادی که در این حوزه دست بر قلم دارند، وقت زیادی برای نگارش کتاب صرف نکنند؛ چراکه این رشته مقالهمحور است و یافتههای آن اگر قرار باشد پخته شود و به شکل کتاب دربیاید، زمان زیادی از دست میرود.
وی با این توضیح که آییننامههای نظارتی امتیاز کمی به کتاب میدهند، بیان کرد: عواملی دست به دست هم داده تا بگوییم نتوانستهایم در این زمینه خوب ظاهر شویم؛ یعنی عوامل سیاستگذاری بهدرستی عمل نکرده است. وقتی به یک کتاب تألیفی ۱۰ امتیاز میدهیم کتابی که باید ۲۰۰ تا ۳۰۰ صفحه باشد، عضو هیئت علمی آن را بنویسد، مدتها داوری شود، به دست ویراستار و صفحهآرا برسد، ناشر پیدا کند و همه این فرایندهای دشوار را طی کند، طبیعی است که اعضای هیئت علمی عطای آن را به لقایش ببخشند.
دانشجویان کپسولمحور به جای کتابمحور
پاکدامن افزود: علاوهبراین نگارش یک مقاله پنح صفحهای مطرح است؛ مقالهای که ویرایش و چاپ میشود و اگر «علمی پژوهشی» باشد، حداقل پنج امتیاز دارد. بخشی از این مسئله به سیاستگذاری در وزارت علوم برمیگردد؛ بخش دیگر به خاستگاه این رشته مربوط است که بهروز است و اساساً از کتابمحوری به سمت مقالهمحوری حرکت کرده است. واقعیت این است که بهعنوان مدرسی که سالها است تدریس دارم، متأسفانه اقبال خوبی هم از سوی دانشجویان به کتاب نمیبینم؛ دانشجویان دنبال کپسولهای آمادهای هستند که فقط آخر ترم امتحان بدهند.
وی با بیان اینکه کمتر دانشجویی را میبینم که دغدغهمند، دنبال مطالعه، آموختن و درک عمیق موضوع باشد، گفت: دانشجویان در پایان ترم فقط پنح صفحه اسلاید یا ۶ صفحه مقاله میخواهند. در این صفحه شطرنج، جایی برای حضور یک نگارش فاخر یا یک تصنیف علمی عمیق باقی نمیماند.
ترجمههای باری بههر جهت دانشجو را زده کرده است
پاکدامن، با این توضیح که متاسفانه در بخش نشر، با وجود همه تلاشها، بیشمار آثار ترجمه به چاپ رسیده است، ادامه داد: ترجمههایی که به زیستبوم کشور وارد نشده و صرفاً ترجمه لغوی است. همواره سعی داشتم از بسیاری از این کتابها در کلاس استفاده کنم، اما میبینم برای دانشجو قابل فهم نیست؛ بهگونهای که دانشجوی دهه هشتادی یا نودی متن انگلیسی را راحتتر از ترجمه فارسی میخواند. در برگردان فارسی متأسفانه مترجم، باریبههرجهت ترجمه انجام داده است و جانمایه فرهنگ ایرانی در متن دمیده نشده است.
مدرس مدعو رشته علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه الزهرا، افزود: تمامی این موارد موجب میشود، با وجود اینکه میدانیم مسیر به کدام سمت است، تولیدات علمی فاخری برای پوشش سرفصل دروس نداشتهایم. البته بخش عظیمی از این مسئله به متولیان امر برمیگردد. وقتی بخش آموزشی کشور، یعنی وزارت علوم، نداند به کدام سمت میخواهد حرکت کند یا نداند سکان در دست چه کسی است، متأسفانه کارها اپراتوروار، پیش میرود و نگاه عمیق و افق دید وجود ندارد.
به گفته وی، وزارت علوم فقط میگوید این آییننامه تصویب شد، این کار انجام شد و این ارتقا صورت گرفت. این فرآیند آیندهنگارانه نیست. اگر نگاه وزارت علوم بر این است که بتواند علم اطلاعات و دانششناسی را به جایگاه واقعی آن برساند یکی از عوامل مهم سیاستگذاری و ریلگذاری همین وزارتخانه است.
سیاستگذاریها باید اصلاح شود
پاکدامن بیان کرد: نگاه من این است که اگر وزارت علوم بخواهد خارج از عملکرد سطحی، عمیق عمل کند، نخستین اقدام این است که برای برخی رشتهها که متأسفانه در حوزه نشر ضعیف هستند، امتیاز ویژهای برای تولیدات علمی از نوع ترجمه باکیفیت و تألیف قوی، قائل شود. یکی از رویکردهای من این است که باید سیاستگذاریها اصلاح شود.
وی با این توضیح که برخی دانشجویان بسیار اصرار دارند در کلاس درس فقط به مقاله بسنده شود و گاه استادان مغلوب این نگاه میشوند، گفت: در این مقوله چنین رویکردی ندارم؛ سعی میکنم دانشجویان، بهویژه در مقطع کارشناسی، را مجاب به خواندن کتاب کنم. سر کلاس به شکل اسلایدی تدریس میکنم، اما کتاب را بهعنوان منبع درسی کنار نمیگذارم. ممکن است دو یا سه فصل از کتاب حذف شود، اما دانشجو باید کتاب را ورق بزند.
نسل اسکرولی توانایی مطالعه عمیق را ندارد
مدیر انتشارات دانشگاه الزهرا، ادامه داد: شاید بهزعم برخی دانشجویان این نگاه استادان چندان پسندیده نباشد، اما باید استقامت کرد؛ این نسل واقعاً نیاز به تعمق و صبر دارد. نسلی که امروزه در دانشگاه میبینیم، نسل اسکرولی است؛ گاه نمیتواند یک پاراگراف را با دقت مطالعه و بهدرستی درک کند. انس با کتاب را باید وزارت آموزش و پرورش یا نهاد خانواده آموزش میداد، اما چنین نشده است. تلاش میکنم شاید دانشجو به کتابخوانی علاقهمند شود، چراغی در ذهنش روشن شود یا ایدهای در ذهنش شکل بگیرد.
وی افزود: وزارت علوم، بهعنوان عالیترین نهاد آموزشی کشور، باید سیاستگذاریهای خود را برای رشتههای خاص، منعطف و پیشرو تنظیم کند و استادان نیز باید در این حوزه تلاش کنند تا دانشجویان را به مطالعه از جنس منابع اطلاعاتی کتاب علاقهمند سازند.
نظر شما