به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نشست یادبود زندهیاد دکتر جواد صفینژاد، پژوهشگر پیشکسوت علوم اجتماعی و مردمشناس برجسته کشور، با حضور جمعی از استادان، فرهیختگان، خانواده محترم آن مرحوم و علاقهمندان در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری برگزار شد. این مراسم که با همکاری پژوهشکده مردمشناسی و مرکز معرفی فرهنگی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و با همیاری دکتر محمدرضا مهراندیش سازمان یافته بود، به بررسی ابعاد علمی، شخصیتی و میراث غنی پژوهشی استاد صفینژاد اختصاص داشت. در نشستی که با حضور چند تن از پیشکسوتان و با محوریت میراث پژوهشی زندهیاد دکتر صفینژاد، برگزار شد بر نقش بنیادین آثار این پژوهشگر برجسته در شکلگیری و استمرار پژوهشهای عشایری ایران تأکید شد.
قنات دستاورد ایرانیان در حوزههای علمی و حکمی است
محمدابراهیم زارعی در مراسم بزرگداشت چهره ماندگار علوم انسانی و پدر مطالعات قنات در ایران، زنده یاد استاد جواد صفینژاد گفت: استاد صفی نژاد از پژوهشگران برجسته حوزه قنات، با ابراز اندوه از درگذشت این چهره علمی، و از جمله انسانهای کممانند این سرزمین بود که با مطالعات عمیق و مستندسازی علمی، نقش مهمی در ثبت و تبیین دانش قنات در ایران ایفا کرد.
او افزود: مطالعات استاد صفینژاد در حوزه قنات، این دانش کهن ایرانی را به یک سند علمی معتبر تبدیل کرد و نشان داد که ایرانیان قرنها پیش از فناوریهای نوین، به شیوهای کاملاً مهندسیشده توان استخراج و هدایت آب از دل زمین را داشتهاند.
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با اشاره به کتاب «استخراج آبهای پنهانی» اثر محمد بن ابوبکر کرجی، از دانشمندان قرن چهارم هجری، اظهار کرد: این اثر بهروشنی نشان میدهد که در ایران باستان، مهندسانی وجود داشتهاند که به هندسه و فنون پیچیده استخراج آب از زیر زمین مسلط بودهاند؛ دانشی که متأسفانه در دورههایی مورد غفلت قرار گرفته است.
زارعی با تأکید بر ضرورت بازگشت به بنیانهای فکری و علمی تمدن ایرانی تصریح کرد: استاد صفینژاد همواره بر این نکته تأکید داشت که برای مواجهه درست با مسائل امروز، باید به خویشتن بازگردیم و میراث دانشی خود را بازخوانی کنیم و قنات جزو همین مواریث است.
رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در پایان، معماری و مهندسی ایرانی، بهویژه معماری روستایی و نظام قنات را از علمیترین جلوههای دانش بشری دانست و خاطرنشان کرد: این سرزمین در حوزههای مختلف صاحب دانش، فن و حکمت بوده و ضروری است با مطالعه و پژوهش، این میراث را برای آیندگان حفظ و بازتعریف کنیم.
بازخوانی جایگاه پدر مطالعات قنات ایران در مطالعات عشایری ایران
علی بلوکباشی، پژوهشگر حوزه مردمشناسی با مرور تاریخ مردمنگاری عشایر در ایران به کتاب فارسنامه بهعنوان یکی از نخستین منابع مکتوب درباره عشایر اشاره کرد و گفت: پس از آن، با ظهور انسانشناسان تحصیلکرده خارج از کشور، روشهای علمی مردمنگاری وارد ایران شد.
وی نقش زندهیاد افشار نادری را در انتقال این روشها تعیینکننده دانست و افزود: پژوهشهای میدانی نظاممند درباره ایلات و عشایر از دهه ۱۳۴۰ بهطور جدی آغاز شد.
پژوهش از دل
سیدمحمد بهشتی چهره ماندگار میراث فرهنگی در سخنانی با تأکید بر مفهوم «پژوهش با دل»، ماندگاری آثار علمی را حاصل پرسشهای اصیل دانست و اظهار کرد: پژوهشی که از سر دغدغه و تشنگی معرفتی آغاز شود، نهتنها پژوهشگر را رها نمیکند، بلکه اثری زنده و ماندگار پدید میآورد. به گفته او، آثار صفینژاد از این جنساند و به همین دلیل با گذر زمان فرسوده نمیشوند.
ضرورت ثبت دانش بومی عشایر
جهانبخش میرزاوند سرپرست رئیس سازمان امور عشایر ایران با اشاره به نقش تاریخی عشایر در هویت فرهنگی و اجتماعی کشور تأکید کرد: ثبت آیینها، شیوههای زیست و دانش بومی عشایر، ضرورتی ملی است.
وی پژوهشگران این حوزه را حافظان حافظه تاریخی جامعه دانست و بر اهمیت تداوم این مسیر برای نسلهای آینده تأکید کرد.
لزوم ثبت تصویری زندگی عشایر
فرهاد ورهرام، فیلمساز و مستندساز، نیز با بیان تجربههای خود در مستندسازی مردمنگارانه، به همکاری نزدیک میان پژوهشگران و مستندسازان اشاره کرد و گفت: ثبت تصویری زندگی عشایر و آرشیو آثار پژوهشی و فیلمهای مستند، نقشی اساسی در حفظ و انتقال این میراث فرهنگی ایفا میکند.
منابع مهم مطالعات عشایری
سهیلا شهشهانی عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی و محقق حوزه انسانشناسی با اشاره به منابع مهم مطالعات عشایری از جمله نقشه پراکندگی عشایر ایران منتشرشده توسط یونسکو در سال ۱۳۴۴، بر ارزش پژوهشهای بلندمدت تأکید کرد و آثار صفینژاد، بهویژه کتاب طالبآباد، را نمونهای شاخص از پژوهش عمیق و ماندگار در این حوزه دانست.
این نشست با تأکید بر ضرورت تکریم پژوهشگران پیشگام و انتقال میراث علمی آنان به نسلهای آینده، به کار خود پایان داد
گفتوگوی صفینژاد با دانشوران بومی و مطالعات اسنادی
فریده مجیدی، سرپرست پژوهشکده مردمشناسی، این مجلس را ادای دینی به سالها تلاش بیوقفه استاد صفینژاد در شناسایی و ثبت فرهنگ مردم ایران دانست و گفت: مرحوم استاد صفینژاد از برجستهترین چهرههای علمی در زمینه مطالعات اجتماعی، آب و عشایر بودند که سالها فارغ از غوغای زمانه، با پژوهش میدانی عمیق، گفتوگو با دانشوران بومی و مطالعات اسنادی به تألیف آثاری ماندگار پرداختند.
وی افزود: نام استاد صفینژاد با دغدغه فهم تاریخی-جغرافیایی ایران، قنات و کاریز و ایلات و عشایر گره خورده است. آثار ایشان عصاره دههها پژوهش بیوقفه است و فقدان این پژوهشگر بزرگ، ضایعهای برای جامعه علمی کشور محسوب میشود.
در ادامه این مراسم، شمار دیگری از استادان دانشگاه تهران و پژوهشگران حوزه علوم اجتماعی و مردمشناسی، با بیان خاطرات و تحلیلهای خود، به تبیین جایگاه علمی و تأثیرگذاری زندهیاد دکتر صفینژاد در مطالعات بومی و عشایری ایران پرداختند.
حاضران در این نشست، با گرامیداشت یاد و خاطره این استاد فرهیخته، فقدان او را به جامعه علمی، دانشپژوهان و به ویژه خانواده محترمش تسلیت گفتند.
نقش مهم استاد صفینژاد در ثبت جهانی قناتهای ایران در یونسکو
جلالالدین رفیعیفر، استاد تمام انسانشناسی دانشگاه تهران با اشاره به بیش از ۳۵ سال آشنایی و همکاری نزدیک با زندهیاد صفینژاد، از او بهعنوان «پژوهشگری استثنایی با تعهدی کمنظیر به علم» یاد کرد.
وی با مرور مسیر زندگی علمی استاد صفینژاد گفت: صفینژاد بیش از ۷۰ سال از عمر خود را صرف پژوهش و آموزش کرد و تا واپسین سالهای زندگی، فعالانه مشغول تحقیق و تألیف بود. او از کودکی با مسائل کشاورزی و جامعه روستایی آشنا شد و همین تجربه زیسته، بنیان پژوهشهای عمیق او در حوزه کشاورزی سنتی، قنات، روستا و عشایر ایران شد.
رفیعیفر با اشاره به نقش مهم استاد صفینژاد در ثبت جهانی قناتهای ایران در یونسکو افزود: کتاب کاریز در قنات حاصل بیش از ۳۰ سال پژوهش او درباره قنات، یکی از مهمترین آثار علمی در این حوزه است که تأثیر آن فراتر از مرزهای ایران رفت و به مرجع بینالمللی تبدیل شد.
وی همچنین به روحیه اخلاقی، فروتنی علمی و بیاعتنایی استاد صفینژاد به مناسبات اداری و ارتقای صوری اشاره و خاطرنشان کرد: او هیچگاه به دنبال مقام و عنوان نبود و تمام آثارش را بهصورت مستقل و تکنویسنده منتشر کرد؛ امری که امروز در فضای دانشگاهی کمتر دیده میشود.
به گفته رفیعیفر، یکی از کمنظیرترین مجموعههای خصوصی علوم انسانی در کشور بهشمار میرود و بسیاری از منابع نایاب آن حتی در کتابخانههای رسمی کشور نیز موجود نیست.
صفینژاد محصول یک دوره طلایی پژوهش اجتماعی بود
حسین ایمانی جاجرمی با تمرکز بر بستر نهادی و تاریخی فعالیتهای علمی استاد صفینژاد، به نقش مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در شکلگیری پژوهشهای میدانی دهههای ۳۰ و ۴۰ شمسی پرداخت.
وی با اشاره به همکاری صفینژاد با این مؤسسه گفت: بخش مهمی از مطالعات روستایی و عشایری ایران در آن دوره، حاصل ارتباط مؤثر میان دانشگاه و نهادهای برنامهریزی کشور بود؛ ارتباطی که متأسفانه امروز تضعیف شده است.
ایمانی جاجرمی با انتقاد از وضعیت کنونی پژوهش در دانشگاهها افزود: دانشگاه باید مأمن پژوهشگران باشد و منجر به حاشیه رفتن آنها نشود. نمونههایی مانند استاد صفینژاد نشان میدهد که بسیاری از پژوهشگران پس از بازنشستگی اجباری، تازه فرصت شکوفایی علمی پیدا کردند؛ مسئلهای که جای تأمل جدی دارد.
در این نشست همچنین به آثار برجسته زندهیاد صفینژاد از جمله کتابهای «شیوههای سنتی بهرهگیری از قنات»، «کشاورزی سنتی ایران»، «عشایر مرکزی ایران» و پژوهشهای گسترده او درباره فرهنگ و جامعه ایرانی اشاره شد.
آثار او علاوه بر دریافت جوایز ملی به زبانهای مختلف ترجمه شده و در مجامع علمی بینالمللی مورد استفاده قرار گرفتهاند.
روششناسی دکتر صفینژاد وجه تمایز اصلی آثار اوست
محبوبه بابایی پژوهشگر حوزه روستا و عشایر با بیان اینکه امروز روز بزرگداشت هویت ایرانی است، گفت: بی واسطه از پژوهشها و دانش استاد برخوردار شدم و نبود ایشان یادآور این است که ما در ایران چه مفاخری داریم.
وی با تأکید بر ساختار قدرت عشایر ایران گفت: اهمیت این اثر تنها در طرح نظریه نیست، بلکه در ثبت منظم و جدولبندیشده ساختار اجتماعی تمامی ایلات و عشایر ایران است کاری که معمولاً پس از سالها پژوهش میدانی برای یک پژوهشگر ممکن میشود، اما دکتر صفینژاد آن را در سطحی ملی و حتی تا سطح طایفه مانند کلهرها و باجلانها انجام داده است.
این پژوهشگر همچنین کتاب «اسناد عشایر» را یکی دیگر از آثار شاخص دکتر صفینژاد معرفی کرد و افزود: این مجموعه چهارجلدی، اطلاعات دقیقی از ساختار قدرت، نظام مالیاتی، جمعیت و جزئیات اجتماعی–اقتصادی ایلات و عشایر ارائه میدهد و نمونهای کمنظیر از تحلیل و تفسیر اسناد تاریخی در این حوزه است.
به گفته او؛ روششناسی دکتر صفینژاد وجه تمایز اصلی آثار اوست؛ روشی که حاصل تلفیق سه حوزه تاریخ، جغرافیا و جامعهشناسی است و باعث شده پدیدههای اجتماعی در قالب استانداردهای دقیق جغرافیایی تحلیل شوند.
بابایی در بخش دیگری از سخنان خود به دغدغههای دکتر صفینژاد درباره جامعه عشایری اشاره و تصریح کرد: نامگذاریهای نادرست پیش و پس از انقلاب باعث کمتوجهی به جامعه عشایری شده است. در همین راستا، دکتر صفینژاد برای نخستین بار مفهوم «حافظان مرزها» را به عشایر نسبت داد تا نقش راهبردی آنان در حفظ تمامیت سرزمینی کشور برجسته شود.
وی همچنین کمرنگ بودن نقش زنان عشایر در پژوهشها و نبود یک منبع جامع برای تجمیع مطالعات عشایری کشور را از دیگر نگرانیهای جدی دکتر صفینژاد عنوان کرد.
شرکتکنندگان در پایان نشست، با تأکید بر ضرورت بازخوانی آثار و اندیشههای استاد صفینژاد، او را از سرمایههای ماندگار علوم انسانی ایران دانستند که فقدانش خلأیی جدی در عرصه پژوهش اجتماعی کشور بر جای گذاشته است.
نظر شما