سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – محمدرضا زروندی: در سالهایی که ادبیات ژانری، بهویژه فانتزی، در میان مخاطبان جوان ایرانی جایگاه ویژهای یافته است، همواره خلاء آثاری با هویت بومی و ریشهدار در فرهنگ ایرانی اسلامی احساس میشود. آرش محبوبزاده، نویسنده و پژوهشگر ساکن قم که خود در حال نگارش یک رمان فانتزی است، در گفتوگو با ایبنا، به بررسی ظرفیتها، موانع و آینده فانتزینویسی در قطب مذهبی ایران پرداخته است.
محبوبزاده با ارجاع به کتاب «تاریخچه ادبیات فانتزی» نوشته ادوارد جیمز، ریشههای این ژانر را عمیقاً مذهبی دانست و گفت: پایهگذاریهای فانتزی با اندیشههای مذهبی صورت گرفته است. در تاریخ کلیسا و پس از قرون وسطی، کشیشها برای اهداف تبلیغی و انتقال درونمایههای مذهبی به کودکان و نوجوانان، به نوشتن داستانهای تخیلی روی آوردند.
وی این دغدغهمندی مذهبی را در نویسندگان بزرگ قرن بیستم نیز ساری و جاری دانست و افزود: عمده نویسندگان بزرگ فانتزی دغدغه مذهبی داشتند. نمونه بارز آن سی. اس. لوئیس، نویسنده نارنیا، یک مسیحی بسیار معتقد بود که صراحتاً گفت «اصلان» نماد حضرت عیسی است. حتی پروفسور تالکین که از نمادپردازی مستقیم گریزان بود، خود یک مسیحی معتقد بود و المانهای مسیحی و تاریخچه آن در رشته افسانهاش به وضوح دیده میشود.
قم، قطب تشیع؛ پتانسیلی عظیم در انتظار اتصال علم و ادبیات
این پژوهشگر فلسفه اسلامی، این مقدمه را به ظرفیتهای ویژه قم گره زد و تصریح کرد: وقتی دین چنین نقش مهمی در فانتزی دارد، استان قم به عنوان یکی از قطبهای اصلی جهان تشیع، ظرفیت فوقالعادهای دارد. ما در این شهر از حیث تعمیق دینی و حضور موسسات علمی و مراجع، چیزی کم نداریم.
وی خلاء اصلی را در «فقدان اتصال و ارتباط» میان بدنه علمی و ادبی دانست و اضافه کرد: لازم است همتی صورت بگیرد تا اهالی علم و پژوهش، داشتههای خود و حاصل اندیشههایشان را به اهالی هنر برسانند و هنرمندان نیز خوراک فکری خود را از این گنجینه عظیم معارف شیعی تأمین کنند. اگر این ارتباط شکل بگیرد، میتوانیم شاهد خروجیهای بسیار خوبی باشیم.
محبوبزاده با اشاره به غلبه آثار ترجمه در سبد مطالعه خود و دیگر علاقهمندان، به تلاشهای صورت گرفته در قم اشاره کرد و افزود: کتاب «دیدار با تاریکی» نوشته محمدعلی همسیان، از نویسندگان خوب قمی، نمونهای قابل تقدیر از یک رمان فانتزی با دغدغه مذهبی و اعتقادی است.
وی همچنین به رمان «میراث گناهکاران» اثر محمدرضا بازدار (نویسنده زنجانی) به عنوان نمونهای موفق در خلق «هویت بومی» در ادبیات ژانری اشاره کرد.
بزرگترین مانع؛ تقلید در فرم و فقر محتوایی در خلق هویت بومی
محبوبزاده در پاسخ به سوالی درباره بزرگترین مانع نویسندگان فانتزی در قم، این مسئله را به کل ایران تعمیم داد و گفت: بزرگترین مانع، کمبود مطالعه و کمبود تلاش برای ایجاد اثری با هویت بومی است. نویسندگان ما غالباً فرم را از کارهای غربی کپی میکنند، اما در محتوا و درونمایه و مواد خامی که برای داستان استفاده میکنند، تلاشی صورت نمیگیرد و شاهد خلاقیت نیستیم.
وی بر لزوم غنای دانشی نویسنده تاکید کرد و گفت: نویسنده اثری که مینویسد، چکیده دانش و داشتههای خودش است. نویسنده فانتزی نمیتواند بدون دانش دینی عمیق سراغ این ژانر برود، چرا که اساساً فانتزی برآمده از اساطیر، کهنالگوها و معارف مذهبی است. همانطور که آسیموف مجموعه «بنیاد» را بر اساس تاریخ روم باستان نوشت، نویسنده ما نیز باید در گنجینه عظیم معارف اسلامی که در اختیار دارد غوطهور شود تا بتواند اثری عمیق و جذاب خلق کند.
آینده درخشان قم در گرو «حلقههای نویسندگی» ژانری است
این فعال ادبی، آینده فانتزینویسی در قم را «بسیار درخشان» توصیف کرد، مشروط بر اینکه نویسندگان آستین بالا بزنند: «اگر نویسندگان برای عمقبخشی به دانش خود تلاش کنند، قم با اتکا به ظرفیتهای عظیم دینی خود میتواند به قطب ادبیات ژانری کشور تبدیل شود و الگویی برای سایر استانها باشد؛ به شرطی که این فرصت را قدر بدانیم.
محبوبزاده اولین گام عملی برای تبدیل این استعدادها به یک جریان ادبی را، فراتر از کلاسهای نویسندگی عمومی، ایجاد «حلقههای تخصصی» معرفی کرد و گفت: مهمترین چیز، داشتن حلقه نویسندگی است. تالکین و لوئیس یک حلقه و جمع دوستانه با دغدغههای مشترک داشتند که مرتب دور هم جمع میشدند و همین، مسیر ادبیات فانتزی مدرن را مشخص کرد. حضور در چنین جمعهایی انگیزه فرد را بالا میبرد.
وی در پایان پیشنهاد داد: اولین گام میتواند تشکیل یک انجمن یا جلسهای تخصصی برای علاقهمندان به فانتزی باشد تا بتوانند دور هم جمع شوند، ایدهها را به اشتراک بگذارند، به هم انگیزه بدهند و هم دانش و هم مهارتهای خود را برای خلق آثار فاخر و جذاب صیقل دهند.
نظر شما