به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، حسینی مدیر عامل موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک، پس از سلام بر مدعوین و تبریک اعیاد میلاد حضرت معصومه(س) و امام رضا(ع) به سنت حسنه وقف مرحوم ملک و سفارش ایشان به برپایی جشن میلاد پنج تن(ع)، امام ضا(ع) و همچنین عید مبعث توسط کتابخانه و موزه ملی ملک اشاره کرد و گفت: قضای خوش این که ششم آبان، سالروز وقف موزه ملک است و هشتم آبان امسال نیز سالروز میلاد امام رضا(ع) و این تقارن از قضای خوش است و این حسن تصادف بار دیگر ما را متوجه اهمیت سنت حسنه وقف می کند.

وی ادامه داد: تمام این روزها، حداقل در این یک سالی که من در این موزه خدمت می‌کنم، تمام کسانی که به فرهنگ و هنر ایران زمین عشق داشتند، تمام تلاششان را برای بهینه سازی فضا و امکانات این کتابخانه و موزه ارزشمند کرده اند و این بهسازی منجر به این شده که فضای مانوس پیشین، تغییراتی بکند؛ ولی چیزی که حایز اهمیت است این است که این توسعه و مسیر طی شده‌اش را هرروز ببینیم و امیدوارم هیچ کدام در مسیر سخت ساختن خسته نشویم و تا رسیدن به آرزوهایمان دامن صبر را از دست ندهیم. 

پس از سخنان حسینی، احمد وکیلیان، پژوهشگر فرهنگ مردم و آیین های مرتبط با امام رضا (ع) در فرهنگ عامه به سخنرانی پرداخت.

وی پس از سلام و تبریک میلاد امام رضا (ع) به حاضران، غزلی منسوب به حافظ را خواند که با مصرع «ای دل غلام شاه جهان باش و شاه باش» شروع می شود و بیت آخر آن اشاره به امام رضا(ع) و همچنین یکی از نوادگان او که حرمش در شیراز است، دارد. این غزل در دیوان های قدیمی حافظ بوده و امروز حذف شده است.

وکیلیان پس از خواندن این غزل، گفت: امام رضا در روز هشتم ذی القعده در سال 148 یا 151 هجری قمری در مدینه منوره به دنیا آمد. مادرش ایرانی و نام او تکتم بود. رضا(ع) در خاندان نبوت و امامت رشد کرد و بالید و به درجات عالی رسید و در علم و زهد و خرد، یگانه زمان خویش بود و پس از شهادت امام موسی کاظم(ع)، پرچم امامت را برافراشت.

وی در ادامه به دعوت مامون عباسی از امام رضا(ع) و پذیرفتن ولایت عهدی مامون و همچنین ماجرای فضل بن سعد و به شهادت رسیدن وی و امام رضا (ع) در سناباد طوس (مشهد کنونی) اشاره کرد و افزود: امام رضا(ع) در قرآن و ادب و ادیان مختلف تبحر ویژه‌ای داشت و مناظره‌های بسیار او با متکلمان، مشهور است.

این پژوهشگر اضافه کرد: مسلمانان و به ویژه شیعیان، ارادت خاصی به امام هشتم(ع) دارند و این ارادت سبب شده است بارگاه ایشان جایگاهی برای زیارت و جویایی چاره درد دردمندان باشد. از این رو در فرهنگ عامه مردم، مقام و اهمیت امام هشتم(ع) بسیار بالاست؛ اما افسوس که پژوهندگان ما آن طور که باید در اندیشه گردآوری فرهنگ مردم که به راستی دور از شبهه و ظاهرسازی است، نپرداخته‌اند.

وکیلیان ادامه داد: جهانیان این روزها دچار علم زدگی شده‌اند؛ اما بسیاری از مسایلی که نیاکان ما به آن ها توجه داشته اند ریشه علمی دارند؛ برای مثال آنها به اندازه‌ای برای آب حرمت قایل بوده‌اند که حتی یک قطره از آن را حرام نمی‌کردند و به آب جنسیت می‌دادند؛ آنچنان که بر آن دعا میخواندند و آنرا شفابخش می‌کردند. امروز می‌بینبم که بلورهای آب هوشمندند و حتی سخن نیک و بد بر روی آن‌ها تاثیرگذار است.

وی همچنین گفت: قصه‌ها، مثل‌ها، حکایات و مسایلی که مردم بیان می‌کنند و با تجربه و خطا سنجیده شده است، بی‌حکمت نیستند. اعتقادات و عشق مردم به امام رضا(ع) نیز در همان نخستین ساعاتی که یک کودک به دنیا می‌آید، در لالایی مادران شکوفا می‌شود و می‌دانیم که زیباترین و خوش‌آهنگ‌ترین نغمه برای کودکان، لالایی است.

این پژوهشگر سپس یکی از لالایی های خطه خراسان را که مضمون آن مرتبط با امام رضا(ع) و مشهد است، برای حاضران خواند و گفت: میبینید که مادر، بسیار لطیف و ساده و گویا، با این اشعار، درباره خدا و پیامبر و امام در گوش طفل خردسالش زمزمه میکند.

وی در ادامه به داستان ضامن آهو، یکی دیگر از داستانهای عامیانه درباره امام رضا(ع) اشاره کرد و گفت: این داستان از لطیف ترین حکایتهایی است که به امام رضا(ع) منسوب است. میگویند وقتی امام رضا(ع) از مدینه هجرت کردند، بین سمنان و دامغان، صیادی را دیدند که آهویی را صید می کند. آهو از حضرت می خواهد که او را نجات دهد و به امام رضا(ع) تفهیم می کند که بچه شیرخواره دارد. 

امام رضا(ع) ضامن آن آهو نزد صیاد شد تا آن را رها کند و وعده داد سال بعد آن آهو به همان مکان بیاید و صیاد آن را شکار کند. روایتی هست که میگوید صیاد ادب کرده و آهو را رها می‌کند و بر اساس روایتی دیگر پس از رفتن آهو، صیاد پشیمان می شود و امام رضا(ع) عصایش را بر زمین می‌کوبد و دشت پر از آهو می‌شود. اهل تسنن این روایت را مربوط به حضرت محمد(ص) می‌دانند. در منطقه بین دامغان و سمنان، گردنه ای به نام آهوان هست که می‌گویند مکان رویداد این واقعه است.

وکیلیان در ادامه به یکی دیگر از رسوم فرهنگ ما، چاووش خوانی اشاره کرد. وی در این باره گفت: در گذشته در شهرها و روستاها، کسی به نام چاووش خوان، اشعاری را درباره کربلا و طوس می خواند تا مردم متوجه شوند که کاروان کربلا یا مشهد در حال تشکیل شدن است.

وی سپس چند نمونه از شعرهای چاووش خوانی را خواند و گفت: چاووش خوان در ایامی که کاروانی برای رفتن به مشهد یا کربلا شکل می‌گرفت، روزی دو مرتبه چاووش‌خوانی می‌کرد.

وی ادامه داد: زمان راهی شدن زوار، دوستان و آشنایان به خانه آن ها می‌رفتند و برای آن‌ها به اصطلاح «فتح راه» می‌بردند؛ و زوار هم هنگام برگشت برای آشنایان «سوغات» می آوردند. چاووش خوان با علم، به همراه بستگان زوار و دوستانشان آن ها را تا پای کاروان همراهی می‌کردند. متاسفانه بسیاری از این سنت ها امروز فراموش شده است. 

وکیلیان همچنین به سنت نواختن نقاره در حرم امام رضا(ع) و سندی قدیمی که درباره نقاره هست و آن را متعلق به دوران صفویه میداند اشاره کرد و گفت: در کتاب «مطلع الشمس» که اعتمادالسلطنه آن را نوشته است، گفته شده که نقاره به دوران صفویه مربوط است. نقاره در ایام معمول سال روزی دومرتبه هنگام اذان صبح و اذان مغرب نواخته می‌شود، در اعیاد روزی سه مرتبه و در ماه رمضان در سحر و افطار نواخته می‌شود. همچنین در زمان‌هایی که معجزه یا شفایی رخ دهد نیز ، آوای نقاره دیگران را مطلع می‌کند.

وی در انتهای سخنانش گفت: در نوروز باستانی نیز مردم مشهد و شهرهای خراسان و همچنین دیگر شهرها سعی می‌کنند در آستانه سال جدید، به حرم امام رضا(ع) مشرف شوند و عقیده دارند از برکت آن حضرت، سال نو برایشان پربرکت خواهد بود. هنگام تحویل سال نو در حرم نقاره به صدا در می آید و همه چشمانشان را می‌بندند و رو به حرم می‌گشایند و سال نو را با روحیه ای معنوی آغاز می‌كنند.

پس از سخنان احمد وکیلیان، محمد ایران بروجردی متخلص به بلبل حسینی به چاووش‌خوانی پرداخت. پس از آن مجری برنامه درباره جشنواره فرهنگی هنری ماه هشتم و رونمایی از چند نسخه خطی مرتبط با امام رضا(ع) توضیحاتی داد و سپس فیلمی از مراحل خلق تابلوی «ضامن آهو» توسط محمد آهنگرانی فراهانی، نقاش سبک قهوه‌خانه‌ای و شاگرد حسین قوللر آغاسی پخش شد.

محمد آهنگرانی فراهانی متولد یکی از روستاهای استان مرکزی به نام آهنگران است. وی نقاش سبک سقاخانه (قهوه خانه) است و 10 سال شاگرد حسین قوللر آغاسی بوده است. وی نزدیک به سی سال است که نقاش پرده های درویشی است و به دراویش خدمت میکند. او معتقد است نفاشی قهوه خانه ای فراموش شده و در حال از بین رفتن است.

در ادامه مراسم، محمدحسن حامدی سردبیر نشریه هنری تندیس به سخنرانی پرداخت. وی پس از سلام و تبریک میلاد امام رضا(ع) به تاریخ هنری اشاره کرد که اهتمامی برای ثبت آن نشده است و گفت: درواقع از زمانی که تاریخ هنر به دو بخش رسمی و غیر رسمی تقسیم شد، به این بخش بی‌توجهی شده است.

وی ادامه داد: بخش رسمی تاریخ هنر مربوط به بخشی از هنر بود که متمکنین آن را سفارش میدادند و بخش غیر رسمی ، بخشی بود که توسط مردم و عوام سفارش داده می‌شد. به همین خاطر امروز درباره بخش رسمی هنر کتابی به نام «هنر دربارهای ایران» چاپ شده است؛ ولی هنر مردم کوچه و بازار که اتفاقا دلبستگی و ظرافت و پویایی بیشتری هم داشته است، مغفول مانده است.

حامدی همچنین گفت: نکته مغفول مانده دیگری که میت‌وانم به آن اشاره کنم، مربوط به هنرمندانی است که در خلق یک اثر هنری سهم ویژه‌ای داشته‌اند، ولی نامی از آنها باقی نمانده است. زمانی که پروژه‌ای به یک هنرمند واگذار می‌شد، او گروهی را برای همکاری با خود دعوت می‌کرد؛ ولی در نهایت تنها رقم خود هنرمند بر اثر گذاشته میشد و نام او بود که باقی می‌ماند. چه بسیار نسخه‌های خطی نفیس که نامی از مذهب آن‌ها نمی‌دانیم و چه بسیار بناهای معماری که کاشی‌کار آن‌ها گمنام مانده است.

در انتهای مراسم جشن میلاد امام رضا(ع) و اختتامیه جشنواره ماه هشتم در موزه ملک، از خدمات دو هنرمند در عرصه هنر ديني تجليل به عمل آمد.

طی این مراسم از محمود ماهرالنقش، طراح نقوش سنتي و پژوهشگر معماري ايراني و تزيينات وابسته به آن، با اهداي لوح مخصوص صلوات خاصه امام رضا(ع) تجليل شد. وي طي حدود 10 سال، طراحي نقوش هندسي و سنتي در فضاهاي جديد آستان قدس رضوي از جمله دو صحن «كوثر» و «غدير» را برعهده داشته است.

هنرمند ديگري كه در اين مراسم از خدمات او تجليل شد، محمد آهنگرانی فراهاني، يكي از آخرين بازماندگان مكتب نقاشي قهوه خانه اي و شاگرد استاد حسين قوللر آغاسي بود. او پس از دريافت لوح نفيس صلوات خاصه امام رضا(ع)، آخرين اثر خود با عنوان «ضامن آهو» را به موزه ملي ملك هديه كرد.

رونمايي از نسخه نفيس كتاب «زيارت» اثر محمد تقي مشهدي، خوشنويس دوره قاجار از ديگر برنامه هاي جشن ميلاد امام هشتم(ع) در كتابخانه و موزه ملي ملك بود. لوحي كه به ماهرالنقش و فراهاني تقديم شد، با الهام از اين اثر و به وسيله يكي از هنرمندان حوزه تجسمي ساخته شده است. همچنين در پايان مراسم، نسخه چاپي اين اثر، رونمايي و به كليه حاضران هديه شد.

مراسم اختتامیه جشنواره فرهنگی هنری ماه هشتم و رونمایی نسخه خطی «زیارت»، پنجشنبه هفتم آبان در محل کتابخانه و موزه ملی ملک، با حضور حسینی مدیر عامل این موزه، محمد آهنگرانی فراهانی، حمود ماهرالنقش، خانواده خیر فقید، حاج حسین ملک و جمعی از مدعوین برگزار شد.