به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، در ابتدای نشست "جمشید کیانفر" مصحح كتاب "سفارت نامه خوارزم" و سردبیر فصل نامه "آینه میراث" گفت: رضاقلی خان متخلص به هدایت شاعر، ادیب و مورخ ایرانی که در زمان سلطنت محمدشاه قاجار از طرف وی مأمور تربیت عباس میرزا فرزند خردسال او شد و در آغاز سلطنت ناصرالدین شاه از طرف میرزا خان امیرکبیر به سفارت خوارزم مأمور شد، در بازگشت گزارش سفر خود را با عنوان سفارت نامه خوارزم تقدیم ناصرالدین شاه کرد، چرا که امیرکبیر معزول شده بود.

وي در ادامه افزود: اوضاع ایران پس از مرگ محمد شاه بسیار آَشفته بود، در خراسان فتنه سالار دوام و قوام داشت، فتنه بابیه در زنجان و قلعه طبرس مازندران و نیریز فارس بالا گرفته بود، اوضاع دیگر شهرها هم چندان جالب نبود. امیرکبیر از بدو صدرات به خواباندن قمع بابیه به فتنه آنان خاتمه داد، و از آن پس به اصلاح امور مالیاتی و سپاه و تنظیم بودجه و جرح و تعدیل خرج مملکتی پرداخت، سپس به برافراشتن پرچم ایران در ممالک خارجه همت گماشت و در صورت عدم موافقت تهدید به مقابله می‌کرد.

وی در ادامه به روش امیرکبیر در سیاست خارجی اشاره کرد و ابراز داشت: امیر در سیاست خارجی روش موازنه منفی در پیش گرفت و به هیچ یک از دولتهای آن روز چون ارس و انگلیس روی خوش نشان نمی‌داد و همچنین در فکر آن بود که مرزهای ایران را به دوره شاه عباس صفوی رسانده، تحکیم در مرزها به وجود آورد و نمونه بارز آن فرستادن رضا قلی خان هدایت به سفارت خوارزم بود زیرا که اکثر ایالات و ولایات ماوراءالنهر همیشه جزئی از خاک ایران محسوب می‌شدند و برای جامه عمل پوشاندن بدان می‌بایستی از اوضاع و احوال ماوراءالنهر اطلاع کامل حاصل می‌کرد و این از ملاقات امیر با رضاقلی خان سفیر بخوبی مشهود است.

سردبیر فصل نامه آینه میراث به فلسفه تدوين و نگارش سفارت نامه خوارزم اشاره كرد و گفت: با ظهور صفویه در ایران و مقارن آن شیبانیان در ماوراءالنهر، تضاد مذهبی میان دو سلسه شيعه و سني بالا گرفت تا جایی که جنگ میان دو خاندان به جنگ مذهبی تبدیل شد و از آن پس اسرای ایران را سربازان شیبانی به عنوان برده در بازارهای خیوه، بخارا، سمرقند و خوفند به فروش می‌رساندند و این امر جنگ، نزاع، اسارت و برده فروشی تا زمان ناصرالدین شاه نیز ادامه داشت.

وي در ادامه افزود: امیركبير مردي فهیم و آگاه به مسائل روز و مذهبی بود و پیشاپیش می‌دانست که آزادی جمیع اسرا فقط به دست خان خوارزم نیست، زیرا که اسیر گرفتن ایرانیان شیعی مذهب به فتوای علمای ماوراءالنهری صورت گرفته بود و خان خوارزم قادر به آزادی همه اسرا نبود. از این رو شناسایی مناطق جغرافیایی با ذکر فاصله بین شهرها و شناسایی ایلات امری ضروری بود که امیر بر آن تکیه کرده بود و هدایت نیز بخوبی از عهده آن برآمده و حتی با اسرا گفت و گو کرده بود تا اگر امیر بخواهد به خوارزم سپاهی بفرستد، آنان چگونه می‌توانند به کمک سپاه ایرانی برآیند.

"كيانفر" به نخستين فردي كه اهميت سفرنامه هدايت را دريافت، اشاره كرد و گفت: نخستین کسی که متوجه اهمیت سفرنامه هدایت شد، شارل شفر فرانسوی بود. او با استفاده از دو نسخه خطی که در اختیارش بود اقدام به چاپ آن کرد و در این چاپ افزون بر ترجمه متن فارسی به فرانسه، تعلیقات سودمندی نیز بر آن افزود.

وي افزود: از سفارت نامه خوارزم نسخه‌ای هم در کتابخانه کاخ گلستان موجود است، کاتب نسخه نامشخص و در پشت صفحه اول این نسخه مطالبی آمده که بیانگر آن است که نسخه در سال های 1282 و 1322 ق از عرض کتابخانه مبارکه گذشته و سجع مهر ناصرالدین شاه قاجار را دارد و نشان می‌دهد نسخه شاهانه و قدر مسلم برای ناصرالدین شاه کتابت شده است.

مصحح متون تاريخي به نسخه حاضر سفارت نامه خوارزم اشاره كرد و يادآور شد: نسخه حاضر در چند جای مطالبی افزون بر نسخه چاپی شفر دارد و محتملا در زمان حروفچینی متن ساقط شده و با توجه به مطالب مقدمه شفر این مطلب به خوبی مشهود است. زیرا که نسخه کاخ گلستان مطالبی در عزل امیرکبیر و صدرات میرزا آقاخان اعتمادالدوله دارد که در چاپ شفر نیامده و در عوض در نسخه چاپ شفر مطالبی در شرح حال و پایان کار ناگوار محمدامین خان، خان خیوق آمده که نسخه گلستان فاقد آن است.

سپس "حسين زماني" عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد محلات گفت: نكته حائز اهميت در آن دوره اين است كه مورخين دوره قاجار از جمله رضا قلي خان هدايت وامدار دستگاه دولتي بوده‌اند و اگر مي‌توانستند مطالبي را بنا به ملاحظاتي مطرح كنند مي‌بايستي خود را كنترل مي‌كردند و به دنبال همين مسئله اين نكته را بايد يادآور شوم كه از نظر مورخين اين دوره از جمله رضاقلي خان هدايت اراده خداوند در همه امور جاري و ساري است.

وي در ادامه افزود: علي‌رغم اين باور رضاقلي خان هدايت بر اين نكته تأكيد مي‌كند كه دنباله روهاي اصحاب و عليت در تاريخ قائل به اين هستند كه پديده‌هاي تاريخي را علت‌هايي است و خود او هم در سقوط دولت صفويه علت‌ها را برمي‌شمرد. 

"زماني" به علت هاي سقوط دولت صفويه از نگاه رضاقلي خان هدايت پرداخت و گفت: كار بزرگان را به افراد خرد سپردن و كارهاي كوچك را به  بزرگان سپردن يكي از آن علت ها به شمار مي رود.

عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد محلات يادآور شد: در گزارش محمدعلي غفور كه بعد از 1257 مطرح شد نكته حائز اهميت اين است كه يك كارگزار انگليسي به نام تامسون همراه او به خوارزم سفر مي‌كند در بازگشت او هم تعدادي از اسراي ايراني را به ايران برمي‌گرداند.

وي خاطرنشان كرد: نكته كليدي در مورد سفرنامه خوارزم مطرح كردن سفارت نامه خوارزم مشروط به دو سفرنامه ديگر از جمله سفرنامه بخارا اثر عباس قلي خان سرتيپ و ديگري روزنامه سفر خوارزم اثر محمدعلي غفور است.

"زماني" به سفرنامه بخارا اشاره كرد و ابراز داشت: سفرنامه بخارا به دنبال درخواست انگليسي‌ها از محمدشاه به منظور خلاصي "ژوزف ولف" كه اسير امير نصرالله امير بخارا شده بود صورت مي‌گيرد كه در ضمن آن فرستاده محمدشاه مي‌بايست هم درباره حاكميت ايران بر منطقه مرو و هم درباره خريد و فروش اسراي ايراني و منع آن توسط اميرنصرالله در آن منطقه صحبت كند كه در مورد ژوزف ولف موفق مي‌شوند او را از مرگ نجات دهند و ادعاي اميرنصرالله در مورد خريد و فروش اسرا بر اين است كه اين مورد يك قضيه قديمي است و علما بايد درباره آن نظر دهند. با وجود اين قريب 1500 اسير ايراني را همراه سفير ايران به ايران مي‌فرستند.

وي بيان كرد: ادعاي اميرنصرالله در مورد حاكميت ايران بر منطقه مرو هم اين بود كه بايد شاه ايران نيرويي براي نگهداري آن به منطقه بفرستد كه مانع از تاخت و تازهاي خوارزمي‌ها و تركمن‌ها شود.

سپس "ع.روحبخشان" مترجم و پيشكسوت فهرست نگاري نسخه‌هاي خطي گفت: "شارل هانری اوگوست شفر" که بیشتر به نام شارل شفر شناخته است، ایران شناس معروف، مسافر مشرق زمین و خاورشناس پرکار و نامدار فرانسوی است که در سال 1820 میلادی در پاریس متولد شد و در سال 1898 میلادی یعنی سال سوم سلطنت مظفرالدین شاه در همان شهر درگذشت. وی در مدت هفتاد و هشت سال عمر خود به تألیف، ترجمه، چاپ و انتشار کتابهای مربوط به مشرق زمین پرداخته است. او در جوانی در مدرسه زبان‌های شرقی پاریس تحصیل کرد و به استخدام وزارت امور خارجه فرانسه درآمد.

وي در ادامه افزود: این خاورشناس در سال 1857 به پاریس فراخوانده شده و به سمت استاد زبان فارسی درآمد و در سال 1867 به سمت مدیر مدرسه زبان‌های شرقی منصوب شد. در سال 1878 به عضویت فرهنگستان کتیبه‌ها و ادبیات انتخاب شد و در سازمان آن هم تجدید نظر کرد و آن را توسعه داد.

"روحبخشان" خاطرنشان كرد: شفر صاحب آثار بسیار از جمله منتخبات ایرانی است که در سال‌های 1883 تا 1885 میلادی در پاریس چاپ شد. وی بعضی از آثار فارسی از جمله سیاستنامه خواجه نظام الملک را به طبع رساند، برخی را به فرانسوی ترجمه کرد و سفرنامه ناصرخسرو را با ترجمه فرانسوی و تعلیقات و فهرست‌ها منتشر نمود.

وي افزود: ادوارد براون در جلد سوم تاریخ ادبی ایران از سعدی تا جامی، ضمن برشمردن منابع تاریخ گزیده حمدالله مستوفی از سیرالملوک خواجه نظام الملک نام برده و در حاشیه آن توضیح داده که در پاریس، شفر، مستشرق فرانسوی به سال 1891 به طبع رسانده است. شفر علاوه بر این تاریخ بخاری را هم طبع نموده و خدماتی دیگر در این موارد انجام داده است. وي کتاب "عجایب الهند" را با متن عربی به چاپ رسانیده، بر کتاب رافائل دومانس زیر عنوان وضع ایران مقدمه نوشته، همچنين کتاب بیان الادیان ابوالمعالی را نیز نشر داده است. بهترین منبعی که برای فهرست آثار شفر در رابطه با ایران و زبان فارسی در دست است کتابشناسی تمدن ایرانی در زبان فرانسه است.

شفر در مدت مأموریت خود در خاورزمین 276 نسخه خطی فارسی نفیس و 239 نسخه ترکی خریداری کرده که بعدا به کتابخانه ملی پاریس اهدا نموده است.

همچنين نخستین بار شارل شفر فرانسوی بر مبنای دو نسخه خطی، متن فارسی سفارت نامه خوارزم را همراه با ترجمه فرانسوی آن در اروپا منتشر کرد و این چاپ به كوشش"جمشيد كيانفر" بر مبنای نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان و چاپ شفر صورت گرفته است.