یکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵ - ۲۰:۵۰
علی خدایی؛ نویسنده‌ای که حافظه اصفهان را از فراموشی نجات می‌دهد

اصفهان- نویسندگان و پژوهشگران ادبیات داستانی در شب بخارای ویژه علی خدایی، از نقش این نویسنده در ثبت خاطرات جمعی، بازآفرینی آدم‌های فراموش‌شده و تبدیل اصفهان به شخصیت محوری جهان داستانی او سخن گفتند.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اصفهان، نهصد و نود و پنجمین شب از شب‌های بخارا شامگاه یکشنبه به مناسبت روز نکوداشت اصفهان و برای پاسداشت جایگاه ادبی علی خدایی، نویسنده معاصر، با حضور جمعی از نویسندگان و علاقه‌مندان ادبیات در هتل آیریک اصفهان برگزار شد.

در این نشست که با میزبانی علی دهباشی، سردبیر مجله بخارا، همراه بود، علی‌ دهباشی سردبیر مجله بخارا، سیاوش گلشیری، نویسنده و همچنین ناهید طباطبایی و آرش صادق‌بیگی، درباره وجوه مختلف زندگی ادبی و جهان داستانی علی خدایی سخن گفتند و در ادامه، این نویسنده از تجربه‌های شخصی خود از اصفهان، چگونگی شکل‌گیری علاقه‌اش به این شهر و نقش آدم‌ها، مکان‌ها و خاطرات در داستان‌نویسی‌اش روایت کرد.

از جمال‌زاده تا علی خدایی؛ استمرار سنت داستان‌نویسی در اصفهان

سردبیر مجله بخارا، در آغاز این نشست با اشاره به پیوند تاریخی اصفهان با ادبیات داستانی معاصر ایران اظهار کرد: داستان‌نویسی مدرن ایران بیش از یک قرن پیش با محمدعلی جمال‌زاده آغاز شد و این جریان در نسل‌های بعد ادامه پیدا کرد تا امروز به دست نویسنده‌ای از همان شهر، یعنی علی خدایی، رسیده است.

وی با اشاره به علاقه عمیق جمال‌زاده به اصفهان افزود: جمال‌زاده عاشق اصفهان بود و این علاقه را می‌توان در آثار و داستان‌های او مشاهده کرد. اصفهان در تاریخ داستان‌نویسی ایران جایگاه مهمی دارد و نویسندگان متعددی در این شهر فعالیت کرده‌اند و برخی نیز نخستین تجربه‌های داستان‌نویسی خود را در نشریات اصفهان منتشر کرده‌اند.

سردبیر مجله بخارا با اشاره به گستردگی کارنامه ادبی علی خدایی بیان کرد: اگر بخواهیم تمام کارنامه زرین علی خدایی را معرفی کنیم، به زمان زیادی نیاز داریم. جهان داستانی او با اصفهان گره خورده است و سال‌ها در محله‌های مختلف این شهر پرسه زده تا اصفهان خود را پیدا کند. برای هر گوشه از این شهر می‌توان در آثار او داستانی پیدا کرد.

دهباشی با اشاره به برخی آثار این نویسنده ادامه داد: از میان کتاب‌های علی خدایی می‌توان به مجموعه داستان‌های از میان شیشه، از میان مه و تمام زمستان مرا گرم کن اشاره کرد. مجموعه داستان تمام زمستان مرا گرم کن جایزه بنیاد گلشیری را دریافت کرد و انجمن منتقدان و نویسندگان مطبوعات نیز آن را به‌عنوان بهترین مجموعه داستان دهه ۸۰ انتخاب کرد. کتاب آذر نیز در سال ۱۳۸۹ از سوی منتقدان مطبوعات نامزد جایزه شد.

علی خدایی؛ نویسنده‌ای که حافظه اصفهان را از فراموشی نجات می‌دهد

وی همچنین به کتاب نزدیک داستان، مجموعه آدم‌های چهارباغ که در سال ۱۳۹۶ منتشر شد و مجموعه شب بگردیم اشاره کرد و افزود: علی خدایی علاوه بر داستان‌نویسی، در حوزه داوری جوایز ادبی نیز فعالیت گسترده‌ای داشته است. کسانی که تجربه داوری دارند، می‌دانند این مسئولیت تا چه اندازه دشوار و پیچیده است. او در داوری‌های خود بسیار دقیق عمل کرده و در این زمینه نیز کارنامه قابل توجهی دارد.

دهباشی با اشاره به حضور خدایی در جایزه‌های ادبی و نشریات فرهنگی و ادبی گفت: همکاری با جایزه بنیاد گلشیری، مطبوعات، فصلنامه زنده‌رود، مجله تنور، همشهری داستان و ناداستان از جمله فعالیت‌های او در عرصه ادبیات است.

سردبیر مجله بخارا در ادامه درباره شکل‌گیری ایده برگزاری این شب در اصفهان توضیح داد: هر سال گروهی از دوستان و علاقه‌مندان در سفرهای بخارا همراه ما هستند و امسال نیز در سفر به بخارا و سمرقند، تعدادی از همراهان اصفهانی با شور و علاقه فراوان درباره معماری و تاریخ این مناطق گفت‌وگو می‌کردند. در همان سفر با چند نفر از این دوستان درباره ظرفیت‌های فرهنگی اصفهان صحبت شد و ایده برگزاری شبی به افتخار علی خدایی شکل گرفت.

وی با یادآوری نقش آرامخت نوروزی و مرجان در پیگیری این برنامه افزود: این دو نفر پس از بازگشت از سفر نیز پیگیری‌های لازم را انجام دادند و خوشحالم که امشب آن عهدی که در بخارا بسته شد، به ثمر نشست.

دهباشی در بخش دیگری از سخنانش با یادآوری زنده‌یاد ایرج افشار و زنده‌یاد محمدعلی جمال‌زاده، از اهمیت ویژگی‌های انسانی در کنار جایگاه علمی و ادبی افراد سخن گفت و افزود: گاهی جنبه‌های انسانی یک شخصیت بیش از وجه علمی و حرفه‌ای او در خاطر می‌ماند. درباره علی خدایی نیز همین ویژگی‌های انسانی، صداقت، شرافت و منش او در کنار نویسندگی‌اش اهمیت دارد.

وی در پایان با قدردانی از حاضران و برگزارکنندگان این شب گفت: برگزاری چنین برنامه‌ای نشان داد علی خدایی تا چه اندازه در میان دوستداران ادبیات و فرهنگ اصفهان محبوب است.

اصفهان در داستان‌های خدایی؛ شهری که به حافظه ادبی جهان تبدیل می‌شود

سیاوش گلشیری، نویسنده در ادامه این نشست با بررسی رابطه نویسنده و شهر در ادبیات داستانی اظهار کرد: در تاریخ ادبیات ایران و جهان، نام برخی نویسندگان و شاعران چنان با شهر محل زندگی یا زادگاهشان عجین شده است که آن شهر نیز به بخشی از هویت ادبی آنان تبدیل می‌شود؛ همانند فردوسی و توس، نظامی و گنجه، خیام و نیشابور، سعدی و حافظ و شیراز و همچنین جیمز جویس و دوبلین.

وی افزود: رابطه نویسنده و شهر در ادبیات داستانی را می‌توان از چند منظر بررسی کرد؛ نخست شهر به‌مثابه شخصیت، زمانی که شهر از محل وقوع حوادث فراتر می‌رود و به شخصیتی مستقل در داستان تبدیل می‌شود. دوم شهر به‌مثابه حافظه، جایی که مکان‌ها انباشت خاطرات فردی و جمعی می‌شوند و گذشته را در زمان حال زنده می‌کنند.

علی خدایی؛ نویسنده‌ای که حافظه اصفهان را از فراموشی نجات می‌دهد

گلشیری ادامه داد: شهر همچنین می‌تواند به‌مثابه یک جهان کوچک، تعیین‌کننده شرایط زندگی و حتی سرنوشت شهروندان باشد؛ به‌مثابه اسطوره، با تکرار الگوهای روایی به جهانی مستقل در تخیل ادبی تبدیل شود و در نهایت به‌مثابه هویت، به‌گونه‌ای که نویسنده و شهر دیگر از یکدیگر جدا نباشند و هرکدام بخشی از هویت دیگری شوند.

این نویسنده با اشاره به آثار علی خدایی بیان کرد: در داستان‌های خدایی، اصفهان یک جهان زیسته و حافظه‌مند است که از طریق آدم‌ها، زبان، مکان‌ها و خاطرات فردی و جمعی بازآفرینی می‌شود. شهر در داستان‌های کوتاه و جستارهای او به جغرافیای ادبی تبدیل شده است که هویت نویسنده و هویت شهر در آن به یکدیگر وابسته‌اند.

وی با اشاره به تفاوت داستان‌های کوتاه و جستارهای خدایی گفت: یکی از ویژگی‌های سبکی علی خدایی حرکت میان داستان و غیرداستان است و گاهی مرز میان این دو بسیار باریک می‌شود؛ با این حال باید میان شیوه روایت او در داستان‌های کوتاه و جستارهایش تفاوت قائل شد.

گلشیری افزود: در مجموعه‌هایی مانند از میان شیشه، از میان مه و تمام زمستان مرا گرم کن، نویسنده بیشتر از خلال شخصیت‌ها و موقعیت‌ها حضور پیدا می‌کند و خاطره در لایه‌های پنهان روایت جریان دارد؛ اما در آثاری مانند آدم‌های چهارباغ، نزدیک داستان و شب بگردیم، شهر از مسیر مشاهده و تجربه شخصی نویسنده بازنمایی می‌شود و خاطره آشکارا به موضوع نوشتار تبدیل می‌شود.

وی با طرح مفهوم شهر زیسته اظهار کرد: تعلق علی خدایی به اصفهان صرفاً تعلقی زادگاهی نیست، بلکه حاصل زیستن و تجربه کردن شهر است. شهر زیسته، شهری است که در تجربه بدن، حافظه و عادت‌های روزمره انسان شکل می‌گیرد. در چنین نگاهی، عناصر مکانی فقط ساختمان‌ها و بناهای تاریخی نیستند، بلکه آدم‌هایی هستند که به مکان‌ها هویت می‌بخشند.

این نویسنده با اشاره به مجموعه آدم‌های چهارباغ بیان کرد: چهارباغ در این مجموعه صرفاً یک فضای شهری نیست، بلکه به فضای اجتماعی و انسانی تبدیل می‌شود. چهارباغ به واسطه آدم‌هایش ساخته و پرداخته می‌شود و گذشته را در زمان حال زنده نگه می‌دارد.

گلشیری با اشاره به نقش مکان در پیوند گذشته و حال افزود: در جهان داستانی خدایی، مکان ظرفی است که لایه‌های مختلف زمان در آن رسوب می‌کنند. هنگامی که در چهارباغ یا سی‌وسه‌پل امروز قدم می‌زنیم، هم‌زمان در گذشته آن نیز حضور داریم. زمان به مکان گره می‌خورد و یک خانه قدیمی دیگر صرفاً یک بنای معمولی نیست، بلکه حامل خاطرات چندین نسل است.

وی ادامه داد: میدان نقش‌جهان نیز گذشته و حال شهر را به یکدیگر متصل می‌کند و خاطرات آدم‌هایی را در خود جای داده است که در دوره‌های مختلف در آن حضور داشته‌اند. در داستان‌های خدایی، یک مکان شهری می‌تواند هم‌زمان چند زمان را در خود حمل کند؛ زمان کودکی شخصیت، زمان جوانی او، زمان تغییرات شهر و حتی زمان آدم‌هایی که دیگر حضور ندارند.

گلشیری با اشاره به پیوند شهر و حافظه در داستان‌های خدایی گفت: حافظه شهری در آثار او دو وجه دارد؛ حافظه فردی که خاطرات یک شخصیت از مکان‌های شهر را دربرمی‌گیرد و حافظه جمعی که میان گروهی از مردم، یک نسل یا ساکنان یک محله مشترک است. این دو حافظه در داستان‌های شهری درهم تنیده می‌شوند.

وی افزود: داستان‌های علی خدایی فقط خاطرات آدم‌های اصفهان را ثبت نمی‌کنند، بلکه خود به بخشی از حافظه ادبی این شهر تبدیل می‌شوند. او آدم‌هایی را روایت می‌کند که اگر داستان‌هایشان نوشته نمی‌شد، شاید بخشی از حافظه شهر همراه با آن‌ها از میان می‌رفت.

این نویسنده با اشاره به نمونه‌هایی از مکان‌های حاضر در آثار خدایی بیان کرد: چهارباغ در آثار او حافظه جمعی و اجتماعی شهر را بازنمایی می‌کند، هتل جهان حامل حافظه تاریخی یک مکان است و خانه، حافظه عاطفی خانواده را در خود نگه می‌دارد.

گلشیری با اشاره به پرسشی که پیش از این نشست از علی خدایی درباره موضوع سخنرانی خود مطرح کرده بود، گفت: از او پرسیدم درباره چه چیزی بنویسم و پاسخ داد خودم، خودت و اصفهان. من نیز می‌خواهم بگویم علی خدایی و اصفهان از یکدیگر جدایی‌ناپذیرند؛ اصفهان بخشی از هویت اوست و او نیز بخشی از هویت ادبی اصفهان شده است.

وی با اشاره به درختان کرانه زاینده‌رود و علاقه خدایی به آن‌ها افزود: علی خدایی برای من یادآور درختان کنار زاینده‌رود، کمی آن‌سوتر از سی‌وسه‌پل و مقابل هتل کوثر است؛ درختانی همیشه‌سبز با شاخه‌های گسترده که به‌ویژه در اردیبهشت و خرداد با گل‌های سفیدشان جلوه دیگری به شهر می‌بخشند.

زنان داستان‌های علی خدایی

ناهید طباطبایی نیز در ادامه این نشست با یادآوری نخستین مواجهه خود با داستان‌های علی خدایی اظهار کرد: صحبتم را با یاد آذر آغاز می‌کنم. علی خدایی چنان آذر را عزیز می‌دارد که من نیز به‌عنوان دوست و مخاطب او، آذر را با همین نام صدا می‌زنم؛ بدون هیچ صفت و پیشوندی. آذر به‌تنهایی همه این صفات را در خود دارد.

وی افزود: آذر، فرشته خانگی علی خدایی، همراه و محافظ اوست. من او را پیش از این ندیده بودم، اما می‌دانستم چه جایگاه عزیزی در زندگی علی خدایی دارد. امروز نیز کنار ما نشسته است و همراه با ما این نویسنده را بزرگ می‌دارد.

طباطبایی با روایت نخستین آشنایی خود با داستان‌های خدایی گفت: یک روز تابستانی که دانشکده‌ها به دلیل انقلاب فرهنگی تعطیل بودند، به سراغ کتابخانه پدرم رفتم و میان کتاب‌ها و مجلات، یک فصلنامه داستانی پیدا کردم. یکی از داستان‌های آن با عنوان بدری مست توجهم را جلب کرد. شروع به خواندن کردم و در پایان داستان چنان تحت تأثیر قرار گرفتم که دوباره به صفحه نخست برگشتم تا نام نویسنده را ببینم. نویسنده آن علی خدایی بود.

وی ادامه داد: تصویر بدری در کنار حوض سیمانی، درازکشیده با لباس پولکی، تصویری بود که در ذهنم ماند. حدود ۲۰ سال بعد، به دعوت ضامن اوکاسیان به جشنواره ادبی اصفهان رفتم و در آنجا با علی خدایی آشنا شدم. بسیار خوشحال بودم که نویسنده آن داستان را از نزدیک می‌بینم؛ نویسنده‌ای که داستان‌های شیرین و به‌یادماندنی دیگری نیز نوشته بود.

وی با اشاره به همکاری‌های ادبی خود با خدایی افزود: به‌تدریج همکاری ما آغاز شد؛ در جوایز مختلف ادبی داوری کردیم، در مجله سان همکاری داشتیم و آثار یکدیگر را خواندیم. علی خدایی از نویسندگان محبوب من است؛ دوستی صادق، فروتن، آگاه، خوش‌سلیقه و مهربان که مهم‌تر از همه، با شفقت به انسان، زندگی و دوستی نگاه می‌کند. این شفقت در روزگار ما کمیاب است.

علی خدایی؛ نویسنده‌ای که حافظه اصفهان را از فراموشی نجات می‌دهد

طباطبایی با ورود به بررسی آثار داستانی خدایی بیان کرد: او داستان کوتاه را بهترین گونه ادبی می‌داند. علی خدایی را باید شاعر و نقاش لحظه‌های زندگی، خاطره‌ها و رؤیاهای آدم‌های معمولی دانست. او این عناصر را چنان با یکدیگر ترکیب می‌کند که تصاویر داستان‌هایش در ذهن مخاطب باقی می‌مانند.

با اشاره به برخی شخصیت‌ها و تصاویر داستانی این نویسنده گفت: رقص ملافه‌ها در آب جوشانه کشکل‌دواچی و دست او که لاجورد بر آن‌ها می‌ریزد، یا تصویر عادله که بر گاری پر از سیب احمد سیبی نشسته و در چهارباغ گردش می‌کند، از جمله تصاویری هستند که در داستان‌های او جان می‌گیرند.

این نویسنده ادامه داد: آدم‌های داستان‌های علی خدایی سرشار از شور زندگی هستند. آن‌ها از لذت‌های ساده زندگی به شوق می‌آیند و قدر داشته‌هایشان را می‌دانند. هیچ‌کدام در پی بدی دیگری نیستند. شخصیت‌های او آدم‌هایی سفید و زلال‌اند.

طباطبایی با اشاره به جایگاه زنان در جهان داستانی خدایی اظهار کرد: زنان در داستان‌های او نقش بزرگی دارند. او زنان را می‌شناسد و تحسین می‌کند. زنانی که ادامه یکدیگرند، از هم محافظت می‌کنند و علاوه بر مراقبت از یکدیگر، پناه و حامی مردان، کودکان و حیوانات نیز هستند.

وی افزود: این زنان در جایگاه مادر، خواهر و همسر، حامل تجربه و مسئولیت زندگی‌اند. شخصیت‌های مرد داستان‌های خدایی نیز اغلب مردانی وابسته، قدرشناس و عاشق هستند.

این نویسنده با اشاره به درهم‌آمیختگی واقعیت و خیال در داستان‌های خدایی گفت: آنجا که نویسنده واقعیت و خیال، آینده و گذشته را با هم ترکیب می‌کند، بیشتر به شوق می‌آیم. در داستان‌های او خاطره صرفاً بازگشت به گذشته نیست، بلکه گذشته در زندگی اکنون و شخصیت‌ها جریان دارد و بر آن‌ها اثر می‌گذارد.

طباطبایی افزود: مکان در داستان‌های خدایی فقط محل وقوع حوادث نیست، بلکه هویت دارد و اصفهان بزرگ‌ترین شخصیت داستان‌های اوست. او در اصفهان به سراغ آدم‌های معمولی می‌رود که شاید در نگاه نخست زندگی پرحادثه‌ای نداشته باشند، اما جزئیات زندگی‌شان سرشار از ظرفیت‌های داستانی است.

وی با اشاره به شیوه روایت در آثار این نویسنده بیان کرد: داستان‌های او معمولاً پیرنگ‌هایی کم‌حادثه و گاه گسسته دارند. گاهی راوی تغییر زاویه دید می‌دهد و مخاطب را با مجموعه‌ای از لحظه‌ها، خاطرات و تصاویر روبه‌رو می‌کند. در این داستان‌ها جزئیات اهمیت پیدا می‌کنند و اشیا، صداها، خیابان‌ها و خانه‌ها حضوری پررنگ و معنادار می‌یابند.

طباطبایی با اشاره به شخصیت‌های زن در داستان‌های خدایی گفت: زنان داستان‌های او اغلب زنانی سالمند هستند که حافظه تاریخی را با خود حمل می‌کنند. آن‌ها زحمتکش‌اند و حامل کار، تجربه و خاطرات زندگی‌اند. علی خدایی گفته است که زنان پیر را در داستان‌هایش بیشتر دوست دارد.

وی با نام بردن از برخی شخصیت‌های مورد علاقه خود در آثار خدایی افزود: او از دل‌فریب خانم سبحانی در داستان جاده به‌عنوان یکی از شخصیت‌های مورد علاقه‌اش نام می‌برد. من نیز بدری، فنیا و آژکس را دوست دارم، اما بیش از همه به عادله علاقه دارم؛ عادله دواچی، زحمتکش، خیال‌باف، کدبانو و رؤیابینی که همه‌چیز را تمیز می‌کند، به همه غذا می‌دهد، مشکلات دیگران را حل می‌کند و برای همه خیر می‌خواهد.

این نویسنده با اشاره به آشنایی خدایی با فرهنگ‌های مختلف اصفهان بیان کرد: او فرهنگ‌ها و مذاهب گوناگون را به‌خوبی می‌شناسد و با فرهنگ اقلیت‌ها آشناست. اعیاد، سنت‌ها و رفتارهای آنان را با دقت و جزئیات در داستان‌هایش به تصویر می‌کشد.

طباطبایی در بخش پایانی سخنانش با یادآوری زاون قوکاسیان گفت: می‌خواهم از فرد دیگری نیز یاد کنم که در زندگی علی خدایی اهمیت داشته است؛ دوست جوانی که بی‌شک لذت سینما را با او تجربه کرده است. زاون عزیز، هنرمند و هنرشناسی بود که بخش بزرگی از فرهنگ کنونی اصفهان را شکل داد. او با لباس‌های رنگارنگ، گونه‌های سرخ و چشمان مهربانش در خاطره دوستانش باقی مانده است.

وی در پایان با اشاره به شخصیت‌ها و جهان انسانی داستان‌های خدایی گفت: از علی خدایی، آذر، زاون، عادله دواچی و فنیا می‌توان سخن گفت؛ شخصیت‌هایی که در جهان داستانی او زندگی می‌کنند و در اصفهان هیچ‌کس نمی‌میرد.

علی خدایی؛ سرایدار نصف جهان و نگهبان خاطرات آدم‌های فراموش‌شده

آرش صادق‌بیگی نویسنده نیز در ادامه این نشست با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی و ادبی علی خدایی اظهار کرد: نخستین چیزی که درباره علی خدایی به ذهنم می‌رسد، حافظه شگفت‌انگیز و توجه بی‌نظیر او به جزئیات است. گویی او به حافظه خدایان دست برده و چیزی از ذهنش پاک نمی‌شود.

وی سخنانش را با اشاره‌ای ادبی به روز نکوداشت اصفهان آغاز کرد و افزود: در نخستین روز آذر، باران پیکره معروف سردر بازار قیصریه را می‌شوید؛ همان موجودی با سر انسان، تنه حیوان و دمی شبیه اژدها که کمانی در دست دارد و برج قوس یا ماه آذر را نشان می‌دهد. در ذهنم می‌گذرد که الهه‌های آسمان، خدایی را به این شهر فرستاده‌اند که نام کوچکش علی است و همسر مهربانی نیز به نام آذر دارد.

صادق‌بیگی با اشاره به یکی از خاطرات کودکی علی خدایی که در کتاب نزدیک داستان روایت شده است، بیان کرد: خدایی در این کتاب خاطره‌ای از دوران کودکی خود نقل می‌کند؛ زمانی که مغازه آقابابا، قنادی گلستان در خیابان سعدی، سر منوچهری بود. شب‌ها پدرش او را در ویترین مغازه می‌گذاشت و او شیرینی‌ها را از سینی‌ها برمی‌داشت، می‌خورد و به‌هم می‌ریخت. آنچه از آن خاطره در ذهنش باقی مانده، میکادوهای شنبه است.

وی ادامه داد: این کلمات، زبان تراش‌خورده و بالنده نویسنده‌ای است که تا دوران نوجوانی در طبقه سوم خانه‌ای در خیابان ویلا زندگی کرده و هنوز هم هر بار به تهران می‌آید، یکی از عادت‌هایش پیاده شدن مقابل کلیسای سرکیس در خیابان کریم‌خان است تا با قدم زدن، گذشته را متر به متر در ذهنش احضار کند.

علی خدایی؛ نویسنده‌ای که حافظه اصفهان را از فراموشی نجات می‌دهد

این نویسنده با اشاره به علاقه خدایی به ثبت جزئیات شهرها افزود: او خاطرات مغازه‌ها، آدم‌ها و خیابان‌هایی را در ذهن دارد که دیگران نیز از کنارشان عبور کرده‌اند، اما به‌سادگی فراموششان کرده‌اند. شهرها برای زنده ماندن به چنین آدم‌هایی نیاز دارند؛ کسانی که بتوانند خاطرات متراکم شهر را ثبت کنند.

صادق‌بیگی با یادآوری آشنایی خود با علی خدایی در سال ۱۳۸۷ گفت: آن سال افتخار دریافت جایزه‌ای را از دست او داشتم. خدایی با فروتنی خودش را سرایدار اصفهان معرفی می‌کرد و من همان‌جا به او گفتم شما چشم نصف جهان هستید.

وی با اشاره به تجربه کاری خدایی در بیمارستان خورشید و آشنایی او با زندگی مردم اصفهان اظهار کرد: سال‌ها بعد در کتاب سینگورینگ، خانه او در باغ زیار و جزئیات زندگی‌اش را خواندم؛ خانه‌ای سازمانی با اتاق‌ها، کمدهای کشویی، پنجره بزرگ آشپزخانه و درختان توتی که شاخه‌هایشان به شیشه می‌رسید. این توصیف‌های واقعی با تصویرهای شاعرانه و زلال، از شگردهای علی خدایی است.

این نویسنده با اشاره به حضور مکان در آثار خدایی افزود: او فقط سرایدار نصف جهان نیست، بلکه صنعتگر کلمات است و با کیمیاگری به مکان‌ها هویت می‌بخشد. خانه، شهر و خیابان برای او پرده‌ای هستند که می‌تواند بر گوشه‌گوشه آن قلم بکشد و از میان شیشه و مه، به حافظه خاکسترشده آدم‌ها رنگ‌های تازه ببخشد.

صادق‌بیگی با یادآوری خاطره‌ای از حضور مشترک خود و اصغر عبداللهی در بیمارستان خورشید بیان کرد: یک سال بعد از آن دیدار، همراه اصغر عبداللهی به حیاط پردرخت و ستون‌های سنگی بیمارستان خورشید رفتیم و از چند پله قدیمی پایین آمدیم تا به آزمایشگاه برسیم. علی خدایی تازه جایزه منتقدان مطبوعات را برای کتاب تمام زمستان مرا گرم کن دریافت کرده بود.

وی ادامه داد: خدایی از مادام آنا و داستان عصرهای یکشنبه صحبت می‌کرد و خاطراتی را که بخشی از آن‌ها در کتاب نزدیک داستان آمده بود، به یاد می‌آورد. او حدود ۴۰ سال در بیمارستان با مردم اصفهان سروکار داشته و تجربه دیدن و شنیدن زندگی آدم‌ها را در نوشته‌هایش ثبت کرده است.

این نویسنده با اشاره به خاطرات دوران جنگ و بیماران مبتلا به سالک در اصفهان گفت: خدایی از روزهایی یاد می‌کرد که در میان بیماران، شمار زیادی به سالک مبتلا بودند. حتی در توضیح نام این بیماری برای بیماران از تعبیر سال کوچک استفاده می‌کرد و با لحنی ساده و مهربان، نگرانی آن‌ها را کاهش می‌داد.

صادق‌بیگی با اشاره به کتاب نزدیک داستان بیان کرد: این کتاب مجموعه‌ای از زندگی‌نگاره‌های علی خدایی درباره شهرها، خیابان‌ها، سفرها، آدم‌ها و مکان‌هاست. هر فصل آن مانند نقشه‌ای از شهری است که خیابان‌ها و پلاک‌هایش با ذره‌ذره خاطره و تجربه ساخته شده‌اند.

وی با اشاره به روایت گاراژ هند در این کتاب افزود: خدایی در خیابان شاپور به دنبال نشانی از بنگاه‌های قدیمی می‌گردد؛ بنگاه‌هایی که زمانی کامیون‌های حبوبات، خشکبار و کالاهای مختلف در آن‌ها رفت‌وآمد داشتند و به‌تدریج از میان رفته‌اند. او سرانجام به گاراژ هند می‌رسد که تاریخ ۱۳۱۱ بر سردر آن نوشته شده، اما حالا به صافکاری، باتری‌سازی و مکانیکی تبدیل شده است.

این نویسنده با اشاره به روایت علی عمری و شیوه پخت گوشت شکار در این کتاب گفت: خدایی از زبان علی عمری درباره تشخیص کیفیت گوشت شکار از رنگ آن می‌نویسد؛ اینکه شکار جوان بوده یا پیر، چه خورده، ترسیده یا جنگیده و چگونه جان داده است. این جزئیات نشان می‌دهد یک نویسنده چگونه می‌تواند با شور روایتگری، زندگی و دوره‌ای فراموش‌شده را دوباره برای مخاطب خلق کند.

صادق‌بیگی همچنین با اشاره به نوشته خدایی درباره شب یلدا و خوراکی‌های خانوادگی گفت: متن تا خروس بخواند که در سال ۱۳۹۴ برای مجله داستان نوشته شده، سرشار از تصویر آجیل، رومیزی‌های گلدوزی‌شده، تخمه کدو، انار، ماهی دودی، غذاها و آداب خانوادگی است. حتی در روزهایی که نویسنده داغدار از دست دادن برادرش بود، نگاهش همچنان متوجه زندگی و جزئیات آن باقی مانده بود.

وی با اشاره به شخصیت‌های داستانی و آدم‌های ثبت‌شده در آثار خدایی اظهار کرد: او در پرسه‌زنی‌هایش به دنبال آدم‌هایی می‌رود که کمتر شناخته شده‌اند و مکان‌هایی را ثبت می‌کند که متروکه مانده یا رونق گذشته خود را از دست داده‌اند. هتل جهان، عادله دواچی، احمد سیبی و ده‌ها شخصیت دیگر از دل همین قدم‌زدن‌ها و مشاهده‌ها شکل گرفته‌اند.

این نویسنده با اشاره به مجموعه آدم‌های چهارباغ افزود: در این اثر، شخصیت‌هایی مانند آرایشگر، پزشک، دوقلوهای ارمنی، فروشندگان، کفاشان و صاحبان مغازه‌ها از دل حافظه شهر بیرون آمده‌اند. حتی دفتر حساب یک کفاش نیز به سندی از زندگی آدم‌ها تبدیل می‌شود؛ سندی که نام، شماره پا، تاریخ تولد، بدهی و سفارش کفش مشتریان را ثبت کرده است.

صادق‌بیگی با اشاره به هتل جهان گفت: این هتل که روزگاری به خرابه‌ای تبدیل شده بود، اکنون به لطف کتاب آدم‌های چهارباغ دوباره در کانون توجه قرار گرفته و قدمت و اهمیت تاریخی آن مورد توجه قرار گرفته است. روایت‌های خدایی از این مکان و آدم‌هایش، بخشی از حافظه تاریخی اصفهان را زنده کرده است.

وی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به فعالیت‌های فرهنگی علی خدایی بیان کرد: او تنها مراقب آدم‌ها و حیات زیستی شهر نبوده، بلکه مراقب حیات فرهنگی اصفهان نیز بوده است. می‌توان او را در امتداد سنت جنگ اصفهان دید؛ سنتی که ادبیات را فقط نوشتن و چاپ کتاب نمی‌دانست.

این نویسنده افزود: علی خدایی در تمام این سال‌ها با برگزاری نشست‌های هفتگی نقل کتاب و قصه‌خوانی و ارتباط مستمر با نویسندگان جوان، به جریان ادبیات اصفهان کمک کرده است. او فضایی زنده و صمیمانه برای شنیده شدن، گفت‌وگو، دیدار و تشویق علاقه‌مندان به نوشتن ایجاد کرده است.

صادق‌بیگی با اشاره به فعالیت‌های داوری خدایی در جشنواره‌های داستانی گفت: چه بسیار جشنواره‌های داستانی در شهرهای دور که او بدون چشمداشت مسئولیت داوری آن‌ها را پذیرفته و نویسندگان و علاقه‌مندان داستان را به نوشتن تشویق کرده است.

وی ادامه داد: وقتی با علی خدایی تماس می‌گیرید، با همان خنده دوست‌داشتنی، بلافاصله صحنه‌ای جذاب از کتاب یا داستانی را که در دست دارد برایت تعریف می‌کند؛ گاهی از سفرنامه شاردن، گاهی از عکس‌های قدیمی درختان کبوده اصفهان و گاهی از داستان کوتاه نویسنده‌ای تازه‌کار که برای انتشار به مجله زنده‌رود فرستاده شده است.

این نویسنده در پایان با توصیف جایگاه علی خدایی در ادبیات اصفهان گفت: علی خدایی نوستالژی‌نویس ادبیات عصر ماست؛ نه به معنای حسرت‌خوردن و افسوس، بلکه به معنای زنده کردن گذشته در آتش خیال، رؤیا و واقعیت. او با فراموشی آدم‌ها، مغازه‌ها، خوراک‌ها، لهجه‌ها و مناسبات انسانی مبارزه می‌کند؛ مترجم طعم‌های قدیمی، بوهای تمام‌شده و آوازهای فراموش‌شده است.

هر اصفهانی، اصفهان خودش را دارد

علی خدایی، نویسنده، در بخش پایانی این نشست با قدردانی از برگزارکنندگان و حاضران گفت: از آقای فرقانی، آقای عباسی و گروهی که این برنامه را تدارک دیدند تشکر می‌کنم. این برنامه نهصد و نود و پنجمین شب از شب‌های بخارا است و فرصتی فراهم شد تا با پیشنهاد آقای دهباشی و پشتیبانی مهندس فرقانی، درباره برگزاری جایزه جمال‌زاده در اصفهان نیز گفت‌وگو کنیم.

وی با اشاره به توجه گسترده مردم به روز نکوداشت اصفهان افزود: امروز صبح که از خواب بیدار شدم و اینستاگرام را بررسی کردم، برای نخستین بار دیدم این تعداد تصویر از اصفهان منتشر شده است؛ گویی عید نوروز است. این موضوع را به خودم و چند نفر از دوستان تبریک گفتم. سال گذشته چنین توجهی وجود نداشت و برنامه‌های محدودی برگزار می‌شد، اما امسال مردم تقریباً به شکل گسترده در این مناسبت مشارکت کرده بودند.

خدایی با روایت نخستین خاطرات خود از اصفهان بیان کرد: دو بار در کودکی به اصفهان آمدم. نخستین بار در سال ۱۳۴۶ همراه پدرم که مأموریت پیاده‌سازی نقشه ایستگاه راه‌آهن را داشت، به این شهر آمدم. بار دیگر در سال ۱۳۵۲ به اصفهان آمدیم و حدود یک سال در این شهر زندگی کردیم. آن زمان پدرم مأمور پیاده‌سازی نقشه جاده اصفهان به ذوب‌آهن بود و من در مدرسه حکیم سنایی درس می‌خواندم.

وی با یادآوری معلم نخست خود در اصفهان گفت: یکی از خوش‌شانسی‌های زندگی من این بود که در مدرسه حکیم سنایی درس خواندم. معلم نخست من، آقای موسوی، در شکل‌گیری علاقه‌ام به نوشتن نقش مهمی داشت. او موضوعی درباره اینکه چگونه می‌توانیم انسان سالمی باشیم، به ما داد و من متنی با الهام از نوشته‌های فروغ نوشتم.

این نویسنده ادامه داد: هفته بعد که معلم نوشته‌ها را می‌خواند، از من پرسید خدایی کیست. من از جایم بلند شدم و او گفت فکر می‌کردم مثل صادق هدایت لاغر باشی، اما خیلی قشنگ می‌نویسی و می‌توانی نویسنده شوی. من در تمام سال‌های بعد نیز ارتباطم را با او حفظ کردم.

خدایی با اشاره به نقش این معلم در ورودش به دنیای ادبیات گفت: پس از انقلاب، آقای موسوی مرا به دفتر مطالعات فرهنگی برد و با هوشنگ گلشیری آشنا کرد. چند داستان نوشتم و داستان سوم یا چهارمم را که به او نشان دادم، گفت بیا جلو و پس از خواندن داستان جیران به من تبریک گفت و گفت تو نویسنده شدی. این اتفاق مسیر زندگی مرا تغییر داد.

علی خدایی؛ نویسنده‌ای که حافظه اصفهان را از فراموشی نجات می‌دهد

وی با اشاره به تأثیر تجربه‌های زیسته خود در اصفهان بر شکل‌گیری جهان داستانی‌اش افزود: مدرسه‌ام پشت میدان نقش‌جهان بود و پس از ورود به دانشگاه نیز تمام کارم در بیمارستان خورشید می‌گذشت. هر روز از میدان عبور می‌کردم و با صداها، مغازه‌ها و آدم‌های مختلف آشنا می‌شدم. بعضی فروشندگان ما را می‌شناختند و حتی گاهی از سر بی‌حوصلگی بیرونمان می‌کردند.

این نویسنده با اشاره به نقش سفرنامه‌ها در شناخت اصفهان بیان کرد: سفرنامه‌ها را از طریق آقای قریشی که در دبیرستان ادبیات فارسی درس می‌داد، کشف کردم. کتاب سفرنامه شاردن با ترجمه او زندگی مرا تغییر داد. از آن پس به میدان نقش‌جهان می‌رفتم و شهر را با چشم شاردن می‌دیدم.

خدایی افزود: بعدها با نوشته‌های جهانگردان دیگری نیز آشنا شدم که هرکدام نگاه متفاوتی به اصفهان داشتند. حتی برخی از آن‌ها علاقه چندانی به ایرانی‌ها و اصفهانی‌ها نداشتند، اما توصیف‌هایشان درباره خوراک، میوه‌ها و زندگی مردم برای من جذاب بود.

وی با اشاره به تأثیر سفرنامه‌ها در کشف لایه‌های تاریخی شهر گفت: با خواندن این آثار، اصفهان را در دوره‌های مختلف تاریخی تصور می‌کردم. گاهی شب‌ها در تاریکی میدان قدم می‌زدم و در ذهنم خود را در دوره صفویه قرار می‌دادم تا بتوانم شهر را از زاویه دید آدم‌های آن زمان کشف کنم.

این نویسنده با اشاره به نقش محمدعلی جمال‌زاده در شکل‌گیری علاقه‌اش به اصفهان گفت: جمال‌زاده زمانی که به اصفهان بازگشت، از بالای کوه صفه شهر را تماشا کرد و از دیدن رنگ خاکی آن غمگین شد؛ زیرا انتظار داشت زاینده‌رود پرآب باشد. او همچنین در چهارباغ قدم زده و در پل خواجو روی نیمکتی نشسته بود. توصیفش از آن نیمکت که بر اثر ریختن زغال قلیان سوراخ‌سوراخ شده بود، چنان زیباست که من هر بار به خواجو می‌روم، به دنبال همان نیمکت می‌گردم.

خدایی ادامه داد: با چشم جمال‌زاده و صادق هدایت به اصفهان نگاه کردم. هدایت از بالای آتشگاه، سبزی و کشتزارهای اطراف شهر را دیده بود. همین نگاه نویسندگان و سفرنامه‌نویسان بود که مرا به اصفهان علاقه‌مند کرد.

وی با اشاره به تأثیر سفرنامه‌های تاریخی و تصاویر قدیمی از اصفهان افزود: عکس‌های قدیمی از سی‌وسه‌پل و زاینده‌رود برای من اهمیت زیادی دارند؛ تصاویری از دختران قالیباف، شربت‌های رنگارنگ، اسب‌ها در کنار رودخانه و آدم‌هایی که کنار آب می‌نشستند. این تصاویر دیگر تکرار نمی‌شوند، اما من خودم را موظف می‌دانم آن‌ها را حفظ کنم و برای نسل‌های بعد باقی بگذارم.

این نویسنده با اشاره به تأثیر نقاشان و هنرمندان خارجی در شناخت اصفهان گفت: نقاشانی که در مرمت و نقاشی آثار تاریخی اصفهان فعالیت کرده‌اند نیز نگاه من را به شهر تغییر داده‌اند. آن‌ها از چهارباغ، باغ‌ها، خوراکی‌ها و میوه‌های اصفهان سخن گفته‌اند و جزئیاتی را ثبت کرده‌اند که امروز شاید کمتر دیده شوند.

خدایی با اشاره به ارتباط خود با جریان ادبی اصفهان بیان کرد: این افتخار را داشتم که در امتداد جریان جنگ اصفهان قرار بگیرم. پس از آنکه این جریان ادامه پیدا نکرد، بسیاری از ما به فصلنامه زنده‌رود پیوستیم. خوشحالم که این مجله حدود ۳۰ سال به‌صورت پیوسته منتشر شده و نویسندگان و علاقه‌مندان ادبیات در آن حضور داشته‌اند.

وی با اشاره به تجربه‌های خود در ثبت خاطرات زاینده‌رود گفت: در دوره‌ای که رودخانه در تابستان آب داشت، هر شب به کنار سی‌وسه‌پل می‌رفتم و چند خط می‌نوشتم؛ گاهی شرح یک صحنه، گاهی یک خاطره و گاهی تصویری از آدم‌هایی که در کنار رودخانه حضور داشتند.

این نویسنده در ادامه بخشی از نوشته‌های خود درباره سی‌وسه‌پل و فضای شبانه اصفهان را برای حاضران روایت کرد و با اشاره به حضور مسافران و گردشگران در این مکان گفت: یک مسافر از راننده خواسته بود او را به جای خوبی ببرد و راننده پاسخ داده بود اصفهان همه‌جایش خوب است و او را به سی‌وسه‌پل برده بود. مسافر از زیبایی آنجا به شگفت آمده و گفته بود آیا می‌توان تا صبح اینجا نشست؟

خدایی با اشاره به خاطرات شبانه مردم اصفهان افزود: پنجشنبه‌شب‌ها در چمن بوستان‌های اصفهان هندوانه‌ها بریده می‌شوند و طعم شیرینشان روی چمن‌ها می‌ماند. زیراندازها روی چمن گسترده می‌شوند و بخشی از خانه را به فضای عمومی شهر می‌آورند. این تصاویر و خاطرات برای من بخشی از زندگی اصفهان هستند.

وی با اشاره به شکل‌گیری کتاب آدم‌های چهارباغ گفت: یک روز شهردار اصفهان درباره گردشگرمحور بودن شهر صحبت می‌کرد و از ما خواست هر کاری از دستمان برمی‌آید برای این موضوع انجام دهیم. من فکر کردم کجا می‌توانم تمام اصفهان را در آن جای بدهم و به این نتیجه رسیدم که چهارباغ بهترین مکان است.

خدایی افزود: در چهارباغ از سوپرمارکت، حمامی که بعدها از بین رفت، پزشکان، قنادی‌ها و مغازه‌های مختلف خاطرات زیادی داشتم. بسیاری از مشاغل و آدم‌هایی که زمانی در این خیابان حضور داشتند، دیگر وجود ندارند و من می‌خواستم آن‌ها را در یک اثر ادبی حفظ کنم.

این نویسنده با اشاره به شخصیت عادله دواچی بیان کرد: در گذشته در اصفهان رسم بود که زنان برای شستن لباس‌ها به کنار آب می‌رفتند و شغل‌هایی مانند چیادواچی نیز وجود داشت. با گسترش لوله‌کشی و تغییر سبک زندگی، این مشاغل به‌تدریج از میان رفتند. من تصمیم گرفتم این شخصیت و زندگی او را در داستان بیاورم.

وی ادامه داد: عادله دواچی را از کنار پاساژ افتخار عبور دادم و او را به کفاشی خوش‌قدم بردم. آنجا صاحب مغازه گفت کار اینجا را بلد نیست، اما عادله به هتل جهان رفت و در بخش پذیرش با آقا مهدی صحبت کرد. وقتی از او پرسیدند چه کاری بلد است، گفت رخت می‌شوید. به این ترتیب در هتل مشغول به کار شد و به‌تدریج با آدم‌های مختلف اصفهان ارتباط پیدا کرد.

خدایی با اشاره به شخصیت‌ها و اتفاقاتی که در هتل جهان روایت کرده است، افزود: عادله در هتل با آدم‌های مختلفی از جمله ارحام صدر و گروه سپاهان، پزشکانی که در آن دوره در شهر فعالیت می‌کردند و صاحبان مشاغل و مغازه‌ها روبه‌رو می‌شود. او به‌تدریج بسیاری از آدم‌های اصفهان را می‌شناسد و داستان زندگی آن‌ها را روایت می‌کند.

این نویسنده با اشاره به انتشار روایت عادله دواچی در مطبوعات گفت: داستان عادله دواچی ابتدا برای جذب مشتری و معرفی ظرفیت‌های گردشگری اصفهان به شکل پاورقی در روزنامه اعتماد منتشر شد و سپس در روزنامه شرق نیز انتشار یافت و در ادامه به شکل کتاب درآمد.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها