سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ تعداد نوبتهای چاپ یک کتاب معمولاً نشانهای از استقبال بازار نشر از آن است؛ اما آیا این استقبال با رضایت خوانندگان از تجربهی مطالعه همخوانی دارد؟ نگاهی به امتیازهای ثبتشده برای چند کتاب پُرچاپ ایرانی در گودریدز نشان میدهد که پاسخ این پرسش همیشه مثبت نیست. بعضی کتابها با وجود تجدید چاپهای فراوان، میانگین امتیاز متوسطی دارند و گروهی دیگر در کنار استقبال بازار، ارزیابیهای مثبتتری از خوانندگان دریافت کردهاند.
«تاکسیسواری» سروش صحت یکی از نمونههای قابلتوجه برای طرح این پرسش است. این مجموعهداستانک که در سال ۱۴۰۲ منتشر شد، در سال ۱۴۰۴ به چاپ پنجاهوچهارم رسید. در صفحهی این کتاب در گودریدز، میانگین امتیاز ۲٫۸۳ از پنج و ۷۳۷ ارزیابی ثبت شده است. از میان ارزیابیکنندگان، ۳۳ درصد سه ستاره، ۲۰ درصد دو ستاره و ۱۷ درصد یک ستاره به کتاب دادهاند. سهم امتیازهای چهار و پنج ستاره نیز رویهمرفته ۲۷ درصد است.
این اعداد پرسشی را پیش میکشند: چگونه کتابی با چنین ترکیبی از ارزیابیها به چاپهای متعدد میرسد؟ برای بررسی این موضوع، میتوان وضعیت «تاکسیسواری» را با چند کتاب شناختهشدهی دیگر که سابقهی تجدید چاپ بالایی دارند، مقایسه کرد.

فاصلهی میان چاپهای متعدد و امتیاز خوانندگان
«کافه پیانو» نوشتهی فرهاد جعفری یکی از نمونههای قابلتوجه در این مقایسه است. این رمان که در سال ۱۳۸۶ منتشر شد، در مدت کوتاهی مورد توجه خوانندگان قرار گرفت و بنا بر گزارشهای منتشرشده، در سال نخست ۱۶ بار تجدید چاپ شد. در گودریدز، کتاب امتیاز ۲٫۸۸ از پنج را بر پایهی ۵۵۰۶ ارزیابی به دست آورده است. ۳۷ درصد ارزیابیکنندگان به آن یک یا دو ستاره دادهاند و سهم امتیازهای چهار و پنج ستاره به ۳۰ درصد میرسد.
نزدیکی امتیاز «کافه پیانو» و «تاکسیسواری» جالب توجه است. هر دو کتاب در بازار نشر با استقبال و تجدید چاپ مواجه شدهاند، اما در گودریدز سهم ارزیابیهای پایین در آنها قابلتوجه است. این وضعیت نشان میدهد که تعداد چاپها را نمیتوان بهتنهایی معیاری برای سنجش رضایت خوانندگان دانست.
«روی ماه خداوند را ببوس» نوشتهی مصطفی مستور نمونهی دیگری است. این رمان که نخستینبار در سال ۱۳۷۹ منتشر شد، در سال ۱۴۰۴ به چاپ صدوهفتادم رسید. امتیاز آن در گودریدز ۳٫۱۱ از پنج و تعداد ارزیابیها ۹۳۵۶ مورد است. در این مجموعه، ۳۹ درصد کاربران یک یا دو ستاره، ۲۷ درصد سه ستاره و ۳۹ درصد چهار یا پنج ستاره ثبت کردهاند. توزیع امتیازها از وجود طیفهای متفاوتی از واکنشها حکایت دارد؛ کتاب در میان مخاطبان خود موافقان و منتقدانی دارد.
«بامداد خمار» فتانه حاجسیدجوادی نیز با امتیاز ۳٫۱۸ از پنج و بیش از ۷۶۰۰ ارزیابی، در محدودهی میانی این مقایسه قرار میگیرد. این رمان که از آثار پُرمخاطب ادبیات داستانی ایران به شمار میرود، تا خرداد ۱۴۰۴ به چاپ هشتادوپنجم رسیده بود. در گودریدز، ۴۱ درصد کاربران به آن چهار یا پنج ستاره دادهاند و ۳۰ درصد امتیازهای یک یا دو ستاره ثبت شده است. این آمار نشان میدهد که تجربهی خواندن کتاب برای کاربران این پلتفرم یکسان نبوده است.

کتابهایی با امتیازهای بالاتر
در سوی دیگر این مقایسه، «چراغها را من خاموش میکنم» نوشتهی زویا پیرزاد قرار دارد. این رمان که در سال ۱۳۸۰ منتشر شد، به چاپ صدم رسید و در گودریدز امتیاز ۳٫۶۲ از پنج را بر پایهی بیش از ۱۰ هزار و ۶۰۰ ارزیابی دریافت کرده است. ۵۶ درصد کاربران به این کتاب چهار یا پنج ستاره دادهاند و سهم امتیازهای یک و دو ستاره به ۱۳ درصد میرسد.
تفاوت توزیع امتیازهای این رمان با «تاکسیسواری» و «کافه پیانو» چشمگیر است. در حالی که سهم امتیازهای پایین در دو کتاب نخست به حدود ۳۸ درصد میرسد، در مورد رمان پیرزاد این سهم به ۱۳ درصد کاهش پیدا میکند. این تفاوت میتواند نشانهای از همگرایی بیشتر ارزیابی خوانندگان دربارهی تجربهی مطالعهی این کتاب باشد.
«سمفونی مردگان» عباس معروفی نیز با امتیاز ۴٫۲۸ از پنج و بیش از ۲۲ هزار و ۵۰۰ ارزیابی، بالاترین میانگین را در میان نمونههای این بررسی دارد. در صفحهی گودریدز این رمان، ۸۲ درصد کاربران چهار یا پنج ستاره ثبت کردهاند و سهم امتیازهای یک و دو ستاره به حدود چهار درصد میرسد. بر اساس اطلاعات ثبتشده در کتابفروشیهای عرضهکنندهی آثار نشر ققنوس، این کتاب در سال ۱۴۰۵ به چاپ هفتادم رسیده است.
گودریدز چه چیزی را نشان میدهد؟
مقایسهی این کتابها تصویری یکدست از رابطهی فروش و رضایت خوانندگان ارائه نمیکند. «تاکسیسواری» و «کافه پیانو» با وجود تجدید چاپهای متعدد، میانگین امتیازهایی نزدیک به ۲٫۸ دارند. «روی ماه خداوند را ببوس» و «بامداد خمار» در محدودهی میانی قرار میگیرند و «چراغها را من خاموش میکنم» و «سمفونی مردگان» امتیازهای بالاتری دارند.
البته این دادهها را باید با احتیاط خواند. گودریدز جامعهی آماری همهی خریداران کتاب در ایران را نمایندگی نمیکند. کاربران این پلتفرم ممکن است از نظر سن، سلیقهی ادبی، محل زندگی و معیارهای ارزیابی با دیگر خوانندگان تفاوت داشته باشند. تعداد ارزیابیها نیز با تعداد نسخههای فروختهشده یا خواندهشده برابر نیست. برای نمونه، «سمفونی مردگان» بیش از ۲۲ هزار ارزیابی دارد، در حالی که تعداد ارزیابیهای «تاکسیسواری» به حدود ۷۰۰ مورد میرسد. این تفاوت در حجم دادهها هنگام مقایسه اهمیت دارد.
از سوی دیگر، نوبت چاپ نیز معادل تیراژ یا فروش قطعی نیست. یک نوبت چاپ ممکن است با تیراژی محدود منتشر شود و نوبت دیگری تیراژ بیشتری داشته باشد. گزارشهای بازار نشر نیز به تفاوت تیراژ نوبتهای چاپ اشاره کردهاند. بنابراین تعداد چاپها را باید نشانهای از تداوم تقاضا دانست، نه عددی دقیق برای محاسبهی میزان فروش.

محبوبیت، فروش و رضایت؛ سه معیار متفاوت
این مقایسه نشان میدهد که موفقیت یک کتاب را نمیتوان با یک شاخص توضیح داد. تجدید چاپ از وجود تقاضا در بازار خبر میدهد؛ امتیاز گودریدز تصویری از داوری بخشی از خوانندگان ارائه میکند؛ و نظرهای کاربران میتواند دلایل پسندیدن یا نپسندیدن یک اثر را روشنتر کند.
در مورد «تاکسیسواری»، شهرت پیشین سروش صحت در تلویزیون و سینما و سابقهی اجرای برنامهی «کتابباز» نیز میتواند در جلب توجه مخاطبان و شکلگیری تقاضای اولیه مؤثر بوده باشد. با این حال، دادههای موجود سهم این عوامل را در فروش کتاب مشخص نمیکنند. همچنین انتشار سریال اقتباسی «تاکسی» پس از رسیدن کتاب به چاپهای متعدد اتفاق افتاده و نمیتوان آن را عامل موفقیت اولیهی اثر دانست.
در نهایت، امتیازهای گودریدز حکمی قطعی دربارهی ارزش ادبی کتابها صادر نمیکنند. این دادهها بیشتر فرصتی برای طرح یک پرسش دربارهی سازوکار بازار کتاب فراهم میکنند: آیا خوانندگان کتابی را به دلیل نام نویسنده، تبلیغات، موضوع یا کنجکاوی اولیه میخرند و پس از مطالعه دربارهی آن داوری متفاوتی دارند؟ پاسخ به این پرسش به بررسی دقیقتر رفتار خریداران، تیراژها، دلایل انتخاب کتاب و واکنشهای پس از مطالعه نیاز دارد. با این حال، کنار هم گذاشتن آمار چاپ و ارزیابیهای خوانندگان نشان میدهد که فروش و رضایت، دو شاخص جداگانهاند و برای شناخت وضعیت یک کتاب باید هر دو را در نظر گرفت.
نظر شما