سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) _ ساره گودرزی: در غرفه نمایشگاههای مناسبتی که هر از چند گاهی در گوشه و کنار شهر برپا میشوند، میزها پُر از کتاب است؛ نامهایی آشنا، جلدهایی چشمنواز و برچسبهایی که با حروف درشت از تخفیف ۵۰ درصدی خبر میدهند، برای مخاطبی که مدتهاست گرانی کتاب را بهانهای ناگزیر برای کمتر خریدن و کمتر خواندن کرده، چنین پیشنهادی میتواند وسوسهکننده باشد. اما کمی دقیقتر که نگاه کنیم، میان این کتابها نشانههایی دیده میشود که پرسشهای جدیتری را پیش میکشد؛ از تغییر نام ناشر و مترجم گرفته تا شباهت طرح جلدها و قیمتهایی که پیش از اعمال تخفیف، چند برابر قیمت متعارف به نظر میرسند. اینجا دیگر مسئله فقط ارزانفروشی نیست؛ پای اصالت کتاب، حقوق پدیدآورندگان و شیوه کسب درآمد به نام ترویج فرهنگ در میان است.
در یکی از خیابانهای شلوغ شهر، نمایشگاهی موقت با تبلیغ تخفیف ۵۰ درصدی، توجه رهگذران را به خود جلب میکند. کتابها در قفسهها کنار هم چیده شدهاند و عناوینشان برای بسیاری از مخاطبان آشناست؛ همان آثاری که بارها نامشان را در فهرست پُرفروشهای بازار نشر دیدهایم. قیمتهای پشت جلد نیز کم نیستند؛ ارقامی که گاه از یکمیلیون و ۱۰۰ هزار تومان تا یکمیلیون و ۳۰۰ هزار تومان میرسند و حالا قرار است با نصف قیمت فروخته شوند.
در نگاه نخست، این اتفاق میتواند خبری خوش برای علاقهمندان کتاب باشد. در روزگاری که قیمت کتاب به یکی از موانع جدی خرید تبدیل شده، هر فرصتی برای دسترسی ارزانتر به آثار مورد علاقه، ارزشمند به نظر میرسد. اما با کمی دقت در مشخصات کتابها، ماجرا شکل دیگری پیدا میکند.
در میان عناوین، کتابهایی دیده میشوند که نام ناشر یا مترجم آنها با نسخههای شناختهشده تفاوت دارد؛ بعضی طرح جلدها نیز با وجود تغییر در رنگبندی و جزئیات، شباهت قابل توجهی به نسخههای اصلی دارند؛ در میان همه این کتابها اما نام برخی ناشران که به کتابسازی شهرهاند، دیده میشوند. در مواردی، برچسب قیمت جدید روی قیمت قبلی قرار گرفته و همین موضوع پرسشهایی درباره شیوه قیمتگذاری ایجاد میکند. البته این نشانهها بهتنهایی برای قضاوت قطعی درباره غیرمجاز بودن کتابها کافی نیستند، اما کنار هم قرار گرفتن آنها، ضرورت بررسی اصالت و نحوه انتشار این آثار را دوچندان میکند.
امتیاز به مخاطب یا ابزار جذب مشتری؟
تخفیف در بازار کتاب، بهخودیخود نه تخلف است و نه اتفاقی غیرمعمول؛ ناشران و کتابفروشان در مناسبتهای مختلف، برای فروش موجودی انبار، معرفی آثار تازه یا جذب مشتری از تخفیف استفاده میکنند، هر چند برخی ناشران و کتابفروشان عرضه کتاب با هر درصد تخفیف را اشتباه میدانند، اما مسئله از جایی آغاز میشود که تخفیفهای غیرمتعارف در فروشگاههای حضوری و آنلاین به رویهای دائمی تبدیل میشوند و با وجود اینکه دستاندرکاران حوزه کتاب همگی از پشت پرده این تخفیفها مطلع هستند اما هیچ توضیح روشنی درباره مبنای قیمتگذاری و نحوه تأمین این کتابها برای مخاطبان وجود ندارد.
در بسیاری از موارد مخاطبان و خریداران هیچ تصوری از خرید کتاب با ۵۰ درصد تخفیف ندارند، این موضوع را میتوان لابهلای گلایههای کتابفروشان مشاهده کرد، وقتی که مخاطب از آنها هم کتاب با تخفیف دستفروشها، سایتها و پلتفرمهای عرضه را طلب میکند.
در چنین شرایطی، این پرسش مطرح میشود که کتابی که با ۵۰ درصد تخفیف فروخته میشود، واقعاً با چه قیمتی تولید و عرضه شده است؟ آیا قیمت درجشده روی جلد، قیمت واقعی و متناسب با هزینههای تولید است یا صرفاً عددی است که برای جذابتر کردن پیشنهاد فروش انتخاب شده؟
تبیین این موضوع و توضیح درباره آن باید به شکل گسترده در جامعه اطلاعرسانی شود تا مخاطب مطلع شود که وقتی قیمت اولیه غیرواقعی باشد، تخفیف نیز معنای واقعی خود را از دست میدهد. در این حالت، مخاطب تصور میکند از امتیازی ویژه برخوردار شده، درحالیکه ممکن است صرفاً با یک شیوه تبلیغاتی برای ترغیب به خرید مواجه باشد، این شیوه زمانی نگرانکنندهتر میشود که کتابهای عرضهشده از نظر شناسنامه، مترجم، ناشر و کیفیت تولید نیز ابهاماتی داشته باشند.

کتابسازی؛ بازتولید آثار پرفروش با شناسنامههای متفاوت
در طول ۱۰ سال اخیر، بازار کتاب در کنار ناشران حرفهای و مجموعههایی که برای تولید آثار هزینه میکنند، همواره با پدیدههایی روبهرو بوده که پرسشهایی درباره رعایت حقوق پدیدآورندگان و ضوابط نشر ایجاد کرده است. یکی از این پدیدهها، کتابسازی است؛ موضوعی که در سالهای گذشته بارها در گزارشها و یادداشتهای رسانهای، از جمله خبرگزاری کتاب ایران، به آن پرداخته شده است.
نگاهی به بازار کتاب نشان میدهد که آثار پرمخاطب بازار با تغییراتی در مشخصات ظاهری، نام ناشر یا مترجم و گاه با استفاده از ترجمههای موجود، دوباره به بازار عرضه شدهاند، در چنین وضعیتی، مخاطب با کتابی مواجه میشود که ممکن است از نظر عنوان و محتوای کلی به اثری شناختهشده شباهت داشته باشد، اما مشخصات کتابشناختی آن با نسخه اصلی متفاوت است.
البته هر تفاوتی در نام ناشر یا طرح جلد، نشانه تخلف نیست؛ ممکن است یک اثر از مسیر قانونی و با دریافت مجوزهای لازم توسط ناشری دیگر منتشر شده باشد، در این میان آنچه اهمیت دارد، بررسی حقوق انتشار، منشأ ترجمه، کیفیت متن و صحت اطلاعات درجشده در شناسنامه کتاب است. همچنین مشکل زمانی جدی میشود که تغییرات ظاهری به ابزاری برای پنهان کردن منشأ واقعی اثر تبدیل شوند و کتابی با استفاده از اعتبار یک عنوان پرفروش، بدون رعایت حقوق صاحبان اثر روانه بازار شود.
رقابت نابرابر در بازار تولید کتاب
پشت هر کتابی که به شکل حرفهای منتشر میشود، مجموعهای از هزینهها و فعالیتهای تخصصی قرار دارد؛ انتخاب اثر، خرید حقوق انتشار در موارد لازم، ترجمه، ویرایش، نمونهخوانی، صفحهآرایی، طراحی جلد، چاپ، توزیع و تبلیغات، بخشی از فرایندی است که یک ناشر برای عرضه محصول نهایی طی میکند.
این مسیر برای ناشر هزینهبر است و بازگشت سرمایه نیز به میزان فروش و استقبال مخاطبان بستگی دارد؛ در حوزه ترجمه، اهمیت رعایت حقوق مترجم و در موارد مقتضی حقوق صاحب اثر نیز به این مجموعه اضافه میشود، در این بین اگر مجموعهای بدون طی کردن این مسیر و بدون رعایت حقوق قانونی صاحبان اثر، از ترجمه یا محتوای آماده استفاده کند و با تغییراتی در مشخصات کتاب، نسخه دیگری از آن را به بازار بفرستد، طبیعی است که هزینه تولید آن با ناشر اصلی قابل مقایسه نیست زیرا چنین وضعیتی رقابت را از حالت طبیعی خارج میکند. ناشری که هزینههای حرفهای تولید را پرداخته، ناچار است با نسخهای رقابت کند که ممکن است با حذف همین هزینهها، امکان فروش ارزانتر را پیدا کرده باشد.
و پیامد این رقابت تنها متوجه یک ناشر یا مترجم نیست؛ ادامه چنین روندی میتواند انگیزه سرمایهگذاری در تولید آثار تازه را کاهش دهد و ناشران را به سمت انتخابهای کمریسکتر سوق دهد؛ اتفاقی که در بلندمدت به زیان تنوع و کیفیت بازار نشر خواهد بود.

مخاطب؛ خریدار کتاب یا قربانی تخفیفهای وسوسهانگیز؟
اما نگاهی به بازار نشر نشان میدهد که برای بسیاری از خریداران، قیمت نخستین معیاری است که هنگام انتخاب کتاب به آن توجه میکنند؛ وقتی یک اثر با قیمت یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان روی جلد عرضه شده، اما فروشنده از تخفیف ۵۰ درصدی خبر میدهد، طبیعی است که مخاطب تصور کند فرصت مناسبی برای خرید پیدا کرده است.
در این زمینه آنچه کمتر مورد توجه قرار میگیرد، اصالت نسخه و کیفیت محتوای آن است؛ اینکه آیا ترجمه عرضهشده همان ترجمهای است که پیشتر با نام مترجم شناختهشده منتشر شده؟ آیا متن کتاب کامل است؟ آیا ویرایش و نمونهخوانی مناسبی روی آن انجام شده؟ آیا مشخصات ناشر و مترجم با اطلاعات واقعی اثر مطابقت دارد؟
پاسخ به این پرسشها برای مخاطبی که هزینه خرید کتاب را میپردازد، اهمیت زیادی دارد، خریدار حق دارد بداند چه نسخهای را با چه کیفیتی تهیه میکند و آیا حقوق قانونی صاحبان اثر در انتشار آن رعایت شده است یا خیر. در واقع، مخاطب نباید صرفاً به دلیل یک برچسب تخفیف، از بررسی مشخصات کتاب صرفنظر کند. تخفیف بالا، بهتنهایی تضمینکننده کیفیت یا اصالت نیست.
نادیده گرفتن حقوق پدیدآورندگان؟
یکی از توجیهاتی که گاه برای عرضه کتابهای بسیار ارزان مطرح میشود، حمایت از فرهنگ و ترویج کتابخوانی است؛ عبارتی آشنا که در بسیاری از تبلیغات فروش کتاب هم به چشم میخورد، اما پرسش اینجاست که آیا هر نوع ارزانفروشی را میتوان اقدامی فرهنگی دانست؟
ترویج کتابخوانی بدون توجه به حقوق نویسنده، مترجم، ناشر و سایر عوامل تولید، نمیتواند یک توجیه قابل قبول باشد، اگر قرار است کتاب با قیمت مناسب در اختیار مخاطب قرار بگیرد، این هدف باید از مسیرهای قانونی و با حمایت از زنجیره تولید کتاب دنبال شود، نه از طریق نادیده گرفتن حقوق کسانی که برای تولید یک اثر وقت و سرمایه صرف کردهاند.
همچنین نمیتوان مسئله گرانی کتاب را نیز نادیده گرفت؛ افزایش هزینههای چاپ، کاغذ، دستمزد و توزیع، قدرت خرید بسیاری از مخاطبان را کاهش داده است. بنابراین، دفاع از حقوق ناشران و پدیدآورندگان نباید به معنای نادیده گرفتن حق مردم برای دسترسی به کتاب ارزانتر باشد و در این بین، راهحل، تقابل میان کتاب ارزان و کتاب قانونی نیست؛ بلکه ایجاد سازوکاری است که در آن مخاطب بتواند با قیمت مناسب، نسخهای معتبر و باکیفیت تهیه کند.
از شناسنامه کتاب تا مسئولیت عرضهکننده
وقتی کتابهایی با مشخصات متفاوت و قیمتهای غیرمتعارف در نمایشگاههای موقت و برخی مراکز فروش عرضه میشوند، نقش نظارت اهمیت بیشتری پیدا میکند، صرف درج عنوان تخفیف یا نصب بنرهای تبلیغاتی نمیتواند جایگزین بررسی اصالت و مجاز بودن کتابها شود.
در این زمینه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اتحادیه ناشران و کتابفروشان و تشکلهای صنفی میتوانند با همکاری یکدیگر، زمینه شناسایی و پیگیری موارد مشکوک را فراهم کنند؛ بررسی شناسنامه کتاب، تطبیق اطلاعات نشر با مشخصات نسخههای اصلی، رسیدگی به شکایت ناشران و مترجمان و نظارت بر فعالیت غرفههای موقت، از جمله اقداماتی است که میتواند به شفافیت بیشتر بازار کمک کند.
فروشندگان هم باید درباره منشأ کتابهایی که عرضه میکنند پاسخگو باشند؛ مخاطب نباید در موقعیتی قرار بگیرد که تنها راه تشخیص نسخه معتبر از نسخه مشکوک، جستوجوی شخصی و مقایسه جزئیات کتابها باشد.
ماجرای یک نمایشگاه خیابانی شاید در ظاهر به چند قفسه کتاب و یک یا چند بنر بزرگ تخفیف ۵۰ درصدی محدود شود، اما در واقع پرسشی اساسی را پیش روی بازار نشر قرار میدهد: مرز میان تخفیف واقعی و سوءاستفاده از نام کتابخوانی کجاست؟
وقتی فروشنده در پاسخ به پرسش درباره امکان چنین تخفیفی، از حمایت از کتاب و فرهنگ سخن میگوید، باید پرسید این حمایت دقیقاً به چه معناست؟ آیا حمایت از کتابخوانی یعنی عرضه هر نسخهای با هر کیفیت و مشخصاتی، به شرط آنکه قیمت پایینتری داشته باشد؟ آیا میتوان به نام ارزانسازی کتاب، حقوق مترجم و ناشر را نادیده گرفت؟
تخفیف واقعی میتواند فرصتی برای مخاطب باشد و حتی به رونق بازار کتاب کمک کند؛ اما تخفیفی که بر پایه قیمتگذاری غیرشفاف، عرضه نسخههای مشکوک یا نادیده گرفتن حقوق پدیدآورندگان شکل بگیرد، نه خدمتی به فرهنگ است و نه اقدامی در مسیر ترویج مطالعه. نکته اصلی این است که بازار نشر بیش از آنکه به شعارهای بزرگ درباره حمایت از کتابخوانی نیاز داشته باشد، به صداقت در معامله، شفافیت در قیمتگذاری و احترام به حقوق صاحبان اثر نیاز دارد.
نظر شما